


>*&«*' 



r-n 



J 



■a 



y 




■dddvdy. 



DWYWAITH 

AMGYLOH Y BID; 

S EF 

HANES TEITHIAU 



EWROP, ASIA, AFFRICA, AMERICA, AC 
AUSTRALASIA, 

VN YSTOD PUM' MLYNEDP () AMSBE. 



GAN W. O. THOMAS, 

GOHEBYDD "Y DKYCH." 



UTICA, N. Y. 

T. J. GRIFFITHS, ARGRAFFYDD, 131 GENESEE ST. 

1882. 



2-So$<f 
"01 



0,4 



RHAGYMADRODD. 



Dichon y bydd yn ddyddorol i'r darllenwyr gael 
ychydig o banes awdwr y Uyfr canlynol. Gfanwyd fi 
yn mhlwyf Maentwrog, Swydd Feirionydd, Gogledd 
Cymru, yn y flwyddyu 1845; ond pan oeddwn yn 
dair blwydd oed symudodd fy rhicni i Ffestiniog. Pan 
yn naw mlwydd oed anfonwyd fi i wefthio i un o 
ohwarelau Ffestiniog, ac yno y bum nes oeddwn vji 
ddeunaw mlwydd oed. Yr amser hwnw anfonwyd am 
dri o chwareLwyr i fyned i chwarel yn agos i ben tir y 
Werddon, ar Ian y Ban try Bay, ac aethym yno ; ond 
gan nad oeddwn yn horn* y lie na'r bobl, ac o herwydd 
fod arnaf hiraeth mawr am fy nghartref, dyehwelais 
yn mlien tri mis. Methais a boddloni fy lmn yn Ffes- 
tiniog, a chododd awydd mawr ynwyf am fyned i 
America, eithr nid oedd fyrhieni ynfoddlon i mi fyn- 
ed mor bell ; a bu hyny yn foddion i fy atal i ymfudo 
am flwyddyn. Yn Ebrill, 1865, cefais ganiatad gan 
fy mam i fyned mor bell a Liverpool, i ddanfon dan 
gyfaill ar en cychwyniad i America, ar yr amod fy 
mod i ddychwelyd yn mhen yr wythnos. Yn Liv- 
erpool, cododd yr awydd am fyned i America vn ^vvi'- 
ach ynwyf, a phenderfynais anturio i ffwrdd gyda fy 
nghyfeillion, fel yr oeddwn. Nid oedd genvf ond car- 
pet bag bychau, yn cynwys dan grys, blychaid o gol- 
eri papyr, a Uyfr hymnan bychan ; ac wedi tain fy 
nghlndiad i New York, yr oil oedd genvf vn fy 1 loo- 
ell i wynebu ar y gorllewin oedd deg swllt. Cawsom 



IV RHAGYMADRODD. 

fordaith dymestlog yn y Oity of Cork, a buom ar y mor 
am 17 o ddyddiau ; ond cyrhaeddasom yn ddiogel i 
New York. 

Anturiais gyc^a fy nghyfeillion i Hydeville, Vt., ac 
yno cefais waith yn y chwarel, yn hollol ddidrafferth, 
gan y bardd melus " Ionoron Glan Dwyryd." Drwy 
garedigrwydd fy nghyfaill diffuant, Hugh W. Hughes, 
yn awr yn West Pawlet, cefais- suit o ddillad newydd- 
ion, a lie i fyrddio gyda Gwyddeles, yn agos i'r chwar- 
el. Wedi gweithio digon i dalu fy nyled, ac i deimlo 
yn annibynol, dechreuais anesmwytho ; ymadewais, ac 
aethym i Middle Granville, N. Y., lie y gweithiais 
mewn chwarel hyd y Nadolig. Yr amser hwnw sy- 
mudais i Maryland, ac yn mhen pedwar mis anfodd- 
lonais ar y lie, ac aethym i Virginia. Yn ddylynol i 
hyny cyfeiriais fy ngwyneb at Georgia ac; Alabama, a 
threuliais naw mlynedd yn y Talaethau Deheuol. Cyf- 
arfyddais a gradd o lwyddiant yn y fasnach lechi, a 
bum yn byw yn North a South Carolina, Florida, a 
Texas; eithr methais a boddloni fy hun ,yn unrhyw 
fan yn y Talaethau Deheuol cystal ag yn Nashville, 
Tenn. Bum yu byw. yno am dair blynedd ; yna der- 
byniais benodiad i fod yn traveling agent dros y Ten- 
nessee Car Roofing Company, i fyned i California, yn 
niwedd 1874. Yr oeddwn erbyn hyn wedi cael cyfleus- 
dra i ymweled a'r oil o'r Talaethau oddigerth Maine. 

Hoifais Dalaeth California gymaint fel na theimlais 
awydd am ddychwelyd i'r Dwyrain, fel yr oeddwn 
wedi penderfynu. Wedi treulio amryw wythnosau yn 
ddifyrus iawn yn San Francisco, aethym i weithio 
mewn mwnglawdd arian byw yn Knoxville, ar ben 



RHAGYMADRODD. V 

uchaf Napa Couuty. Bum yno bedwar mis, yna dy- 
chwelais i San Francisco ; a chan nad oedd neb wedi 
darganfod chwarelau llechi ar ochr y Tawelfor, pen- 
derfynais chwilio o ddifrif am lech-faen yn California. 
Cymerais fy ngwrthban ar fy nghefn, a throais fy 
ngwyneb i'r mynyddoedd, gan gerdded gyda glanau yr 
afonydd a'r nrydiau, ac arsyllu yn fanwl arnynt oil. 
Bum am ddau fis yn crwydro dros y mynyddoedd a 
thrwy y dyffrynoedd, ac o'r diwcdd credais fy mod wedi 
canfod llech-faen o'r fatli oreu, yn agos i Placerville, 
Eldorado Co., California. Yr oedd o fewn ychyclig 
filldiroedd i'r fen y darganfyddwyd aur gyntaf, gan 
Mr. Marshall, yr hwn oedd yn byw ar y pryd mewn 
[)entref by chan yn y gymydogaeth. 

Wedi sicrhau y tir drwy yr hwn y rhedai y llech- 
t'acn, a gwneyd swm mawr o lechi, ffurfiwyd stock com- 
pany yn San Francisco i weithio y chwarel. Gran fod 
amryw <» adciladau yno wedi eu toi a, llechi, a phobl yn 
eu holh, gwerthodd y slate stock yn uchel dros gryn 
amser. Yn v cyfamser cefais ar ddeall nad oedd y 
cwmni yn carlo y chwarel yn mlaen wrth fy modd, a'r 
eanlyniad fn i mi werthu fy nghyfranau yn yr antur- 
iaetb chwarelyddol, a chychwynais yn fuan ar y teith- 
ian, y ceir eu hanes yn y llvfr hwn. 

WILLIAM O. THOMAS. 

Utica, N. Y., Mai, 1882. 



CYNWYSIAD, 



PENNOD I. 

O .San Francisco i New Zealand— Cyraecld y Sandwich Isl- 
ands — Prydferthwch Honolulu - -Mynyddau tanllyd — Y 
Kanakas— Pysgod hedegog— Croesi Llinell y Cyhydedd— 
Ynysoedd y Navigators - Savage Island Ffrwythau tan- 
llyd — Ymweliad John "Williams a'r Ynys— Ynysoedd Pol- 
ynesia - Brenin y Sandwich Islands — Ynysoedd Tahiti, 
Fiji. Samoa, &c, &c 8-36 

PENNOD II. 

Cyraedd New Zealand — Glanio yn Auckland — Ymweliad 
cyntaf Tasman a Capten Cook a'r lie — Y brodorion yn 
graddol ddiflanu— Credoauhynod — Mordaith i Australia — 
Glanio yn Sydney a chyfarfod hen gyfeillion— Y Cymry 
a'u haddoliadau — Darganfyddiad cyfoeth a chynydd New 
South Wales —Mordaith i Melbourne - Sane y Cymry yn 
ninas fwyaf yr Arddrych Deheuol, &c 37-71 

PENNOD III. 

O Australia i Affrica — Dymunoldeb y daith — Hyfrydwch 
wrth bysgota- Dal albatross a morfoch— Glanio yn Cape 
Town — Trefedigaethau Cape of Good Hope, a'r daith i'r 
Diamond Fields. &c, &c 72-93 

PENNOD IV. 

Natur y tir lie ceir y diamonds ; eu darganfyddiad cyntaf — 
Cyfoeth y mwn-dwll — Diamonds Vaal River — Cyfarfod a 
Chymry— Manylion am y Kaffirs, Hottentots, Korranas, 
Bushmen — Maesydd y diamond fel lie i ymfudo iddynt — 
Y cyflogau — Helyntion y mwnwyr 94-134 



CYNWYSIAD. Vll 



PENNOD V. 



Gadael Kimberley gyda llwyth o nwyddau — Newid nwyddau 
gyda'r Boers a'r brodorion — Yr anifeiliaid a'r bwystfilod— 
Cyraedd Kirman River — Crowiistadt a'r pentref Harry 
Smith yn y Free State — Croesi mynyddoedd Darkensberg, 
a ohyraedd trefedigaeth Natal — Umgeni Falls — Dinas 
Pieterrnaritzburg -Cyraedd D'urban 135-160 

PENNOD VI. 

Gadael Natal yn y Hong Gyrnreig Island Belle Ystormydd 
enbyd Cael golwg ar Mauritius Glanio yn Port Lewis — 
Golygfeydd rbyfedd Mynydd Peter Buete — Cofgolofn ' 
Paul a Virginia Maintioli a chynyrcb yr Ynys yn nghyd 
a'i hanes boreuol Helyntion rhyfedd — Ynysoedd Bourbon 
a Kerguelen — Mordaitb i Tamatave, Madagascar — New- 
yddion drwg, &0., &c 161-478 

PENNOD VII. 

Desgririad o Tamatave— Y tramonvyr -Taitb i fyny afon 
Evandro Afieehyd yr amgylclioedd — Deddfau y wlad — 
Cychwyn i Tananarivo, y brif ddinas -Ar hyd y llynau i 
Andavoranto-Y pentrefydd a'r coedwigoedd. Rh\ fedd- 
odau y daith — Traveler trees -Nerth y brodorion— Cyraedd 
Tananarivo — Cjrfarfod a Chymro -Hanes boreuol y wlad, 
&c.-, &0 179-219 

PENNOD VIII. 

Ymadael o Tananarivo — Pentrefi hynod— T. T. Matthews, y 
cenadwr — Helynt gyda Llywodraethwyr— Yn chwilio am 
aur— Cael fy anfon o'r wlad - Peryglon y daith Llygod 
rhyfedd - Cyraedd Majanga 220-242 

PENNOD IX. 

Yn ol i Affrica - Glanio yn Mozambique — Hela ar y Oyfandir 
— Ymweliad a Quilimane— Afon Zambezi -Galw yn Inham- 
bane -Hynodrwydd y lie -Delagoa Bay— Port Natal — 
Glanio yn Port Elizabeth, &c 243 274 



Vlll CYNWY8IAD. 



PENNOD X. 

Morclaith i Southampton Galw yn Cape Town a St. Helena 
— Hynodion yr Ynys -Ynys Ascension Cape Verde — Yn- 
ysoedd y Canary— Mynydd Teneriffe Ynys Madeira — 
Cyraedd Lloegr Wythnos yn y brif-ddinas Yniweliad a 
Chymru, Ffrainc, Itali, &c 275 231 

PENNOD XI 

Ynys Cyprus a'i hynodion— Taith o Lanarka i Nicosia a 
Famagosta — Chwilio am lechfaen -Mordaith i Beyrout — 
Y fr'ordd i Damascus —Ymweliad a Joppa a Jerusalem — 
Mordaith i'r Aifft-Port Said— Point de Galle— Ynys Cey- 
lon — Cael gwaith yn ngwaelod y mor, &c, &c 322-379 

PENNOD XII. 

Mordaith i India — Paul Davaagooloo — Taith i Madras — Hy- 
nodion y wlad -India fel maes ymfudol — Madras i Ban- 
goon— British Burmah — Y Straits Settlements — Yhysoedd 
Penang a Singapore — Pum' mis yn geidwad carchar. . .370 397 

PENNOD XHI. 

Singapore i Hong Kong — Golygfeydd hynod- -Fy ngwaith 
yn Amoy — Arferion Hynod y Chineaid — Maintioli y wlad — 
Ynys Formosa — Oyfarfod a Chymry — Yr hinsawdd, &c . . 39 -4-440 

PENNOD XP7. 

Mordaith i Japan — Nagasaki a'i hynodion — Prydferthwch yr 
Inland Sea — Kobi a'i hynodion — Gwareiddiad y bobl — 
Glanio yn Yokohama — Ymweliad a'r Hot Springs yn Ashi- 
noyu, &c. — Mynydd Fujiyama — Prydferthwch y wlad — 
Ymweliad a Tokio — Desgrifiad o'r Ymerodraeth, &c. . .441-465 

PENNOD XV. 

O Japan i California — Glanio yn San Francisco, ar ol bod yn 
absenol bum' mlynedd — Cymry y ddinas — Ymweliad a 
Placerville — Newyddion tor-calonus — Taith i Yuma, Arizo- 
na — Y mwngloddiau — New Mexico a'i helyntion-. -Taith i 
Texas, a Mexico, ac yn ol i New Mexico — Tri mis yn y 
mwngloddiau — Cyraedd New York, &c 465-480 



DWYWAITH AMGYLCH Y BYD. 



■« i ♦ » -^- 



PENNOD I; 

Mordciith o San Frcmeisco i JVew Zealand — 
Oyraedd y Sandwich Islands — Prydfertli- 
wch Ilonohdn — Mynyddau tanllyd — Y Ka- 
nakas fel nofwyr goreu y byd — Pysgod lied- 
egog — Croesi Ilinell y Cyhydedd—Cael gol- 
wg ar ser newyddion — Ynysoedd y Navi- 
gators — Ybrodorion — Savage Island — Ym- 
ddygktdhynod y brodorion — Ffrwyihau tan- 
11 yd — Ynnvcliad Jolin Williams a V Ynys — 
(Jredoau In/nod y brodorion — Ynysoedd Pol- 
ynesia — B renin y Sandwich Islands — 
Ilwyddiant y cenadon — Ynysoedd Tahiti, 
Piji, Samoa, c&c, &c. 

Cychwynais o San Francisco Tachwedd 9, 
1875, gyda'r agerlong Macgregor, gan adael llu- 
aws o gyfeillion hoff ar y Ian yno. Yn eu 
plith enwaf y Parch. John Moses, gan yr hwn 
y cefais gyngorion caredig a buddiol, ac yr wyf 
yn credu y bydd i mi eu cofio. Dymunaf iddo 
lwyddiant i wneyd llawer o les eto. Ar ol i 
mi ffarwelio gyda phawb, ysgrifenodd Mr. 
Moses y geiriau canlynol, gan eu rhoddi i mi 
2 



10 0. AMGYLCH Y BYD. 

ar fy mynediad i'r agerlong. Os nad wyf yn 
methu, y maent fel hyn : — 

Fy nghyfaill hynaws, serchog, 

Beth bynag fyddo'th ffawd, 
Wi th groesi'r Mor Tawelog, 

Mae Un yn well na brawd ; 
Ei ddwyfol law reola 

Ymchwyddol donau'r mor, 
Hyd borthladd pell Awstralia 

Boed ef dy gadarn lor. 

Yn fnan wedi hyn yr oedd y Macgregor 
allan o olwg fy nghyfeillion, ac ni bu yn hir 
cyn myned trwy y Golden Gate, a ehaed golwg 
unwaith eto ar y Cliff House a'i hynodrwydd ; 
ac ni bu ond ychydig amser cyn ein bod yn 
cael yr olygfa ddiweddaf ar America, gwlad y 
rhyddid. Ond gan mai Americaniad yw fy 
nghyfaill sydd yn cyd-deithio a mi, ac heblaw 
hyny mae yn ysgolfeistr, yn llawn cariad at ei 
wlad, buom yn edrych yn ol hyd nes oedd y 
tir wedi myned yn llwyr o'r golwg. Yn awr 
yr oedd yn rhaid edrych yn mlaen i'r mor 
mawr, gan wybod na welem dir hyd nes cyr- 
aedd yr ynys hon. Ni ddygwyddodd dim 
neillduol hynod rhwng San Francisco a'r lie 
hwn ; ond am y ddau ddiwrnod cyntaf yr oedd 
y mor yn lied gynhyrfus, a thrwy fod y Mac- 
gregor wedi ei gwneyd yn gul ac yn hir, i'r dy- 
ben i redeg trwy y Suez Canal i China, caws- 



O SAN FKANOISCO I NEW ZEALAND. 11 

ora ein siglo yn debyg fel pe buasem mewn 
cryd. Gran fod tipyn o amser er pan f uom yn 
y cryd o'r blaen, teimlem bob yagogiad yn eg- 
lur, a thrwy hyny bu i ni aros yn hynod ddys- 
taw yn ein gwelyau am y ddan ddiwrnod, heb 
gymaint a chodi i fwyta. Am y ddau ddiwr- 
nod a nodwyd, nid oeddwn yn credu fod y mor 
mawr hwn yn deilwng o'r enw da sydd arno, 
sef y Tawelfor ; ond gan ein bod wedi cael 
tywydd hynod o hyfryd o hyny hyd yn hyn, 
yr y<lym wedi macldeu iddo, ac yn foddlon 
iddo gael ei enw da eto. Eithr nid ydym 
wedi raaddeu i'r Macgregor eto ; ond ym- 
ddengys mai hon yw y daith olaf iddi i'r lie 
hwn, gan fod y Pacific Mail S. S. C, wedi cael 
y contract i gario y mail rhwng America ac 
Australia am yr wyth mlynedd nesaf, o dde- 
chreu Ionawr, 1876. (ran fod y Cwmni new- 
ydd wedi adeiladu agerlongau rhagorol achyf- 
lym i'r pwrpas, mae yn sicr y bydd gwell trefn 
ar y mail rhwng y ddwy wlad o hyn allan. 
Bydd i'r mail ddyfod yn gyflym a rheolaidd, 
o herwydd mae y cytundeb yn galw am hyny, 
tra nad oedd y Cwmni Seisonig sydd yn cario 
y mail yn awr, dan un math o ymrwymiad yn 
nghylch amser. Bydd hyn er daioni, ac meg- 
ys yn agoshau y ddwy wlad at eu gilydd. 
Mae y Cwmni newydd wedi dechreu rhedeg 



12 AMGTLOfi Y BYD. 

eu hagerlongau yn barod, ac yr oedd un o 
honynt, sef y Colima, i gychwyn yn mhen 
ugain awr ar ol y Macgregor • ac mae yn yni- 
ddangos fod Captain y Colima wedi betio hefo 
ein Captain ni, y byddai yn Honolulu o'n blaen. 
Yr wyf yn deall mai <£20 oedd y bet, a thrwy 
hyny rhoddwyd mwy o force ar y Macgregor 
y tro hwn nag a fu erioed o'r blaen. Yr oedd 
pawb mewn petrusder rhag ofn fod y Colima 
wedi cyraedd o'n blaen ; ac ar ol wyth niwr- 
nod a naw awr, daeth y pilot i mewn, yr hwn 
a'n hysbysodd nad oedd y Colima wedi cyr- 
aedd. Parodd hyn lawenydd mawr a churo 
dwylaw. Y pellder o San Francisco ydyw 
2,100 o filltiroedd; ac felly, gwelir ein bod 
wedi gwneyd amser da. 

Nid oes genym ond un diwrnod i aros yma, 
ac o herwydd hyny nid oes genyf amser i 
roddi hanes manwl am y dref brydferth hon. 
Mae yr olwg gyntaf ami yn peri i ddyn syrthio 
mewn cariad a hi. Ceir yma bob math *o 
shade trees ar hyd yr heolydd. Mae y dref 
yn debyg i Great Salt Lake City, Utah. Mae 
yma borthladd rhagorol, y dwfr mor loew fel 
y gellir gweled y gwaelod pan yn 25 troed- 
fedd o ddyfnder. Gwelir heidiau o bysgod 
hedegog yma bob adeg o'r nwyddyn ; a gwel- 
som rai pan ar y fordaith yma. Ni welir ond 



O SAN FKANCISCO I NEW ZEALAND. * 

ychydig o'r dref o'r mor, drwy ei bod yn cael 
ei gorchuddio gan goed cysgodol ; eithr y mae 
rhai adeiladau yn uwch na'r coed, ac yu ym- 
ddangos yn dra hynod i mi, Mae pob adeilad 
da sydd yina wedi ei doi a llechau, a gludwyd 
o Gymru ; ac mae mwy na haner adeiladau y 
dref wedi eii toi a llechau. Ceir yma rai 
adeiladau da, megys y Custom House, y Post 
Office, <fcc. Gwelais Balas y Brenin, yr hwn 
sydd yn sefyll ar erw cyfan o dir, y He pryd- 
ferthaf o'r dref. Mae haner, os nad mwy na 
hyny, o boblogaeth y dref hon yn Ewropiaid, 
a llawer o China yma. Mae ychydig o'r Kan- 
akas, sef y brodorion, yn cario masnach yn 
mlaen yma. Nid oes yma le da i ddyn gwyn 
fel labrwr, drwy fod y Kanakas yn gweithio 
yn debyg i'r Negroaid yn y De a'r Chineaid 
yn California, sef yn rhatach nag y gall dyn 
gwyn wneyd. Dolar yn y dydd yw eu cyilog 
i ddadlwytho llongau, neu unrhyw waith o'r 
fath. Maent yn ddynion cryfion a phrydferth, 
ac felly y merched hefyd ; ond, wrth gwrs, y 
mae eu lliw yn dywyll. Mae bron bawb yn 
y dref yn gallu siarad Saesonaeg da ; dywedir 
eu bod yn garedig wrth bawb. Dywedir nad 
oes yma un ran o ddeg o'r brodorion oedd yn 
y lie yr amser y cafodd Capt. Cook ei lofruddio 
yn 1779. Maent yn darfod yn gynym, a 



14 O AMGYLOH Y BYD. 

dywedir fod hyn yn cael ei achosi gan ddryg- 
ioni y merched. Mae yma bob math o gapel- 
au, fel yn America, yn nghyd a chwareudai, 
a rhy w adioniant yn myned yn mlaen ynddynt 
yn barhaus. Yr wyf yn credu y bydd i'r 
dref hon gynyddu yn gyflym, drwy ei bod yn 
union ar y ffordd o San Francisco i Awstralia 
a China, ac Ynysoedd Mor y De. Mae llawer 
yn dyfod yma er cael lleshad i'w hiechyd, a 
phawb yn hoffi y lie. 

Mae y mynyddau o amgylch y dref yn ym- 
ddangos yn debyg fel pe buasent wedi cael eu 
codi gan ddaear-grynf au ; ac mae yma fynydd- 
au tanllyd hynod o uchel, ac weithiau chwyth- 
ant afonydd o dan allan o eigion y ddaear. 

Un peth tra hynod yn mrodorion yr ynys- 
oedd hyny, yw y sylw a delir i nofio. Cyf- 
addefa haneswyr nad oes eu gwell am nofio 
mewn un ynys na gwlad ; a thrwy fy mod 
wedi eu gweled, yr wyf yn credu y ffaith. Bu 
tua deugain o blant o amgylch yr agerlong 
Macgregor, pan yn y dock, ac yr oeddynt fel 
pysgod, yn edrych mor ddiboen a naturiol 
pan yn y dwfr ag ar y tir. Eu dyben yno 
oedd begio ychydig o arian oddiar y teith- 
wyr ; ac er mwyn eu gweled yn myned o dan 
ddwfr, bu i'r teithwyr daflu llawer o ryw fan 
arian iddynt — pe na byddai i ni ond taflu 



O SAN FRANCISCO I NEW ZEALAND. 15 

darnau pum' cent i'r dwfr, byddent o'r bron 
yn sicr o'i gael cyn cyraedd gwaelod y dwfr. 
Gwelais hwynt yu dal darnau chwarter dolar 
pan yr oedd o leiaf 25 troedfedd rhyngddynt 
a hwy pan yn cyraedd y dwfr ; ond aent i 
lawr ar eu hoi a byddent yn sicr o'u dal yn 
mhell cyn cyraedd y gwaelod. Bu iddynt 
wneyd pob math o orchestion am dros dair 
awr, heb ddod o'r dwfr ac heb gyineryd gor- 
phwysdra ; ac yn y diwedd canlynasant y Mac- 
gregor i'r mor hyd nes yr oedd wedi myned 
yn rhy gyflym iddynt. Wedi hyny troisant 
yn ol dan chwareu, a dyna yr olwg ddiweddaf 
gawsom ar y Kanakas. Gellir rhoddi rhes- 
win dros paham y mae y Kanakas mur enwog 
fel nofwyr, trwy ddweyd fod yr hinsawdd mor 
gynes bob ainser, fel mae yn bleser bod yn y 
dwfr. Heblaw hyny maent yn credu fod yr 
un mor augenrheidiol i ddysgu nofio ag ydyw 
dysgu cerdded ; ac mae y rhieni yn dysgu eu 
plant i nofio pau yn fabanod, trwy eu rhoddi 
ar wyneb y dwfr yn barhaus. Nid ydyw y 
Kanakas yn credu fod y fath beth a boddi ; 
ac maent yn rhyfeddu clywed am ddynion 
gwynion yn boddi yn ymyl y tir. 

Yr oeddym yn teithio agos yn union i'r de, 
ac yr oedd pawb o honom yn gwneyd ein 
goreu i basio yr amser mor gysurus ag y 



16 O AMGYLCH Y BYD. 

gallem. Oawsom ganu da trwy f od rhai cerdd- 
orion yn mhlitli y teithwyr. Yr oedd genyf 
dri copi o " Love me, Darling, love me," o 
waith y cyfaill D. P. Hughes, San Francisco. 
Cafodd gymeradwyaeth gan bawb ; ond blin- 
asom ar ganu, fel ar ddarllen a phob peth 
arall. 

Fel yr oeddym yn agoshau at linell y cyhyd- 
edd, yr oedd yn boeth iawn, er fod pob peth 
yn cael ei wneyd i'n cadw mor gyfforddus ag 
y gallai ein Capten. Bu iddo roddi lien o 
hwyliau |i gadw yr haul oddi wrthym yn y 
dydd, a thrwy fod y gwynt wedi codi, ni fu i 
ni deirn-Lo gwres ar y Line yn agos gymaint ag 
yn mhen ychydig ddyddiau ar ol hyny. Bu y 
Macgregor bum' diwrnod ac wyth awr yn morio 
o Honolulu i'r Line. Nid oedd dim neillduol 
i'w weled, ond pysgod hedegog. Grwelsom 
gymaint o honynt fel nad oedd hyny yn beth 
newydd i ni yn fuan. 

Cawsom dy wydd rhagorol rhwng Ynysoedd 
Sandwich a New Zealand, a'r haul i'w weled 
yn codi a machludo yn hynod brydferth. Bu 
i mi hefyd syllu mwy ar ryfeddodau yr awyr 
ar y fordaith hon nag erioed o'r blaen, Cefais 
weled ser newyddion y clywswn son am 
danynt gymaint o weithiau, sef y Southern 
Cross, &c. ; ond canfyddais golli fy hen gym- 



O SAN FKANCISCO I NEW ZEALAND. 



17 



cleithion, north star, big dipper, &c, a thrwy 
hyny yr oeddym yn ymbleseru wrth edrych ar 
waith natur ar y mor fel'ar y tir. Ar y 25ain, 
gwelsom dir ar ein deheu, a deallais mai un 




PYSGOD HEDEGOG. 



o'r Navigator's Islands oedd ; eithr uid oedd 
ond ynys fechan, eto-mae hono wedi eiphobl- 
ogi, fel y mae Ynysoedd Mor y De o'r bron i 
gyd. Enw brodorion yr ynysoedd hyn yw 
Samoa, ac mae wyth yn gwneyd i fyny y growp, 
a gelwir hwynt yn awr Navigator's Islands. 
Dywedir fod y brodorion yn rhai mwy pryd- 



18 O AMGYLCH Y BYD. 

ferth yr olwg arnynt nag sydd i'w gweled yn 
ynysoedd eraill Mor y De. Mae eu lliw yn 
goch felyn, yn debyg i'r Kanakas, ond fod en 
croen yn llawer rawy llyfn na hwynt, a'u 
gwallt du yn donog ac yn hir. Nid oes dim 
yn debyg ynddynt i'r Fijiaid, gyda'u croen 
du bras, a'u gwallt gwlanog. Dywedir hefyd 
am y Samoans, eu bnd yn rhai gonestaf ar y 
ddaear, a chyhoeddir ffeithiau i brofi hyny; 
ond maent yn rhy feithiou i'w nodi yn awr, 
Dywedir hefyd am y bobl hyn, eu bod yn 
hollol wahanol yn eu dulliau i'r Fijiaid 
creulon a dialgar; ond maent, yn lie bod yn 
wrthwynebol, yn gyfeillgar a chariadus a 
chroesawgar i bob dyeithriaid, ac yu falch o 
weled dyn gwyn yn gianio yno ; ac ar eu der- 
by niad, bydd iddynt eu cymeryd i'w cartrefi, 
a lladd moch a lloi er eu croesawu. 

Yr oedd y Macgregor yn teithio yn ol deg 
milltir yr awr ; ac ar yr 28ain daeth a ni i ol- 
wg tir cto, ac yn fuan deallasom fod yno dir 
bras. Cymerodd y Macgregor yr ochr orllew- 
inol i'r ynys, ac yn fuan gwelsom fwg, yna 
daeth tan i'r golwg. Yr oedd hyny yn dangos 
ar unwaith fod yr ynys hono yn meddu trig- 
ianwyr, ac yn fuan wele dan mewn tri neu 
bedwar o wahanol fanau, a dynion yn cerdded 
o 5 * amgylch y tan. Yr oeddynt yn gwneyd 



O SAN FRANCISCO I NEW ZEALAND. 19 

arwydd i ni i aros, a bu i'r Cadben wneyd ar- 
wydd y byddai iddo gydsynio trwy roddi yr 
hwyliau i lawr. Yn fuan gwelwyd tri ogychod 
yn cychwyn o'r Ian, a chyn pen deg niynyd 
gwelwyd pump drachefn, a chyn bod y tri 
cyntaf wrth y Macgregor, yr oedd o leiaf ddeg- 
ar-hugain o bonynt ar y ffordd atom. Cyn pen 
yr awr yr oedd tua haner cant o gychod yn 
amgylchu y Macgregor ; ac yr oedd o bedwar 
i chwech yn mhob cwch, yr hyn oedd yn 
gwneyd tyrfa fawr o bonynt o'n bamgylch. 
Brodorion yr ynys oeddynt oil ond un dyn 
gwyn. Yn ol yr olwg arno a'i ddull, yr oedd 
wedi bod yn yr ynys mor bir fel na wyddai 
ond ychydig am ddim arall, Nis gallai siar- 
ad braidd ddim Saesneg. Gofynwyd petb- 
au iddo mewn wyth o wahanol ieitboedd, a 
Cbymraeg oedd un iaith, ond metbodd ag 
ateb yr un o honynt; eithr siaradai befo'r 
brodorion yn eu biaitb yn llitbrig. Ei amcan 
ef, fel y brodorion, oedd cyfnewid gwabanol 
deganau am ddillad ; crysau a llodrau oedd 
arnynt eisiau fwyaf. Yr oecld rbai o honynt 
yn gwisgo rbyw ychydig o ddillad am danynt, 
eithr yr oedd y rhan fwyaf yn noethion ond 
yr arffedog am eu canol. Nid oedd gan fech- 
gyn ieuainc ddim am danynt; ond yr oedd 
pawb o honynt fel yn hynod awyddus am ryw- 



20 O AMGYLOH Y BYD. 

beth i guddio eu noethni. Yr oedd ganddynt 
bob math o arfau rhyfel i'w cyfnewid, yn 
nghyd a chregyn o bob math, ac hefyd ffrwyth- 
au o wahanol rywogaethau ; ni chymerent 
arian — dim ond rhyw ddilledyn wnai y tro. 
Bu pawb yn hynod fywiog am dros ddwy awr 
yn masnachu gyda'r brodorion. Newidiodd 
pawb o honom gymaint o hen cldillad ag oedd 
genym ; ac yr wyf yn credu i mi fy hunan 
fod mor fywiog yn gwneyd busnes hefo nhw 
a neb, trwy fod genyf oddeutu haner bwsiel 
o gregyn o'r f ath brydferthaf ; ac hefyd (canoe) 
cwch wedi ei addurno a chregyn tlysion. Cefais 
hefyd wahanol ffrwytnau, megys bananas, <fcc. 
Nid oes genyf un math o enw ar haner y 
pethau a dderbyniais. Cefais un ffrwyth tra 
hynod yr olwg allanol, ond y mae yn debyg 
i'r bananas. Wedi profi hwn deallais ei fod 
fel tan ysol i'r genau, a thrwy mai y fi f y hun- 
an oedd yr anffodus cyntaf i'w brofi, meddyl- 
iais y byddai i fy ngheg fyn'd ar dan ; ond ni 
ddywedais air yn eu cylch wrth neb o'm 
cyfeillion, a rhoddais un i bob un o'r teithwyr 
oedd ar yr agerlong, ac yn fuan yr oedd y 
rhanfwyaf o honyntwedi rhuthro yn anystyr- 
iol i'w bwyta fel fy hunan, a chanfyddasant eu 
bod yn yr un cynwr ag yr oeddwn inau. 
Er cymaint y boen a ddyoddefasom mewn 



O SAN FRANCISCO I NEW ZEALAND. 21 

canlyniad i'r ffrwyth hynod hwnw a gawsom 
gan frodorion un o'r Navigator's Islands, nis 
gallem lai na chwerthin yn galonog tra ar yr 
un pryd yn teimlo chwant i ddial ein cam. 
Dylaswn ddweyd fod un o bob cwch o'r brod- 
orion wedi dyfod ar fwrdd yr agerlong, sef 
tua haner cant mewn nifer, ac yno yr arosas- 
ant am tua thair awr. Hyd yn nod pan chwrb- 
anodd y peiriant ac y canodd y gloch, fel rliy- 
budd iddynt ein bod ar gychwyn, yr oedd- 
ynt mor awyddus i fasnachu a ni, fel y diys- 
tyrasant bob arwydd. Pa fodd bynag, wedi 
i'r agerlong gychwyn, neidiodd y rhan fwyaf 
o honynt dros yr ochr i'r mor; ond daliodd 
rhai, ac yn eu plith y dyn gwyn, yn gyndyn 
hyd nes yr oeddym rai milltiroedd oddiwrth 
y tir, pryd y llamasant hwythau oil i'r mor, 
gyda'u bwndeli dillad wedi eu rhwymo ar eu 
cefnau, gan nofio ar frigau y tonau fel adar 
dwf r. Enw brodorol yr ynys hon oedd Nind ; 
ond galwyd hi gan Captain Cook yn Savage 
Island, o herwydd i'r trigolion ymosod arno 
fel bwystfilod rheibus. Eu harfer oedd 
rhoddi i farwolaeth forwyr a j^hob dyeithriaid 
a lanient yn yr ynys ; ond trwy addysg y cen- 
adon efengylaidd y mae cyfnewidiad mawr 
wedi cymeryd lie yn eu harferion a'u defodau; 
ac y mae yn hysbys yn awr mai of n, yn fwy 



22 O AMGYLCH Y BYD. 

na dim arall, a barai iddynt ymddwyn mor 
greulawn yn yr hen amser gynt. Tybient fod 
eu hynys yn Ian oddiwrth bob aflendid a chief - 
ydon, ac mai glaniad tramorwyr oedd yr achos 

bob afiechyd a heintiau. 

Pan dalodd Mr. John Williams ymweliad a'r 
ynys hon, llwyddodd i gael dau lane ieuanc 
i fyned ymaith gydag ef, y rhai a addysgwyd 
i fod yn athrawon. Ar y cyntaf yr oeddynt 
yn hynod o aflonydd ac anghysurus ar f wrdd 
y Hong, a gwaeddent yn erchyll, o dan y dyb- 
iaeth mai y bwriad oedd eu lladd a'u bwyta ; 
ond wedi canf od mai cig moch a fwytai y mor- 
wyr, darfu iddynt ymdawelu a boddloni i'r 
canlyniad. Yn fuan, yr oeddynt yn teimlo yn 
f alch eu bod yn cael eu cymeryd i weled gwlad 
newydd. Grlaniwyd hwy yn Raratonga, ac ar 

01 cyraedd gradd helaeth o ddysgeidiaeth, an- 
f onwyd hwy adref ; ond yn anffodus, yn fuan 
wedi iddynt lanio, torodd haint allan ar yr 
ynys ; a chan fod eu cydfrodorion yn meddwl 
mai hwy fuont yn foddion i'w drosglwyddo 
yno, lladdwyd hwy yn ddiatreg. O ran lliw, 
y mae pobl yr ynys yn debyg i'r Kanakas, ond 
y maent yn gryfach dynion. 

Oddeutu ugain mlynedd ar ol i Columbus 
ddarganfod America, yr oedd Vasco Nunez de 
Balboa yn sefyll ar ben mynydd yn Nghuldir 



O SAN FRANCISCO I NEW ZEALAND. 23 

Darien, ac yn syn-fyfyrio, ac yn syllu ar y mor 
ruawr oedd rhyngddo a machlud haul, gan 
deimlo yn awyddus am wybod beth allai fod 
yn mhellaeh i'r cyfeiriad hwnw. Prin y 
meddyliai ei fod yn edrych ar for oedd yn 
cyraedd o amgylch y byd, a bod rhwng y 
Cape of Good Hope a'r lie y safai filoedd o 
ynysoedd llawn cymaint a theyrnasoedd yr 
hen fyd, ac yn enwedig un o honynt, nad yw 
ond ychydig yn llai mewn maintioli na'r oil 
o wledydd Ewrop gyda'u gilydd. 

Cynwysa ynysoedd Polynesia yr holl rai 
sydd i'w cael am 50 gradd hydred, ac o led- 
red 50 yn y de i 30 yn y gogledd o'r cyhyd- 
edd. Mesura y mor a'u cynwysa saith mil o 
filldiroedd un ffordd, a thua pum' mil a saith 
gant y ffordd arall ; ac o herwydd eu sefyllfa 
mae y rhan fwyaf o honynt yn ynysoedd tra 
ffrwythlawn, yn meddu hinsoddau iach, daear 
fras, coedwigoedd gwyrddion. a'r llysiau a'r 
blodau mwyaf dymunol, fel y mae y golyg- 
feydd prydferthaf i'w cael ynddynt trwy y 
flwyddyn. Mae tir y rhan fwyaf o'r ynysoedd 
yn ddigon cynyrchiol i gadw y trigolion heb 
weithio ond bron fel y mynont. Mae y coed 
sydd yn tyfu bara arnynt yn dod a digon o 
ymborth iddynt heb na gofal na thrallod ; a 
bron yn ddieithriad mae digon o bysgod o bob 



24 AMGYLCU Y BYB. 

math i'w cael gyda glanau y m6r yn hynod 
ddidrafferth, fel nad jw ond pleser ganddynt 
eu dal. Ond y raae bron yr oil o ynysoedd y 
Tawelfor wedi eu haflonyddu gan ddaear 
grynfaau. 

Gryda golwg ar y trigiauwyr, yniddengys 
fod dau fath o honynt, un yn debyg i'r Ne- 
gro, a'r Hall yn debyg i'r Malay o'r Malay 
Peninsula. Credir gan y rhan fwyaf o'r dysg- 
edigion mai cangen o'r Malays ydyw brodor- 
ion y Sandwich Islands, a'r rhan fwyaf o drig- 
olion ynysoedd Mor y De. Ond o ran fy hunan 
nid wyf yn gweled ganddynt fawr o reswm 
dros ddweyd hyny ; ac heblaw hyny y maent 
yn dweyd mai cangen o'r Malays ydyw y brod- 
orion a lliw melyn goleu arnynt, mewn yn- 
ysoedd yn Mor yr India, sef yr Hovas yn 
Madagascar, a brodorion y Comro Islands, 
&c. Nid yw gwlad y Malays ond un fechan 
mewn cymhariaeth ; ac, yn ol eu hanes, nid 
oes fawr o ddim wedi bod yn anturiaethus yn- 
ddynt ar for na thir. Felly trwy fod yr yn- 
ysoedd dan sylw wedi cael eu poblogi cyn 
hanesyddiaeth, nid oes un math o sicrwydd 
am darddiad trigolion ynysoedd Mor y De. 

Mae y Sandwich Islands, fel y galwyd hwy 
gan Cadben Cook, er anrhydedd i'r Earl of 
Sandwich, yr hwn oedd ar y pryd yn First 



O SAN FRANCISCO I NEW ZEALAND. 25 

Lord of Admiralty, yn gorwedd rhwng lledred 
18 a 22, a chyfrifir fod deg o honynt yn 
gwneyd i fyny y group. Mae y pellder o Mex- 
ico yn y dwyrain yn 2,800 milldir, a thua 
5,000 o filldiroedd i China yn y gorllewin, a 
2,700 milldir oV Society Islands. Yn y De, 
Hawaii yw y fwyaf deheuol a'r fwyaf o'r deg, 
a mesura tua 97 milldir o hyd wrtli 78 o led, 
achynwysai pan ddarganfyddwyd Li gan Ew- 
ropiaid, dros 85,0(»0 o drigolion, Cyfrifir y 
Sandwich Islands fel calon y Tawelfor, o her- 
wydd eu bod yn dal yr un cysylltiad i ranau 
eraill o'r Tawelfor ag ydyw y galon i'r gwedd- 
ill o'r corff dynol — hyny mewn amryw ystyr- 
iaethau. 

Yn 1778 yr ymddangosodd llongau Cadben 
Cook ar ddyfroedd gloewon Bay of Kalaku- 
kua ; derbyniodd y brodorion ef ar ei laniad 
fel pe buasai yn Dduw, gan gredn mai Duw 
ydoedd. Ond er y cwbl dyma lie y Uofrudd- 
iwyd y gwr antnriaethus a byd-enwog hwnw. 
" Mae yn gruddfan, nis gall fod yn Dduw," 
meddai y brodorion, pan yn ei ddylyn gan ei 
fflangellu, pan yr oedd yn amcanu dianc at y 
cwch. 

Addoli delwau yr oeddynt y pryd kwnw, 
fel y maent i raddau hyd yn hyn, ac ym- 
ddengys fod yn anhawdd eu troi o hen ddull 
2* 



26 



O AMGYLCH Y BYD, 



eu tadau o addoli. Y duw mwyaf ofnadwy 
ac eifeithiol yn eu tyb oedd y raynydd tan- 
11yd a elwir Sua Pele. Credant mai eu duw- 
iau oedd yn byw yno, ac mai y twrw a glywir 
mor ami yn ei grombil oedd swn eu duwiau 
yn dawnsio. Mae ganddynt wahanol dduw- 
iau i gyfarfod^a gwahanol amgylchiadau. 




TiXTW BHTFEL. 



Granwyd David Kalakaua, brenin presenol 
yr ynysoedd Hawaiian, Tachwedd 18,..1836. 
Mae yn fab i'r diweddar Kapaakea ; felly y 
mae o darddiad uchel, ac o hil breninol. Mae 



O SAN FKANCISCO I NEW ZEALAND. 



27 



wedi derbyn dysgeidiaeth dda yn y Royal 
School, ac mae wedi bod yn dal swyddi uchel, 
y rhai a roddodd iddo gyneusdra arddercbog 
i ebwilio am wybodaeth eang mewn cyt'reith- 
ian gwladyddol, <fcc., ac yn ei gymwyso i fod 




DUW POEX. 



yn Frenin ar ei wlad enedigol. Cyrliaeddodd 
y Brenin hwn Washington, Rhagfyr 12, 1875, 
a derbyniodd bob caredigrwydd oddiar law 
yr Arlywydd Grant, y Cad. Sherman, a'r Mor- 
lyngesydd Porter. Ymwelodd yr amser hwnw 
a pbrif ddinasoedd America, ac yn mhob man 
cafodd dderbyniad ardderchog. Ar yr adeg 



28 O AMGYLCH Y BYD. 

bresenol, sef Hydref, 1881, mae yn cael croes- 
aw mawr gan yr Arlywydd Arthur a'i gyfeill- 
ion, yn Washington, tra ar ei ffordd adref. 
Bu ar daith oddiamgyleh y byd, a chafodd 
dderbyniad tywysogaidd yn mhob man. Gwel- 
ir ei arlun ar y tu dalen canlynol. 

Y Brenin fu yn teyrnasu o'uflaen oedd Lu- 
nalilo, neu " Prince Bill," fel y gelwid ef gan 
y mwyafrif — dyn hollol ddifeddwl a diofal, 
ond caredig a digrifol. Bu farw yn 1874. 

Honolulu ydyw prif dref y Sandwich 
Islands, ac yno mae y prif borthladd. Mae 
ei sefyllfa, ar y rhan fwyaf deheuol o Oahu, 
yn ei gwneyd fel nad oes ond ychydig borth- 
laddoedd yn meddu ei chyfleusderau mas- 
nachol. Ar yr adeg bresenol mae llawer iawn 
o bobl California a lleoedd eraill yn ymfudo 
i'r Sandwich Islands ; a hefyd mae amryw o 
Gymry yn eu plith. Crefftwyr yw y mwyaf- 
rif o honynt. Amcan yr Americaniaid a 
gyrcbant yno yw codi siwgr a choffi ar raddfa 
helaeth, ac y maent yn llwyddo tu hwnt i 
ddysgwyliad. Trwy fod y Llywodiaeth yn 
rhoddi derbyniad croesawgar i'r Chineaid, y 
mae miloedd lawer o honynt wedi sefydlu ar 
yr ynys, ac felly y mae masnach a'r boblog- 
aeth yn cynyddu. 

Mae llawer o hanesion rhyfedd am yr ynys- 



30 O AMGYLCH Y BYD. 

oedd hyn yn y Tawelfor, yn enwedig y Fiji, 

Friendly Islands, a'r Society groups; ao y 

maent oil yn dangos cynydd mawr mewn 

gwareiddiad mewn cymhariaeth i'r hyn oedd- 

ynt nynyddau yn ol, yn enwedig ynys Tahiti, 

yr hon sydd yn awr dan lywodraeth Ffrainc. 

Er y bu anghydfod dial gar dros amser maith 

rhwng y cenadon Pabaidd Ffrengig a'r cenad- 

on Seisonig, dywedir fod y genadaeth wedi 

bod yn llwyddiant perffaith, i wneyd daioni 

masnachol yn gystal ag ysbrydol. Poblog- 

aeth Tahiti sydd fel y canlyn: Brodorion, 

8,000: Ffrancod, 130; Saeson, 263; Americ- 

aniaid, 144; Ewropiaid eraill, 86; a 406 o 

Chineaid. Pan laniodd Hong genadol gyntaf 

yn Tongataboo, cawsant fod yno Sais o Lun- 

dain, a Gwyddel o Cork, y ddau yn ddrwg- 

weithredwyr o New South Wales, Australia. 

Y Fiji group yw yr ynysoedd sydd yn gor- 

wedd rhwng lledred 15 a 20 yn ddeheuol, a 

hydred 177 a 176 yn orllewinol ; ac y raae 

225 o ynysoedd yn y clwsdwr. Y maent yn 

meddu porthladdoedd cysgodol rhag pob tym- 

estloedd ; a dywedir^fod docks naturiol, o waith 

natur yma, a digon o ddwfr ar bob adeg i'r 

llongau mwyaf nofio ynddynt, a bod yn hollol 

ddio^el. Fv fod eu sefyllfamor agos i'r cy- 

Eydedd, nid ydynt yn|*annyoddefol boeth, nae 



O SAN FRANCISCO I NEW ZEALAND. 31 




32 O AMGYLCH Y BYD. 

yn aiiach chwaith, a hyny o herwydd yr awel 
sydd yn codi oddiar y mor llyclan a'u ham- 
gylcha. Nid oes dim gwybodaeth sicr am 
darddiad y trigolion, ond y maent yn hollol 
wahanol i'r Malays, ac i holl frodorion yr yn- 
ysoedd eraill yn y Tawelfor. Eithr credir yn 
gyffredinol na fu iddynt drigiann mewn mi 
ynys na gwlad arall, ac felly mai brodorion 
ydynt yn ngwir ystyr y gair. Mae hanes y 
Fijiaid yn dangos iddynt fod yn fwy anwar- 
aidd na thrigolion yr mi o'r ynysoedd eraill ; 
ie, yn fwy felly na neb arall yn y bycl, o her- 
wydd mai hwy ydyw y dyn-fwytawyr gwaeth- 
af mewn hanesyddiaeth. Yr oeddynt yn ym- 
f alchio yn hyny, a chyfrifant en liunain yn well 
na'u cymydogion yn yr ynysoedd eraill o her- 
wydd hyny. Bwytant gyrff dynol yn fwyaf 
cyffredin pan yn gwneyd temlan nen gwch, 
neu pan yn cymeryd hwylbren y cwch i lawr. 
Mae hanes am y penaethiaid yn lladd dynioi], 
ac yn en gosod fel rollers clan gychod wrtb eu 
gym i'r dwfr, ac wedi hyny yn en bwyta. 

Yn 185 s, cafodd dyn o New York, o'r enw 
Homer, a dau o'i gyfeillion, en lladd a'n bwyta 
gan y Fijiaid, a daeth hyny i glustian Llyw- 
odraeth y Talaethau Unedig, ac anfonwyd y 
Hong ryfel VcmdaUa yno, yr hon a ddinystr- 
iodd amryw o'u pentrefydd yn ddiatreg. Y 



O SAN FRANCISCO T NtiW ZEALAND. 83 

maent yn euwog am bob math o greulonder- 
au. Mae yn wir fod y Samowns, a thrigolion 
rhai o'r ynysoedd eraill, wedi bod yn bwyta 
dynion ; eithr mae yn ymddangos nad oedd- 
ynt yn gwneyd hyny ond fel dialedd neu an- 
mharch, mewn natur ddrwg ; ond yr oedd y 
Fijiaid yn hom bwyta dynion bob amser ; 
eithr creda y eenadon a lafuriant yno yn awr, 
y bydd hyny yn fuan wedi cael ei atal drwy 
yr holl ynysoedd. 

Mae cnawd-frithiad, neu wneyd lluniau ar y 
cnawd a lliw annileadwy, a elwir tattooing, yn 
beth cyffredin yn yr ynysoedd Fiji, fel yn holl 
ynysoedd Mor y De. Mae trigolion New Zea- 
land yn cnawd-liwio yn fwyaf mynych am y 
canol ; ond y mae blaenoriaid yr ynysoedd 
Fiji yn hom cael lliwio yr holl gorff drosto, ac 
ni chyfrifant eu hunain yn ddynion nac yn fil- 
wyr os na byddant wedi gwneyd hyny, er mor 
ofnadwy yw y dyoddefiadau poenus, fel y gell- 
ir barnu oddiwrth y darluniau canlynol. 

Brawd a chwaer o Tahiti yw y rhai can- 
lynol. Mae gwaith celfyddyd i'w weled ar- 
nynt, a chymer flwyddyn neu ddwy cyn y 
cwblheir cnawd-liwio dyn neu ddynes, er i'r 
gwaith gael ei gario yn mlaen yn barhaus. 

Yn Samoa mae eu dull o gnawd-fritho fel 
hyn : Ar ol gwneyd pob peth yn barod, 
3 



34 



AMGYLOH T BYD. 





O SAN FRANCISCO I NEW ZEALAND. 35 

rhoddant y penaeth, neu pwy bynag fydd y 
gwrthddrych, i orwedd ar y ddaear, gan roddi 
ei ben ar liniau ei chwael , neu ry w chwaer ar- 
all os na fydd ganddo ef un, ac yna bydd tair 
neu bedair eraill yn dal ei goesau, yna de- 
chreuant ganu, er mwyn llarieiddio ei boen, ac 
heblaw hyny i foddi ei ruddfanau ; o herwydd 
cyfrifir y person, os wedi tyfu yn ddyn, yn 
fachgenaidd ac yn llwfr os bydd iddo gwyno 
a thuchan o dan y driniaeth, e,r raor anhawdd 
yw peidio. Wedi cychwyn canu, dechreua y 
crefftwr ar ei waith trwy guro math o grib 
i'w gnawd gyda gordd fechan, yn y modd 
mwyaf cyflym a medrus. Wrth ei ochr niae 
amryw o'r merched yn sychu y gwaed gyda 
math o lian gwyn er mwyn cadw y croen yn 
Ian. Cydrhwng pob dau neu dri o ergydion 
mae danedd y crib yn cael eu taro mewn math 
o inc, yr hwn sydd wedi ei gymysgu a dwfr; 
ond nid oes neb braicld yn gallu dyoddef mwy 
nag ychydig fodfeddi ar unwaith, a llawer yn 
ei gael mor ofnadwy o boenus, fel y maent yn 
cadw yn mhell draw byth ar ol y tro cyntaf ; 
ond edrychir yn isel arnynt gan bawb. Beth 
bynag, pan y gorphenir y gwaith, maent yn 
edrych yn debyg fel pe baent wedi ymwisgo, 
ac mae bron yn gwneyd y tro yn He dillad ; ac 
wedi ymarferyd a hwy mae y croen sydd heb 



36 O AMGYLOH Y BYD. 

y tattoo yn ymddangos yn annymunol hyd yn 
nod i Ewropiad. Rhywbeth tebyg, ond ar 
raddau llai oedd " picto" yr hen Frytaniaid, y 
Gauls a'r Grwyddelod yn yr hen amser. Mae 
y tattooing yn cael ei gario yn mlaen yn holl 
ynysoedd y Taw elf or, a gwledydd ac ynys 
oedd eraill hefyd i raddau mwy neu lai ; ond 
dy wed y cenadon fod brodorion ynysoedd Mar. 
quesas yn fwy felly yn gyffredinol nag yn un 
man arall. Maent hwy yn eillio eu gwallt er 
mwyn cael y tattoo dros y pen hefyd ; ac'mae 
hyd yn nod ewinedd eu traed a'u dwylaw yn 
llawn o'r tattoo, fel y raae yr olwg arnynt yn 
rhyfedd iawn. 

Yn 1874 cymerodd Prydain Fawr yr ynys- 
oedd Fiji dan ei haden. Mae rhanau o hon- 
ynt yn llwyddo, a llawer iawn o'r Prydein- 
wyr wedi ymfudo yno o Ceylon a manau er- 
aill, i dyfu siwgr a choffi ; ac y maent yn cael 
y tir yn hynod ffafriol i godi coffi, ac yn llwyddo 
yn gyflyni ; a chredir mai dyrna y lie goreu yn 
y byd am dyfu coffi yn bresenol. 



PENNOD II. 

C h/raedd New Zealand — Glanio yn Auckland — 
Desgrifiad d'r ddinas — Ymweliad cyntaf 
Tasman a Oapten Cook d'r lie — Maintioli 
a chynydd y drefedigoeth — Y brodorion yn 
graddol ddiflanu — Hinsawdd iachusol y 
wlad — Gwareiddiad y brodorion— Credoau 
hynod — Mordaith i Ausfralia — Glanio yn 
Sydney a chyfarfod hen gyfeillicm — Y Gym- 
ry a?u haddoliadan — Tafarndai a mpddw- 
dod — Darganfyddiad a chynydd New South 
Wales — Mi maintioli aH chyfoeth mtvnawl — 
Mordaith i Melbourne — Difyrwch y daith — 
Oymry Melbourne — Maintioli a phrydferth- 
wch y ddinas fwyqf yn yr Ar'ddrych De- 
heuol, <&c. 

Ar ol mordaith bur gysurus, gwelsom dir 
New Zealand ar y 4ydd o Ragfyr, a chyraedd- 
asom Auckland yn y prydnawn. Ni welais 
gynifer o bobl erioed yn dysgwyl glaniad ag- 
erlong. Yr oedd yr boll dref o'r bron ar Ian 
y mor, ac yr oedd yr olwg arnynt yn dwyn i'm 
cof olygfeydd yn Ngbymru. Yn wir, y rnae 
y bobl yn sefyll at ddulliau yr Hen Wlad, fel 
mae Auckland, New Zealand, fel Victoria, 
British^Columbia, yn hollol wahanol i drefydd 



38 O AMGYLOH Y BYD. 

y Talaethau Unedig, ac y mae y trigolion yn 
gwisgo yn dra gwahanol. Nid yw y merched 
yn pinio eu dillacl o'r tu ol, ac o ran yinddang- 
osiad nid ydynt mor brydf erth a merched Am- 
ericanaidd. Mae Auckland yn lie tlws, ond 
credwyf ei fod yn ymddangos yn well o'r ban 
nag un lie arall. Y brif heol yw Queen Street, 
ac y mae ponfc bren yn dyfod o honi i'r fan y 
glania agerlongau. Mae dull yr adeiladau 
rhwng yr arddull Seisnig a'r Americanaid ; ac 
yn y cyfFredin y maent yn hynod brydferth, 
wedi eu gwneyd o geryg a phriddfeini gan 
mwyaf, a'u toi a llechi, fel yn Nghymru. Yr 
oedd yr amser hwnw gryn lawer o adeiladau 
newyddion yn cael eu codi ; a deallwyf fod yno 
ddigon o waith i grefftwyr am gyflog o tua 10 
swllt y dydd ; ond a chymeryd New Zealand 
yn y cyfanswm o honi, gellir dweyd mai mar- 
waidd yw pethau yno, ac y mae ymfudiaeth 
wedi lleihau i raddau raawr. Dysgwylir, pa 
f odd bynag, y Hydd i'r Parliament wneyd rhyw- 
beth i ddwyn oddiamgylch adfywiad mewn 
gwahanol gylchoedd masnachol. 

Ymwelwyd a New Zealand gyntaf gan y 
Mor-lywydd Ellmynaidd Tasman, yn 1642 ; ac 
wedi hyny gan y nodedig Capten Cook yn 
1 769, yr hwn a wnaeth archwiliad tra chywir 
ar y lie, ac a fesurodd y tir yn fwy cywir na 



TKEFEDIGAETIIAU AUSTRALASIA. 



S 



neb arall ; ac mae morwyr yr oes bresenol yn 
dibynu mwy ar ei waith ef nag ar fesuriad 
neb arall. Mae hyn yri profi fod dysgeidiaeth 
a medrusrwydd yr anturiaethwr beiddgar 
hwnw o'r radd nchaf. 

Cynwysa New Zealand dair o ynysoedd 
sef yr Ogleddol, y (ianolog a'r Ddeheuol, neu 
Stewart Island ; ac mae hyd y tair yn nghyd 
yn fil o nlltiroedd. Hefyd y raaent oddeutu 
dau gan' milltir o led; a chynwysant 102,000 
o nlltiroedd ysgwar mewn arwynebedd. Cyf- 
rinr fod dwy ran o dair o'r arwynebedd yn 
dir y gellir ei amaethu. Mae yr Ynys Og- 
leddol yn cynwys 44,' 00 o nlltiroedd ysgwar, 
yr Ynys Ganol, 57,000 o nlltiroedd ysgwar, 
ac Ynys Stewart yn 1,000 o nlltiroedd ysgwar 
mewn arwynebedd. Nid oes yn lion ond 
ychydig o breswylwyr. Yn 1840 y corffor- 
wyd New Zealand yn drefedigaetb ; ac yn 
1851 y cymerwyd y ddeiliadeb gyntaf, pryd y 
caed fod yno 26,707 o bobl, heb gyfrif ybrod- 
orion. Cyfrifwyd y bobl y tro nesaf yn 1876, 
a chaed fod y boblogaeth yn rhifo 399,095 ; ac 
yr oedd o'r nifer yna 4,900 yn frodorion o 
China. Ar adeg y cyfrinad uchod yr oedd yn 
New Zealand bedair o ddinasoedd yn cynwys 
dros 1 0,000 o bobl, sef Dunedin gyda 1 8,499 
bobl; Auckland gyda 12,775 ; Wellington, 



40 O AMGYLCH Y BYD. 

gyda 10,547 ; Christchurch, gyda 10,294 o 
drigoKon. Erbyn hyn y mae pobl y dinas- 
oedd uchod, yn gystal a thrigolion yr holl 
wlad wedi cynyddu yn ddirfawr, 

Mae y Maories, sef brodorion y wlad, yn 
myned yn llai eu nifer bob blwyddyn, fel 
brodorion pob ynys a gwlad arall a feddianir 
gan Ewropiaid. Yn 1858 yr oedd rhifedi y 
brodorion gwreiddiol yn yr oil o New Zealand, 
yn 55,970, o'r rhai yr oedd 31,667 yn ddynion 
a 24,303 yn ferched ; a phan gyfrifwyd hwy 
yn 1874 nid oeddynt yn rhifo ond 45,470. 
Gwelir felly fod brodorion New Zealand wedi 
lleihau rhwng 1858 ac 1874, 10,500. Deng- 
ys hyn yn nghyd a'r ffaith fod brodorion 
Tasmania a ilawer o fanau eraill wedi dif- 
lanu yn gyfangwbl er ys blynyddau, nad yw 
y brodorion yn gallu cyd-fyw gyda phobl 
wynion. 

Cyfrifir New Zealand gan lawer yn un o'r 
gwledydd mwyaf dymunol ei hinsawdd, ac 
iacbusaf yn yr holl fyd ; ac mae yn meddu tir 
bras a phob math o fwnau mewn cyflawnder. 
Yn 1875 yr oedd 49,152 o bobl yn gweithio 
yn yr aurgloddiau ; 4,818 o honynt yn frodor- 
ion o China, yn cynwys dwy ferch. Rhwng 
Ebrill, 1857 a diwedd y flwyddyn 1874, cod- 
wyd yno 7,599,973 owns o aur, yr hwn a 



TKEFEDIGAETHAU AUSTKALASIA. 41 

werthwyd am £29,577,016. Anfonir llawer 
o wenith, corn a nwyddau o wahanol fathau i 
Brydain Fawr yn flynyddol. Yn 1 875 yroedd 
yn New Zealand 99,859 o geffylau ; 494,917 o 
wartheg, a 11,704,853 o ddefaid. 

Y mae amryw filoedd o filldirodd o reil- 
ffyrdd wedi cael eu gwneuthur yno eisoes gan 
y llywodraeth, drwy y rhai y cysylltir y prif 
drefi a'u gilydd. Ond wedi y cyfan, nid yw 
cynydd New Zealand, yn y cyfanswm o honi, 
ond hynod araf, ac ar yr adeg bresenol nid yw 
y boblogaeth, a gadael allan y brodorion, ond 
ychydig dros 500,000, yr hyn a ddengys gyn- 
ydd llawer llai na'r trefedigaethau eraill 
yn Australasia, yn enwedig pan ystyrir fod 
cymaint o gymortk yn cael ei roddi i sefydl- 
wyr gan y llywodraeth, yn nghyd ag iaclius- 
rwydd a dymunoldeb y wlad. Yn ol pob rhag- 
olygon gellir dysgwyl cynydd mwy cyflym 
yno yn y dyf odol. 

Gellir cydmaru y Maories mewn llawer o 
bethau i'r Fijiaid, ac yn enwedig i'r dyn- 
fwytawyr. Mewn llawer o wledydd ac ynys- 
oedd, peth eithriadol ywdyn-fwyta; eithr yn 
New Zealand, fel yn Neam Nan, Affrica, yr 
oedd yn beth cyffredin. Ond er fod y Maories 
wedi dal yn hwy yn erbyn dylanwad gwar- 
eiddiad nag y gwnaeth brodorion unrhyw le 



42 O AMGYLCH Y BYD. 

arall yn y byd, y maent erbyn hyn wedi 
diwygio i raddau mawr, fel nad oes yn bres- 
enol ond ychydig o ddyn-fwyta yn unrhyw 
barth o New Zealand ; a bernir gan y cenadon 
y llwyr ddiddymir yr arferiad gwrthun yn 
fuan. Gellir dweyd hefyd fod lluaws o'r 
brodorion wedi dringo i enwogrwydd fel 
ysgolheigion a meddylwyr galluog, mewn 
gwahanol gangenau gwybodaeth. Nid yw y 
Maories yn credu mewn magu plant afiacli ; 
pan fydd rhyw anaf arnynt, fyddo yn debyg 
o beri poen neu drallod iddynt dros ei hoes, 
rhoddir hwy i farwolaeth yn eu babandod, 
gan y credant fod hyny yn fyw o drugaredd a 
hwy na'u gadael i fyw oes afiach a phoenus. 
Mae gan y brodorion hyn lawer o gredoau a 
defodau hynod o'r fath ; ond gan nad oes lie i 
fanylu, rhaid eu gadael. Dengys hanes eu 
rhyfeloedd yn yr amser aeth heibio, eu bod 
yn wrol a chyfrwys, ac yn ol eu nianteision 
yn rhyfelwyr heb eu hail. Mae tattooing yn 
beth cyffredin yn New Zealand. 

Ar ol dadlwytho cryn lawer o nwyddau, a 
chymeryd amryw o bethau eraill ar y bwrdd, 
cychwynasom o Auckland ddydd Llun, gan 
fordeithio braidd o hyd yn ngolwg tir am bed- 
air awr ar hugain, nes myned heibio y Three 
Kings, ac yr hwyliasom i'r gorllewin tua Syd- 



TKEFEDIGAETHAU AUSTRALASIA. 43 

ney. Ni ddygwyddodd dim neillduol i ni hyd 
y nos Sadwrn canlynol, pryd y cododd yn ys- 
torni enbyd, gan beri i'r Macgregor ymrolio yn 
erchyll, fel nas gallai neb gysgu. Yn foreu 
dranoeth, daeth Australia i'r golwg, ar ol mor- 
daith o 33 o ddyddian o San Francisco, ac yn 
fuan yr oedd y pilot ar y bwrdd, yn ein har- 
wain heibio Wooloomooloo, a lleoedd pryd- 
fertli eraill ar y glanau. 

Yn fuan ar ol angori yn mhorthladd Sydney, 
daeth pedwar o'm lien gyfeillion mewn cwcli i 
chwilio am danaf, ac aethym i a thri eraill i'r 
Ian gyda hwynt. Mae Sydney yn lie pryd- 
ferth, ac y mae yma bareiau a gerddi ysblenydd, 
ac adeiladan arddercliog. Yr oeddwn yn credu 
fod yno well lie i weithwyr o bob math nag yn 
y Talaethau Unedig, ar yr amser hwnw. 
Gallai crefftwyr gael gwaitli yn bollol ddi dra- 
ff erth, ac nid ydynt yn gweithio ond wyth awr. 
Telir i'r carpenters, y gofaint, <fcc„ o 8s. i 12s. 
y dydd ; ac nid yw y boarding yn ddrutach 
nag yw yn America. Gall dyn priod fyw yn 
rhatacli yno nag yn America, Yr oedd llawer 
o ymfudo i Queensland ; ond cwyno yr oedd 
pawb a welais i oddiyno o lierwydd poethder 
yr hin ac afiechyd y wlad. 

Yn ystod y deng niwrnod y bum yn Sydney, 
cefais gyfle i dalu ymweliad ag amry w o wa- 



44 O AMGYLOH Y BYD. 

Hanoi leoedd o ddyddordeb; a rhaid i mi 
ddweyd fod Sydney yn dref hardd iawn, ar 
gyf rif ei gerddi a'i pharciau ysblenydd, yn gys- 
tal a'i hadeiladau gwychion. Lleoedd tlysion 
iawn ydynt y Manley Beach a'r Botany Bay, 
ychydig bellder o Sydney, ar Ian y mor, lie y 
cynelir picnics ac y cyrcha ymwelwyr o bob 
parth yn ystod y tymor haf. Mae Botany 
Bay yn hynod i ddyeithriaid animai yno y glan- 
iodd y darganfyddwr enwog Capten Cook, i'r 
hwn y mae cofgolofn wedi ei chodi yno. Yr 
oedd cofgolofn hardd yn cael ei hadeiladu er 
cofFadwriaeth am dano hefyd yn Sydney. 

Cefais bobl Sydney yn hynod gyfeillgar a 
cliaredig — yn Uawer mwy felly na phobl din- 
asoedd yn gyffredin ; ac o ran en harf erion a'u 
dullian, ymdebygant i bobl yr "Hen Wlad." 
Maent yn dra hoff o f wynhan eu hunain mewn 
pob dull cyf reithlawn ; gellir dweyd hwyrach 
eu bod yn byw i bleser, yn gymaint ag y 
mae yr Americaniaid yn byw i fasnachu. 
George street yw enw y brif heol, yr lion 
sydd ar bob awr o'r dydd yn llawn o bobl. 
Ar yr lieol lion y mae y Post Office a'r Town 
Hall, y rhai ydynt adeiladau cedyrn a chyf- 
leus. Yr oedd Rawer o adeiladu yn Sydney a'r 
amgylchoedd yr amser hwnw ; a honir fod y 
boblogaeth eisoes yn 185,000, 



TREFEDIGAETHATJ AUSTRALASIA. 45 

Na feddylied neb oddiwrth yr hyn a ddy- 
wedwyd am y trigolion, fod pob peth yn hyf- 
ryd a chanmoladwy yn y dref. Na, y mae 
ochr dywell yno hefyd ; ac yn wir, mae yn 
rhaid i mi gyfaddef mai dyma lie y gwelais 
ddynojaeth wedi syrthio i'r pyllau dyfnaf o 
lygredigaeth. Yr oedd meddwdod yn warthus 
o uchel ei ben yno, nid yn unig yn mhlitli dyn- 
ion, ond hefyd yn mhlith y rhyw fenywaidd. 
Nid gormodiaeth, am wn i, yw dweyd fod 
bron gy niter o ferched yn mynychu y saloons, 
ac yn yfed yn anghymedrol ag sydd o ddyn- 
ion. Merched, hefyd, fel peth cyffredin, a 
gyflogir i werthu diodydd yn y bar-rooms yn 
Sydney, ac o ran hyny, yn mhob tref yn Aus- 
tralia. Bum yn y police court yno un boreu, 
a gwelais tua haner cant o rai a gymerasid i'r 
carchar yn feddw ac afreolus y noson flaen- 
orol, ac o honynt yr oedd tua'r haner yn 
perthyn i'r rhyw fenywaidd. Gyda'u cleisiau 
a'u llygaid duon, ni welais olwg mwy truenus 
ar nifer o bobl yn un man erioed. Ni ddy wed 
yr heddgeidwaid un gair wrth feddwon, os na 
fyddant yn achosi cynwrf anarferol ; ac yn 
hyn, gwel Americanwr fwy o xyddid yn Aus- 
tralia nag yn ei wlad ei hun. Dywed pobl 
dda Sydney mai " brid yr hen goesau " sydd 
yn gosod eu hunain mor isel, gan olygu wrth 



46 O AMGYLCH Y BYD. 

hyny y rhai a gawsant eu halltudio o'r fam 
wlad. Dichon Eod gwir yn hyny ; ond beth 
bynag y mae yn llawer haws llithro i'r drwg 
hwn yn Australia nag yn America, trwy fod y 
temtasiynau yn llawer mwy yn y tafarndai 
yno nag yn y saloo?is yn America. 

Ni chefais fantais i ymgydnabyddu ag ond 
ychydig o'r Cymry, er i mi fod ddwy waith 
yn y capel neu y neuadd lie y cynelir cyfar- 
fodydd Cymreig. Yr oedd yn lied ddiwedd- 
ar pan aethym yno un boreu, ond canfyddais 
fod yno ddigon o le ; yr holl nifer yn bresenol 
oedd wyth, a chyfrif y pregethwr. Ac yn yr 
hwyr nid oedd yno ond 18, yr hyn a'm siom- 
odd yn fawr, yn enwedig gan i mi ddarllen 
mewn rhyw newyddiadur eu bod yn son am 
adeiladu capel yno. Pur ddifywyd oeddynt 
hefyd ; ac nid oedd yno neb i " godi canu " yn 
briodol. Y boreu yr aethym yno gyntaf, yr 
oeddynt yn ceisio canu rhyw benill, ar don 
ddau nodyn yn fyr i ateb i'r silliau, yn mhob 
llinell. Cefais gyfle i ymddyddan a'r Parch. 
Mr. Hughes, a gofyn am eglurhad ar yr olwg 
lwydaidd oedd i'w ganfod ar yr achos ; a dy- 
wedodd ef fod llawer o Grymry yn y dref, nad 
oeddynt braidd byth yn presenoli eu hunain 
yn yr addoliad Cymreig ; ac yr oedd llawer o'r 
cyfryw yn ddynion arianol a chyfrifol iawn. 



TREFEDIGAETHAU AUSTRALASIA. 47 

Buont yn son am adeiladu capel, ac yr oedd 
rhai o Gymry^cyfoethog Sydney a'r amgylch- 
oedd wedi addaw cyfranu yn haelionus — un 
£200 ac arall £150, <fcc. ; ond gan nad oedd y 
cyfryw yn addaw rhoddi eu presenoldeb yn yr 
addoliad, o herwydd eu bod yn aelodau mewn 
eglwysi. Seisnig, daethpwyd i'r penderf yniad i 
aros ychydig eto cyn penderfynu derbyn y 
oynygion. Fy meddwl i yw, mai raarw a wna 
yr achos Cymreig yno ; a chredwyf hefyd mai 
gadael iddo farw fydd oreu, os na ellir creu 
rhyw fywyd newydd ynddo. Dywedir fod 
digon o Gymry yn Sydney i lenwi addoldy 
eang ; ond y maent yn amddifaid o dan Cym- 
reig yn eu calonau. Y mae yn wir hefyd fod 
rhai o honynt yn teimlo yn rhy uchel i ar- 
ddel eu perthynas a'r Cymry; tra y mae eraill 
wedi syrthio i gynwr rhy isel i haeddu parch 
eu cydgenedl. 

Gelwais ddwy waith neu dair yn y dafarn 
Gymreig, yr hon a gedwir gan un Mrs. Jen- 
kins. Y mae yr olwg allanol ary ty yn eithaf ; 
ond nis gallat' frolio dim ar y tu mewn iddo ; 
a gallwn i dybio fod rhai o'r " hen goesau " yn 
arfer mynychu y lie ; canys collodd Mrs. Jen- 
kins un diwrnod, £100 o'i bocs. Daliwyd y 
lleidr yn fuan, ond nid oeddynt wedi cael 
dim o'r arian pan oeddwn i yn ymadael. Cef- 



48 O AMGYLCH Y BYD. 

ais y fraint o gyfarfod a Chyrnry parchus a 
boneddigaidd yn Sydney ; un o'r rhai y w S. H. 
Jones, cyfreithiwr, yr hwn, er niai genedigol 
yw o Liverpool, sydd yn gallu parablu yr hen 
iaith yn lied dda. 

Pan yn gadael Sydney, tua chwech o'r glocn 
yn yr hwyr, daeth amryw gyfeillion i'.m heb- 
rwng ar fwrdd yr agerlong, City of Adelaide, 
ac yno ysgydwasom ddwylaw yn ol yr hen 
ffasiwn Gymreig. Yn fuan yr oeddym yn 
nghanol y bau, ac mewn lie manteisiol i wel- 
ed rhai o'r prif adeiladau, ac yn eu plith y 
Government House, yr hwn sydd yn adeilad 
hardd wrth ben y bau, yn cael ei amgylchynu 
gan erddi dymunol. Yn nihen ychydig fyn- 
ydau daethom i olwg Wooloornooloo, ac yn 
fuan cyrhaeddasom y Sydney Heads, lie yr 
aeth y llong Dunbar yn ddrylliau tra ar ei 
thaith o Brydain, ac y collwyd dros bedwar 
cant o fywydau— amgylchiad torcalonus iawn 
— boddi yn ymyl y porthladd, ar ol ymladd 
yn llwyddianus a holl nerthoedd y weilgi 
dymhestlog. 

Darganfyddwyd Australia gan Cadben 
Cook, yn 1770, a dechreuodd llywodraeth 
Lloegr anfon ei drwg-weithredwyr i New 
South Wales yn 1788 ; a'r amser hwnw anfon- 
wyd yno 565 o ddynion, a 192 o ferched. Yr 



TJiEl'EDIGAETHMJ AISTKALASIA. 49 

oedd y rhai hyny wedi en condemnio i benyd 
lafur am eu boes. Yr oedd trefedigaeth New 
Soutb Wales y pryd hwnw yn cymeryd i 
mewn yr boll diriogaeth o Cape York, yn gyf- 
ocbrog i 10° 87' o raddau, lledred ddebeuol, i'r 
Soutb Cape, yn lledred 43° 29' o raddau yn 
ddebeuol. Hefyd yr oedd yn cymeryd i mewn 
yr oil o'r ynysoedd yn y Tawelfor yn y lled- 
red ucbod. Yn 1836 cymerwyd rban fawr o 
dir oddiar New South Wales, a adnabyddir 
yn awr wrtb yr enw South Australia ; ac yn 
1846 cymerwyd darn arall a elwir yn bresenol 
Victoria. Eto, yn 1851 tynwyd rhan arall 
oddiwrthi, yr bon sydd yn gwneyd i fyny 
Queensland. Oddiwrth yr ucbod gwelir fod 
New Soutb Wales, fel y gelwir hi, am ei bod 
yn debyg o ran ei bryniau a'i mynyddoedd, 
a'i meusydd, i Ddeheudir Cymru, " gwlad y 
gan," wedi cael ei rhanu i bedair trefedigaeth. 
Maent yn cael eu llywodraethu yr un modd 
ag y llywodraetbir Canada, neu heb fod yn 
annhebyg iawn i lywodraetb un o'r Talaethau 
Unedig, ond fod y Llywodraethwr ac un-ar- 
bugain o'r Cyngor Deddfwrol yn cael eu pen- 
odi gan goron Lloegr, yn hytrach na chael eu 
hethol gan y bobl, fel yn America. Pa fodd 
bynag, ymddengys fod boddlonrwydd cyifred- 
inol yn mhlith y bobl yn Australia i'r drefn 
3* 



50 O AMGYLCH Y BYD. 

hon ; a chredaf fod y trefedigaethau llawn 
mor anrhydeddus, a llawer rawy heddychol, 
nag ydyw y Talaethau Unedig. 

Mae New South Wales yn 328,437 o filltir- 
oedd ysgwar mewn arwynebedd, ac y mae ei 
hyd mewn un lie yn 900 o filltiroedd, a'i lied 
mewn lie arall yn 850 o filltiroedd. Cyfrifid 
poblogaeth New South Wales, yn 1876, yn 
618,981, heb y brodorion. Mae New South 
Wales, fel Victoria a Queensland, yn meddu 
llawnder o fwnau, ac mae rhan fawr o honi yn 
dir llafur da. Grwlan yw prif gynyrch y wlad, 
ac yn nesaf at wlan, o ran gwerth, yw tun a 
chopr. Yr oedd yno yn 1876, 24,382,536 o 
ddefaid, a 3,134,086 o dda corniog, 357,696 o 
geffylau, a 190,950 o foch. Cyfanswm y tir 
llafur oedd 297,575 o erwau, o'r hwn yr oedd 
154,030 o erwau dan wenith, 3,462 dan haidd, 
a 13,795 dan geirch. 

Credir fod New South Wales yn meddu 
mwy a gwell glo nag un rhan arall o Austra- 
lia. Yr oedd yno yn 1875 chwech-ar-hugain o 
lofeydd yn cael eu gweithio, o'r rhai y codwyd 
1,192,861 o dunelli o lo, yr hwn oedd yn 
werth 665,746 j>. Mae aur i'w gael mewn 
rhanau helaeth o'r wlad, a gelwir yr aur- 
feusydd, yn Western .Fields, Southern Fields, a 
Nwthern Fields. Yn y flwyddyn 1872 cod- 



TREFEDIGAETIIAU AUSTRALASIA. 51 

wyd 392,186 owns o aur ; a dyma y flwyddyn 
fwyaf cynyrchiol yn hanes yr aur-gloddiau. 
Mae yn y drefedigaeth hefyd fwnau copr o'r 
fath oreu, y rhai a weithir gyda llwyddiant 
mawr. Hefyd y mae yn y wlad rei'ffyrdd 
llwyddianus; ac yn 1876 yr oedd tair mewn 
gweithrediad, sef y Southern, y Western, a'r 
Northern, a'r oil wedi cael eu hadeiladu gan 
y Llywodraeth. Ac yn mhellach, y mae llin- 
ellau telegraphaidd mewn cyflawn weithred- 
iad yn mhob rhan o'r wlad. 

Rhwng Sydney a Melbourne, yr oeddym yn 
hwylio bron yr holl amser yn ngolwg y tir. 
Yr oedd yr agerlong yn llawn o deithwyr yn 
dyfod i Melbourne i weled y faces ar cricket 
match rhwng y " New South Wales Club " a'r 
" Victorians ; " a'r cricket game, a'r rhedeg- 
feydd oeddynt brif destynau eu hymddydd an- 
ion hwy. Ond cefais hwynt yn hynod gyt- 
eillgar a charedig. Yn eu plith, yr oedd 
gwraig un o'r Mormoniaid o Salt Lake City, 
yr hon oedd fel Anne Eliza Young, yn teithio 
iddarlithio yn erbyn Mormoniaeth. Gallaswn 
feddwl oddiwrthi, na chafodd gystal gwran- 
dawiad ag a ddymunasai yn Sydney ; ac ar ol 
treulio ychydig amser yn Melbourne, yr oedd 
am ddychwelyd at ei gwr, yr hwn oedd yn 
yn ohebydd da i'r JSfeio York Herald yn San 



52 O AMGYLCH Y BYD. 

Francisco. Cefais hefyd yn ystod y fordaith 
ymgom a Mr. St. Vincent a'i wraig, actors o 
America, y rhai oeddynt yn Australia er's ped- 
air blynedd. Dywedent eu bod wedi gwneyd 
yn dda yno ; ac o ran hyny, y maent yn 
haeddu cefnogaeth y dosbarth sydd yn myn- 
ychu y chwareudai. Bum un noson yn eu 
gwrandaw yn yr Apollo Hall, ac yr oeddynt 
yn rhagorol. Cyrhaeddasom Hobson Bay 
mewn llai na 48 o oriau : a dy wedir na wnaeth 
yr un agerlong y fordaith mewn amser mor 
fyr, oddigerth y City of Melbourne. Oddiar 
y bau, ymddangosai y tir yn rhyw wastadedd 
eang, heb ond ychydig o goed yn ei orchuddio. 
Yn nihen tair awr, glaniasom yn Sandrich, lie 
yr erys pob agerlong a Hong o gryn faintioli, 
trwy nad yw yr afon Yarra Yarra yn ddigon 
dofn iddynt ddyfod mor uchel a Melbourne. 
Oddiyno yr oedd genym dair milldir gyda'r 
gerbydres i Melbourne. 

Wedi cyraedd dinas Melbourne, cymerais 
gab i'r Supreme Court Hotel, ty Cymreig, 101 
William Street, yr hwn er y gellid ei gadw yn 
fwy trefnus, sydd yn dy da, a llawer gwell 
na'r un gwesty Cymreig a welais yn New 
York, ac o ran hyny, hawdd y gall fod. Cef- 
ais fod llawer o Gymry wedi dyfod i lawr o'r 
mwngloddiau i dreulio y Nadolig yn y ddinas, 



TEEFEDIGAET1IA.U AUSTRALASIA. ' 53 

ac felly yr oedd y ty yn weddol lawn ; felly yn 
wir yr oedd y rhan fwyaf o'r gwestai, o her- 
wydd y dyddordeb a deimlid yn y cricket 
match a'r rhedegfeydd. Yr oedd yn hysbys 
hefyd fod cyfarfod pregethu i gael ei gynal 
yn y capel Cymreig ddydd Sul, a dygodd 
hyny nifer mawr i'r ddinas. 

Boreu dranoeth — sef Sadwrn y Nadolig, 
pan aethyni i chwilio am fy luggage, cefais 
swyddfa y rheilffordd a phob masnaclidy yn 
gauedig ; ac er fod y station master yn Gyniro 
ewyllysgar, nis gallai wneyd dim ar fy rhan, 
yn absenoldeb y custom officer. Felly gorfu i 
mi fod heb fy eiddo hyd ddydd Mawrth. Y 
maent fel rheol, yn cadw eu gwyliau yn fanwl 
iawn yno ; ac ymddengys fod ganddynt am- 
ryw o ddyddian gwyl, nad oes son am danynt 
yn America na Phrydain ; ac yn eu plith y 
mae y dydd gwyl a geidw y Victorians, er 
coffadwriaeth am y pryd y cawsant eu hanni- 
byniaeth ar New South Wales Wedi methu 
yn fy amcan eyfeiriais fy nghamrau i lawr 
heolydd Burke, Collins ac Elizabeth, heibio y 
Post Office, yr hwn sydd adeilad mawr a chad- 
arn, ac mae yno adeiladau gwychion eraill. 
Yn y parth hwn o'r dref, ceir mantais dda i 
weled y ifasiynau, a dull y bobl o ymdrws- 
iadu. Gwelir pobl wridgoch ac iach yr olwg 



54 O AMGYLCH Y BYD. 

arnynt, wedi ymwisgo yn dra gwahanol i bobl 
America a Phrydain. Mae y dynion yno yn 
gadael i'w barfau dyfu yn hirion, ac mae y 
ffasiwn yn fy w felly nag yn America ; gan 
hyny lie gwael ydyw i eillwyr. Er mor dda 
y mae y merched yr. gwisgo, nid oeddynt wedi 
cael gafael ar yr hen ddull ffol o binio eu dill- 
ad o'r tu ol, ac oblegid hyny y maent yn ym- 
ddangos yn dra gwahanol i ferched America. 

O'r pen dwyreiniol i'r ddinas gellir gweled 
maintioli Melbourne. Hon ydyw y ddinas 
fwyaf a chyfoethocaf yn yr arddrych deheuol, 
neu yr ochr hono i'r cyhydedd. Mae y Town 
Hall yno yn adeilad gyda'r mwyaf costfawr a 
welir mewn unrhyw fan, a'r un modd gellir 
dweyd am yr organ sydd yno. Cefais y fraint 
o'i chly wed yn chwareu y " Messiah, " nos 
Nadolig, yn nghyda dros ddau gant o gantor- 
ion rhagorol ag offerynau eraill. Mae adeilad 
y Llyfrfa gyhoeddus yn un rhagorol ; ac mae 
y Llyfrfa yn agored bob amser i bawb, yr hon 
sydd yn rhodd i'r bobl, a dywedir nad oes ei 
gwell yn yr holl fyd o ran amrywi^eth llyfrau 
ar bob cangen o wybodaeth ; a chynwysa dros 
100,000 o gyfrolau. Ceir yn yr adeilad hefyd 
oriel-arluniau o bob math, a'r rhai hyny yn ar- 
dderchog ; hefyd y mae yno wahanol arddang- 
osiadau o waith cywrain celfyddyd, yn dangos 
niedr a gallu dyn. 



TREFEDIGAETHAU AUSTRALASIA. 55 

Mae y Government House tua milltir a han- 
er i'r de-ddwyrain, yn adeilad hynod o hardd, 
a'r mwyaf ar ochr ddeheuol y cyhycledd ; a 
chostiodd swm aruthrol ; canys yr oedd yn of- 
ynol cludo y ceryg i'w adeiladu o Tasmania, 
neu Van Diemen's Land. Nid oedd yr adeilad 
wedi ei lwyr orphen ar y pryd. Defnyddir 
llechi o'r Hen Wlad i doi adeiladau yno fel yn 
Sydney ; ac nid oes ond ychydig o lechi yn 
cael eu cloddio yn Australia hyd yn hyn. 
Deallwyf fod tua chant o chwarelwyr yn 
gweithio mewn chwarel yn Adelaide, South 
Australia ; ac niaent yn derbyn deg swllt y 
dydd o gyflog. Hefyd yr oedd chwarel yn 
cael ei hagor yn Van Diemen's Land, gan gwm- 
ni o Melbourne ; eithr ni wnaed ond ychydig 
o lechi yno eto. Clywais hefyd fod chwarel 
yn cael ei gweithio yn agos i Golburn, New 
South Wales ; eithr nis gallaf ddweyd dim am 
natur y ceryg, na'r cyflog a delir yno. 

Chwareudy ardderchog ydyw y Theater 
Royal, yn Melbourne, oddi fewn ac oddi allan ; 
ac mae y chwareudai yno, yn tra rhagori ar yr 
eiddo Sydney. Yr oedd y Pantomime of the 
Prince of Wales' visit to India, a chwar- 
euid yn y Royal yn ardderchog dros ben. Der- 
byniai lwyddiant mawr yn nosweithiol, ac yno 
ymgasglai lluoedd o edrychwyr. 



56 O AMGYLCH Y BYD. 

Ceir yno addoldai ysblenydd, wedi eu had- 
eiladu ar gonglau yr heolydd ; ac ni welais er- 
ioed eu harddach. Maent yn tra rhagori 
mewn gwychder a harddwch ar addoldai San 
Francisco. Ar Queen Street y mae capel bychan 
ond hardd perthynol i'r Cyrary, lie y pregetha 
y Parch. W. M. Evans, a chefais y fraint 6'i 
glywed ef a Mr. Williams, Ballarat, yn preg- 
cthu yn rynius yn nghyfarfodydd y Nadolig. 
Yr oedd yno dyrfa fawr lewyrchus o Gymry 
wedi ymgasglu yn nghyd i wrandaw. Mae y 
Cymry yno yn ffyddlonach nag yn Sydney, ac 
yn ymdrechu rnwy i gynal yr achos Cymreig i 
fyny. Hefyd y mae lie i'r Cymry yno i 
wella yn eu hymdrechion dros achos crefydd ; 
ac mae Mr. Evans, yn nghyd ag eraill wedi 
bod yn ymdrechgar dros ben gyda'r moddion 
Cymreig. Gwnaed ymdrechion egniol hefyd i 
godi papyr Cymreig yn yr arddrych deheuol^ 
i ddal cymundeb rhwng y Cymry, yn eu hen 
iaith; eithr er y cwbl ui chaed ond tua thr 1 
chant i'w dderbyn. Mae h}m yn profi nad 
ydyw Cymry Australia mor wladgarol a dar. 
llengar a Chymry America. Nid yw Cymry 
Australia yn gofalu fawr am yr hen arwyddair 
Cymreig, " Oes y Byd i'r Iaith Gyinraeg," ac 
mae pob peth yn profi i mi nad oes ond oes fer 
iawn iddi yno ! Dim ond tri chant oedd yn 



TREFEDIGAETHAU AUSTRALASIA. 57 

derbyn Yr Ymwelydd ! Nid gorchest iddynt 
fuasai derbyn 1,200 o'r Ymwelydd, yn ol rhif- 
edi y Cymry yn Victoria, New South Wales, 
Tasmania, <fcc. Nid oes neb o'r Cymry yn 
dwyn eu plant i fyny i siarad Cymraeg ; ac 
mae llawer o'r rhai a symudasant o Gymru yn 
ieuainc wedi colli eu Cymraeg yn gwbl. Mae 
yn anhawdd cadw y Gymraeg yn fyw yno, am 
nad oes un llyfr Cymreig a gyhoeddir yn talu 
am dano ei hun, a'r un modd gyda'r cylch- 
gronau a'r newyddiaduron ; a pliwy sydd mor 
ffol a myned i aberthu llafur ac arian, heb neb 
yn gwerthfawrogi yr ymdrecb ? Mae y pethau 
hyn yn profi i mi mai marwolaetb sydd yn 
aros yr iaitb Gyniraeg yn Australia. 

Aethym i weled cbwareu y cricket game, ac 
yr oedd yno lawer o filoedd wedi j^mgasglu yn 
nghyd i edrych ar yr ymrysonfa. Bu y Vic- 
torians yn fuddugoliaethus y diwrnod cyntaf ; 
ond daeth yn wlaw trwm, a gwlawiodd bob 
dydd trwy yr wythnos, ac o herwydd hyny 
gorfu i chwareuwyr New South Wales ddych- 
welyd adref yn sjomedig, er mai hwy a enill- 
asant y gamp y llynedd. 

Dydd Mercher canlynol, aetbym i Bendigo, 

yr hwn sydd yn lie hynod o herwydd cyfoeth 

yr aur gloddiau. Bu Ballarat yn nodedig o 

ran aur, eithr y mae yn myned yn ol yn awr. 

4 



58 o aMgylch y byD. 

Ar y ffordd i Bendigo, tarewais ar Gymro 
parchus o'r enw Jones, sydd yn cadw melin 
flawd tua deugain milltir yn y wlad. Deallais 
fod y gwastadir yr oeddym yn myned drwyddo, 
yn eiddo i ychydig o ddynion, am ugeiniau o 
filltiroedd. Nid oedd braidd ddim i'w weled 
ond defaid ar bob ochr i'r ffordd, ac weithiau 
ceir gweled ambell i balasdy godidog, yn en- 
wedig anedd-dy y cybydd Clark, yr hwn fu 
farw yn ddiweddar yn werth 4,000,000 o bun- 
au. Gadawodd ei eiddo i'w dri mab ; ond gan 
ei fod yn hoffi. un mab yn fwy na'r lleill, 
rhoddodd braidd yr oil o 1 i eiddo i hwnw. Ar 
ol marwolaeth y tad, darfu i'r mab hwnwranu 
yr eiddo yn gyfartal rliyngddo ef a'i frodyr. 
Dyrchafodd hyn ef yn ngolwg y wlad. Y mae 
ganddo 1,500,000 o ddefaid, ac un ffarm yn 
cynwys 50 o filltiroedd ysgwar. Yr oedd y 
tad yn ormod o gybydd i geisio pethau angen- 
rheidiol iddo ei hun. 

Yn nesaf, ymwelais a Castle Manes, yr hwn 
sydd yn lie bychan, ond hynod am ei fwn- 
gloddiau. Ni arosais ond ychydig yno ; ac 
wedi myned drwy ddau dwnel tua milltir o 
hyd, cyrhaeddais i Bendigo erbyn 8 o'r gloch 
y nos. Cyfarfyddais a llawer o Grymry, a 
chedwir y Prince of Wales Hotel gan Gym- 
raes o'r Bala. Dranoeth ymwelais a'r Eagle 



1 TREFEDIGAETHAT7 AUSTRALASIA. 59 

Hawk Mine, un f u yn dra chyfoethog ; ac mae 
yn perthyn yn awr i ddau frawd. Cefais y 
defbyniad mwyaf gwresog ganddynt, a chroes- 
aw mawr yn eu tai eu hunain. Buont yn 
foddion i fy ngwneyd yn gydnabyddus ag am- 
ryw o foneddigion dylanwadol a chyfrifcl. 
Bum drwy y mwnglawdd, yr hwn sydd yn 
500 o droedfeddi o ddyfnder. Cymry yw y 
rhan fwyaf o'r gweithwyr. Aeth Cymro o'r 
enw Owen Owens, mab William Owens, llyfr- 
werthwr yn Bethesda, Grogledd Cymru, ar goll 
yno er's chwe' mis yn ol ; ac er chwilio pob 
man a sychu pyllau dwfr, methwyd a chael 
dim o'i hanes. Bachgen diniwed oedd, heb 
elynion ; ac ni fuasai o un lies i neb ei lof- 
ruddio a chuddio ei gorff. Hefyd nid oeddun 
rheswni dros iddo ddianc, canys gadawodd ei 
ddillad ar ol. Os aeth i ffwrdd, dylai ysgrif- 
enu at ei gyfeillion pryderus. Gwelais yno 
aderyn rhyfedd, sef piogen {magpie) wedi 
dysgu canu y tonau, " Have no wife," a " Pad- 
dle my own canoe," a hyny agos yn berffaith. 
Yr oedd yn parablu y geiriau agos mor blaen 
a bod dynol. Mae dau o addoldai Cymreig 
yn y lie hwnw, ond ni chefais fawr o'r manyl- 
ion yn eu cylch. Bendigo a Ballarat ydyw y 
trefydd mwyaf yn Victoria, allan o Melbourne, 
ac maent yn lleoedd bywiog. Ceir llawer o 



60 O AMGYLCH Y BYD, 

fwngloddiau yn y cylchoedd hyny. Saith a 
chwech ydoedd cyflog y mwnwyr goreu, am 
wyth awr y dydd. Mae y cyflog yn fychan 
iawn, gan fod ymborth a phethau eraill can 
ddruted yno ag yn California ; gan hyny, 
gwell i'r miners gadw o Victoria. Mae y cyf- 
logau ychydig yn well yn New South Wales, 
Aethym i Melbourne i'r rhedegfeydd ceffylau, 
ac yr oedd yno lawer o filoedd o edrychwyr, 
a rhifai y merehed fwy na'r dynion. Mae y 
rhedegfeydd hyn yn dra gwahanol i redegfey dd 
America, a'r eiddo Ewrop hefyd. Cefais 
ddyddordeb mawr yno, a gwelais geffylau 
campus a gyrchwyd i'r lie o wledydd Ewrop. 
John Patmen oedd y dyn gwyn cyntaf a 
sefydlodd yn Port Phillip, a hyny mor ddi- 
weddar a'r flwyddyn 1835; a thalodd Syr T. 
Mitchell ymweliad a Victoria, yn 1836, pryd 
nad oedd yno ond 200 o bobl wynion, Yn 
1845, yr oedd poblogaeth Victoria yn 32,00", 
pryd y dechreuwyd adeiladu Melbourne, yr 
hon ddinas yn awr sydd yn cynwys dros 200,- 
000 o bobl. Mae cynydd Victoria yn rhy- 
feddol mewn amaethyddiaeth , llaw-weith- 
feydd, mwngloddiau a dinasoedd, mewn am- 
ser mor f yr. Gwelir fod cynydd Australia yn 
barhaus, drwy ei bod fel yn nesau at Ewrop 
ac America, yr hyn a achosir gan reilffyrdd, 



TKEFEDIGAETHAU AUSTRALASIA. 61 

agerlongau cyflym, a llinellau gwefrebol. Mae 
agerlongau yn dyfod yno o Lunclain mewn 45 
o ddyddiau, 

Mae llawer o'r Chineaid yn dyfod drosodd 
yno, ond nid ydynt yn blino cymaint ar y bobl 
wynion ag yn California ; ac hefyd y maent 
yn cael cymaint o barch yno yn gyffredin a 
dynion gwynion. 

Dywed Mr. Francis Roberts, arolygwr a 
rhan-berchenog y chwarel yn Tasmania, fod y 
rhagolygon yno yn nodedig o dda. Llechau 
gleision ydynt, ac mae y maen yn gorwedd yn 
wastad. Daeth drosodd i Victoria i chwilio 
am chwarelwyr, i'r rhai yr oedd yn cynyg 
wyth swllt a grot yn y dydd. Yr oedd yno 
13 yn gweithio. Dealler fod byw a theithio 
drwy Australia yn llawer drutach nag yn Am- 
erica ; ac mae dilladau o bob math yn ddrut- 
ach yno, ond crysau. Cara llawer fyw yno, o 
herwydd fod cigoedd mor rad ; ond yr wyf fi 
yn barnu pethau fel y canfyddais hwy. Ni 
chaed dim gwlaw yno er's cryn amser, ac yr 
oedd y bobl yn galw y ty wydd yn boeth ; 
eithr nid oeddwn yn teimlo yr hin yn annym- 
unol o boeth. 

Mae Victoria yn cynwys 88,198 o filltiroedd 
ysgwar, neu 56,446,720 o erwau o dir, amryw- 
iol o ran ei natur. Yn 1877 yr oedd y bobl- 



62 AMGYLCH Y BYD. 

ogaeth yn 849,021. Darganfyddwyd yr aur 
yno yn 1851, ac am y deng mlynedd cyntaf, 
neu rhwng 1852 a 1862, anfonwyd oddiyno i 
Brydain Fawr, dros 2,000,000 o wnses o aur, 
yn flynyddol. Yn 18 75 yr oedd 45,000 o 
f wnwyr yn gweithio yn y drefedigaeth ; a 
dywedir fod un ran o bedair o honynt yn 
Chineaid. Yr oedd y rhan helaethaf o'r ym- 
fudwyr, os nad yr oil o honynt, wedi cael 
cymorth gan y llywodraeth i ymfudo i'r wlad. 
Ymddengys fod mwy o reilffyrdd yn Victoria 
nag sydd yn unrhyw un o'r trefedigaethau 
eraill. Am ainaethyddiaeth gellir dweyd fod 
yn Victoria, yn 1875, 196,184 o geffylau ; 
1,054,590 o anifeiliaid corniog; 11,749,532 o 
ddefaid a > 40,765 o foch. Mae y gweddill o'i 
heiddo yn debyg i'r hyn a fynegwyd yn barod 
am eiddo yn New South Wales. 

Gradewais Melbourne, yn yr agerlong 
enwog Claud Hamilton, yr hon sydd yn ad- 
nabyddus iawn yn Australia, o herwydd mai 
o honi hi y collwyd y blwch a'r aur, wrth ei 
drosglwyddo o'r naill agerlong i'r Hall, yn ag- 
os i Port Davison, gogleddbarth Australia. 
Deuwyd o hyd i'r aur, pa fodd bynag, yn 
mhen amryw o fisoedd, ac ar ol dyfal y in- 
ch wiliadau. Hwyliais i lawr yr afon Yarra 
Yarra heibio i Williamstown a Sandrich, a 



TKIOFEDIGAETHAU AUSTRALASIA. 63 

Queen's Cliff, ac yn mhen cbwe' awr yr oedd- 
wn allan yn y mor. Yr oedd y tywydd yn 
hynod o arw, a chan i mi daraw ar gwmni cys. 
urus, arosais i lawr islaw y deck braidd yr 
holl ffordd. Daliasom allan i'r mor o olwg 
y tir, ac er i ni gychwyn boreu Sadwrn, ni 
ddaethom i olwg tir hyd 12 o'r gloch ddydd 
Llun. Y tir cyntaf a welsom oedd Ynys 
Kangaroo ; ond hefyd daeth tir Deheubarth 
Australia i'r golwg ar yr ochr dde. Ym- 
ddengys mai ynys lom, ddiffrwyth, ydyw y 
Kangaroo ; ac mae tuag 20 milldir mewn am- 
gylchedd. Wedi myned heibio yr ynys yr 
oeddym yn y Gulf, ac o fewn ychydig filltir- 
oedd i dir ffrwythlon. Mae y tir wedi ei laf- 
urio braidd yr holl ffordd o Ynys Kangaroo i 
Adelaide ; ac o herwydd hyny y mae braidd 
yr oil o'r, tir yn meddiant tramorwyr. Ni 
ddaethom i olwg y dref hyd bump o'r gloch 
yn yr hwyr, yr lion a ymddangosai yn hynod 
rhwng y mynyddoedd a'r bryniau. Bu raid i 
ni fyned heibio Adelaide i Port Adelaide, tua 
deg milldir i fyny y Grulf. Mae v lleoedd hyn 
yn rhy agored 1 wneyd porthladcloedd eto, ac 
felly rhaid myned 10 milltir heibio i Adelaide 
i geg yr afon, a dod i fyny y pellder hwnw i 
Port Adelaide, lie y glania pob math o long- 
au ; eto nid oes ond chwarter milldir o'r Port 



64 O AMGYLCH Y BYD. 

i'r Gulf, ar linell union. Cefais f od y porth- 
ladd yn llawn o longau o bob parth o'r byd. 
Lie bychan ydyw y Port, a chynwysa tua 
3,000 o drigolion ; arosais yno i edrych odd! 
amgylch hyd ddydd Mawrth. Yr oedd yn 
rhaid i mi deithio naw milldir ar y rheil- 
ffordd cyn cyraedd Adelaide. 

Er na chefais ond amser byr yn y ddinas, 
credais ar y pryd hwnw mai dyna y lie mwy- 
af dymunol a welais erioed i fyw ynddo; ac y 
mae yn debyg y buaswn wedi ymsefydlu yno 
dros amser o leiaf , oni bae fy mod wedi gwneyd 
trefniadau erbyn mordaith fawr i Affrica, ac 
felly bu raid i mi ddychwelyd i'r Port, gan 
fodyr agerlong yn cychwyn dranoeth. Yr 
oedd galwad bywiog am ddynion a merched 
yno, i'r rhai y telid cynogau da. Nid oes neb 
yn gweithio yno ond wyth awr yn y dydd. 
Dyna lie mae y bobl yn cymeryd eu byd es- 
mwythaf o un lie a welais erioed ; ac mae y 
dref yn mhell o flaen Sydney yn ol ei maint- 
ioli. Nid oes yr un store na shop i'w cael yn 
agored cyn wyth neu naw yn y boreu ; ac 
maent yn cael eu cau bob un am chwech yn 
yr hwyr. Maent yn rhoddi shutters mawrion 
ar eu ffenestri, fel ag y gwneir yn yr Hen 
Wlad; ac o herwydd hyny ymddengys fel 
dydd Sul ar ol chwech yn yr hwyr, hyd o 



TREFEDIGAETHAU AUSTRALASIA. 65 

wyth i naw boreu dranoeth. Wedi can yr ys- 
tordai ceir gweled canoedd yn cymeryd y ger- 
bydres am Glenely, He m&e llawer yn byw ar 
Ian y mor, yn y " Cottage by the Sea." Ym- 
gasgla lluoedd yno i ynidrochi ; ac mae yr 
heolydd yn wastad a glan. Hefyd ceir yno 
rai heolydd llydain a phrydferth. Lie hardd 
ydyw Adelaide, ac mae King William Street 
yn nodedig o herwydd ei hadeiladau gwych- 
ion. Hysbysir na fn cystal amser braidd er- 
ioed yno ag ydoedd ar y pryd hwnw. Yn wir 
nid ydyw eu dull o weithio ond megys chwareu 
mewn cydmariaeth i'r modd y llafurir yn San 
Francisco ; ac mae yn rhad i fyw yno hefyd. 

Mae y gerddi yno yn ardderchog dros ben. 
Gwelais un person a fu yn teithio oddi am- 
gylch y byd, yr hwn oedd yn sicrhau fod y 
gerddi hyny yn brydferthach nag yn unrhyw 
barth arall o'r byd. Ni welais inau y fath 
brydferthwch erioed. Dyma le dymunol i 
fyw, a gall pob un roddi ei droed i lawr yno 
a gwneyd yn dda mewn unrhyw fasnach. 
Cynwysa y ddinas tua 40,000 o boblogaeth. 
Rhaid i mi ei gadael dros ysbaid o amser beth 
by nag. Gallaf ddweyd fy mod wedi cael 
Australia yn llawer pellach yn mlaen yn nabob 
peth nag yr oeddwn yn dysgwyl. Credwyf 
fod South Australia yn well lie i fyw nag Am- 



66 O AMGYLCH Y BYD. 

erica, ar yr adeg yr oeddwn yno beth bynag. 

Mae South Australia yn liiesur 383,328 o 
filltiroedd ysgwar mewn arwynebedd, neu 
245,326,920 o erwau. Dechreuwyd ymfudo 
yno o Prydain Fawr, yn 1836, dan*nawdd 
cwmni wrth yr enw South Australia Colo- 
nization Association. Yr oedd y cwmni yn 
wedi cytuno gyda'r llywodraeth Brydeinig i 
drosglwyddo ymfudwyr i South Australia, ar 
yr aniod y byddai iddynt dderbyn elw oddi- 
wrth y tir ; neu mewn geiriau eraill, yr oedd- 
ynt yn cael y tir, ac yn ei werthu i'r ymfud- 
wyr. Yn ol y ddeiliadeb a gymerwyd yn 
1876, yr oedd yn South Australia 218,060 o 
dramoriaid. 

Cyn ymadael am Affrica, bernais y byddai 
ychydig o hanes Tref edigaethau eraill Austral- 
asia, yn dderbyniol gan y darllenwyr. 

Queensland. — Mae y Drefedigaeth hon yn 
cynwys 669,520 o filltiroedd ysgwar, neu 428,- 
492,800 o erwau. Dechreuwyd y sefydliad 
drwy anfon drwg-weithredwyr yno yn 1825, 
ac yn 1842 agorwyd y wlad i sefydlwyr rhydcl 
ion. Erbyn y fiwyddyn 1846 yr oedd y bob! 
ogaeth rhwng y drwg a'r da yn rhifo 2,257 
ond erbyn 1851 yr oedd yno 8,575 o bob] 
Parhaodd y cynydd i fyned yn mlacn yn rhy 
feddol mewn blynyddoedd dylynol, fel erbyn 



TREFEDIGAETHAU AUSTRALASIA. 67 

1875 yr oedd yno 173,283 o ddisgynyddion 
Ewropaidd, yn cynwys 105,009 o ddynion a 
68,274 o ferclied. Brisbane yw y brif ddinas, 
gyda phoblogaeth yn 1877, o 28,061. Yn y 
blynyddoedd diweddaf, cynyddodd poblogaeth 
Queensland yn fawr drwy ymfudiaeth o China, 
ac o ynysoedd Mor y De. Mae yno f wnglodd- 
iau da o bob natur ; ond o herwydd poethder 
yr bin a lleithder y tir, y mae rhan o honi yn 
hynod o afiach. Er y cwbl cyfrifir Queens- 
land yn lie da i ymfudwyr, ac mae llawer iawn 
o aur yn cael ei godi yno yn flynyddol, yr hyn 
sydd yn cyfrif am lwyddiant y wlad a chyn- 
ydd y boblogaeth ; 

Western Australia. — Yn 1875 y sylfaen- 
wyd y Drefedigaeth hon yn Dgorllewinbarth y 
wlad, a mesura oddeutu 978,000 o iilltiroedd 
ysgwar. Poblogwyd y Drefedigaeth gyntaf, 
drwy anfon amryw filoedd o ddrwg-weithred- 
wyr yno o New South Wales; ac erbyn 1876 
yr oedd yr holl boblogaeth yn 27,321. Nid 
oes dim neillduol hyd yn hyn yn perthyn i'r 
wlad ; ond ar y cyfan gellir dweyd ei bod 
wedi dechreu yn dda. 

Tasmania. — Trefedigaeth bwysig yn Aus- 
tralasia ydyw hon, a adnabyddid yn y blyn- 
yddoedd a aethant heibio wrth yr enw^Van 
Diemens Land. Parganfyddwyd yr ynys hon 



68 O AMGYLOH Y BYD. 

gan y Morlywydd Tasman, yn y flwyddyn 
1642, ac wedi hyny gan y Capten Cook, yr 
hwn a'i harchwiliodd i raddau. Mesura 26,215 
o filltiroedd ysgwar, neu 16,778,000 o erwau 
mewn arwynebedd. Yn 1876 yr oedd dros 
1,000,000 o erwau o'r tir dan ddiwylliant, a'r 
boblogaeth yn 105,484, sef 55,633 o ddynion, 
a 49,851 yn ferched. Oddiwrth adroddiad 
amaethyddol am yr ynys ymddengys fod yno 
yn 1877, 23,622 o geffylau ; 124,459 o dda 
corniog ; 1,755,142 o ddefaid, a 60,681 o foch. 
Mae adnoddau mwnawl yr ynys yn dra am- 
rywiol a chyfoethog ; ac y mae yno gyflawn- 
der o lechi o'r fath oreu. Mae yn Tasmania 
dair o reilffyrdd mewn cyflawn weithrediad, 
sef y Launceston and Western Railway, 45 
milltir o hyd ; un arall yn 120 o filltiroedd o 
hyd, yn cysylltu y ddau brif borthladd, sef 
Hobart Town a Launceston ; ac mae cangen 
arall o reilffordd yn rhedeg o Mersey River i 
Deloraine. Gan fod sefyllfa Tasmania yn 
ffafriol i lwyddiant masnachol, y mae yn deb- 
yg o ddyf od yn Drefedigaeth bwysig yn y dy- 
fodol. 

Port Darwin. — Porthladd, neu dref fechan, 
yn Ngogleddbarth Australia ydyw Port Dar- 
win, ac mae y dref a'r wlad oddiamgylch yn 
cynyddu yn hynod o gyflym. Mae y cynydd 



TREFEDtGAETHAU AUSTRALASIA. 69 

hwn iV briodoli i gyflawnder mawr* o fwnau 
gwertlifawr, a ddarganfyddwyd yuo. Tybir 
y bydd port Darwin mewn amser dyfodol mor 
bwysig mewn ystyr fasnachol, ag unrhyw le 
arall yn Neheubarth y wlad. Am y boblog. 
aeth gellir dweyd fod y Chineaid mewn mwy- 
afrif mawr hyd yn bresenol, yn neillduol felly 
drwy yr holl Ogleddbarth. Mae llawer o 
honynt wedi casglu cyfoeth anfertli yn yr aur- 
gloddiau. Dylid crybwyll fod rbanau o'r 
wlad yn boeth ac afiach bob amser. Rhed 
Uinell o agerlongau yn fisol o Singapore i 
Port Darwin. 

Brodorioist Australia. — Mae rhanau mawr- 
ion o'r wlad hon heb eu harchwilio eto, o her- 
wydd fod yn f wy anhawdd teithio yno nag 
yn anialdiroedd mawrion Affrica ei bun! 
Mae y dwfr mor brin yno fel nad oes un math 
o anifeiliaid na helwriaeth i'w cael yn yr an- 
ialdiroedd; ac mewn canlyniad amddifadir 
teithwyr o ymbortk a dwfr i'w clisychedu. 
Hefyd mae y briwydd a'r coedwigoedd mor 
dynion a dreiniog, fel nad y w yn ddichonadwy 
myned drwyddynt. Ond er y cwbl y mae y 
ffaith fod y gwefrebyr wedi ei osod ar draws 
y cyf andir, o Adelaide yn y De i Port Darwin 
yn y Gogledd, pellder o 2,000 o filltiroedd, yn 
profi fod anturiaethwyr yn gallu goresgyn y 



70 



O AMGTLOH Y BYD. 




"^ 



UN FBODOEION AUSTBALIA.. 



TREFEDIGAETHAU AUSTRALASIA. 71 

rhwystrau mwyaf celyd. Hefyd y mae rheil- 
ffordd yn cael ei hadeiladu ar yr un llinell a'r 
gwefrebyr ; a dengys y ff eithian hyn fod llaw- 
er yn cael ei wneyd tuag at ddwyn dirgelwcli 
mewnol Australia yn adnabyddus i'r byd. 
Methwyd hyd yn bresenol a chael allan faint 
van' nifer trigolion gwreiddiol a brodorol Aus- 
tralia. Mae y brodorion yn debyg i'w gilydd 
yn mhob parth o'r wlad, yr hyn sydd yn proii 
eu tarddiad o'r un ffynonell wreiddiol. Maent 
yn hollol wahanol o ran lliw a nodweddion 
eraill, i frodorion gwledydd ac ynysoedd er- 
aill. Er fod en lliw yn hollol ddu nid oes 
dim arall yn y gwynebpryd yn debyg i'r Ne- 
gro Aifricanaidd. Mae y talcen yn uchel ac 
yn syth, lieb golli yn ol fel talcen slip y Ne- 
gro. Er fod eu trwynau yn llydain, eu cegau 
yn f'awrion a'u gwefusau yn dewion, y maent 
yn llawer mwy lluniaidd a deallus yr olwg 
arn} T nt na'r Negroaid. Sylwir hefyd fod llyg- 
aid brodorion Australia yn fychain, duon, yn 
ddwfn yn y pen, ond er hyny yn dreiddgar a 
llym. Mae eu gwallt yn ddu ac yn hir, heb 
fod yn wlanog a chrychlyd, fel gwallt Negro- 
aid Affrica. Nid ydynt o ran maintioli yn 
gwahaniaethu llawer oddiwrth bobl gylfredin 
Ewrop. 



72 O AMGYLOH Y BYD. 



PENNOD III. 

Mor daith o Australia i Affrica yn y llong 
" Orient " — Dymunoldeb y daiih — Owmni 
cyfeillgar — Canu a dawnsio — Cyfarfod cyf- 
aill mewn llong arall ar ganol y mor — Hyf- 
rydwch wrth bysgota — Dal albatross a mor- 
foch — Glanio 'yn Cape Toivn —Trefedigaeth- 
au Oape of Good Hope, cHr daith Vr Diamond 
Fields, (&c,, <&c. 

Yr oedd agerlong o'r enw Glenely, a dwy 
neu dair o hwyl-longau, i gychwyn i Loegr, 
gaii alw yn Cape Town ; ond o herwydd y 
cwmni, ac ystyriaethau eraill, dewisais yr hwyl. 
long Orient, a berthynai i Lnndain ; ac ar ol 
mordaith o 49 o ddyddian, cyrhaeddais Cape of 
Grood Hope. Cefais fordaith hynod o hyfryd, 
ie, gymaint felly fel na hiraethais unwaith sim 
weled tir, na therfyn y daith. Cefais foddlon- 
rwydd mawr yn y Hong, yr hon er ei bod yn 
hen, oedd eto yn wasanaethgar. Yr oedd yn- 
ddi, y fordaith dan sylw, 13 o deithwyr, 9 o 
f erched a 4 o ddynion, y rhai a enwaf fel y 
canlyn : Y Parch. Charles Morse, ei briod, a'i 
ferch, y rhai fuont yn byw yn Australia 21 o 
flynyddoedd. Mae yn awr yn berson Eglwys 
Loegr, ac yn genadwr i wledydd anwaraidd. 



O AUSTRALIA I AFFRIOA. 73 

G-wr boneddig o'r iawn ryw ydoedd, ac yn un 
liynod o ddifynis yn ei gwmni. Yr ail oedd 
Mr. Youell, niasnachwr o Adelaide ; ond ar yr 
amser hwnw yn myned i Peterhead, Scotland. 
Y trydydd oedd Mr. Bennett o Lundain, yr hwn 
a deithiai y mor am ei iechyd, ac ar y ffordd 
adref o Australia. Nid ydoedd yn cael iechyd 
yn un man ond ar y mor ; er hyny yr oedd ar- 
naf ofn na fyddai fyw yn hir. Wei, y fi yd- 
oedd y pedwerydd, ar fy ffordd i barthau 
mewnol Affrica, sef i'r aur-gloddiau a meusydd 
y diamond. Yn rnhlith y boneddigesau yr 
oedd Mrs. Martin a'i merch, brodorion o Cape 
Town, y rhai a gyfarfyddais wrth ddyfod o 
Melbourne, a buont yn liynod o garedig i mi. 
Hefyd yr oedd dwy foneddiges o Lundain 
gyda ni wedi bod yn Australia yn rhodio ; ac 
ymddengys eu bod yn meddu digon o gyf oeth. 
Yr oeddynt yn teithio er's blynyddau, ac yn 
foneddigesau yn nghyflawn ystyr y gair. Y 
ddwy nesaf y sonir am danynt oeddynt Miss 
Turner, a Mrs. Gilbert, genedigol yn South 
Australia ; yr oeddynt ar y ffordd i wneyd taith 
drwy Ewrop. Gwnaethant eu hunain yn gyf eill- 
gar gyda phawb, ac yr oedd eu cwmniaeth yn 
ychwanegu llawer at bleser ein taith. Yr oedd 
Mrs. Martin a'i merch, Miss Absalom a Miss 
Popam, a Mrs. Mitchell, sef gwraig y cadben, 
4* 



74 O AMGYLCH Y BYD. 

yn gantoresau campus, ac yn dra charedig, 
gan yniegnio i wneyd pawb yn gysurus. 

Canasom lawer i ddifyra ein hunain, a phan 
fyddai y nior yn dawel, yr oeddyni yn dawns- 
io, ac ymunodd y Parch. Mr. Morse a ni un- 
waith i wneyd y cwmni i fyny. Md oedd efe 
yn credu fod dim niwed mewn dawnsio, mwy 
nag sydd mewn rhedeg, rhodio neu gerdded, 
ac mewn gwirionedd yr oedd dawnsio yn iech- 
yd maw i ni mewn lie bychan ar y mor. 
Gwaith ardderchog ydyw dawnsio i roddi ys- 
twythdra i aelodau a chymalau, hyrwyddo 
cylchrediad y gwaed, ac adf era iechyd. Ar ol 
blino yn canu ac yn dawnsio, yr oedd llyfrfa 
ar fwrdd y Hong, yn cynwys llyfrau dewisol 
ar wahanol gangenan gwybodaeth, fel yr oedd 
genym ddigon o waith darllen. Cafodd yr 
holl deithwyr ond y fi a Mrs. Martin, glefyd y 
mor am tua phedwar diwrnod, o herwydd fod 
y tywydd yn derf ysglyd ; ond ar ol i hyny fyn- 
ed heibio yr oedd sirioldeb ar wyneb pawb. 

Buom chwe' diwrnod heb weled cymaint ag 
un long, pryd y daethom yn ddigon agos i un 
i siarad drwy arwyddion, ac yr oedd hyny yn 
foddlonrwydd inawr i bawb. Y Hong Anti- 
bidus, o Lnndain ydoedd, ar ei mordaith i Mel- 
bourne, gyda llwyth o wlan. Yr oedd y mor 
yn bur fras ar y pryd. Arf erwn fyned i ben 



O AUSTRALIA I AFFRIOA. 75 

y mast weithiau, er mwyn gallu gweled yn 
mhell. Ar y 25ain o Ionawr, daeth rhyw 
wrthrych hynod i'r golwg ; a chan nad oedd 
dim gwynt ar y pryd, buom yn hir heb allu 
neshau at yr hyn a ymddangosai mor hynod yn 
y lie pellenig hwnw. Buom ddau ddiwrnod 
heb fyned dros 40 o filltiroedd. Cawsom ein 
deffroi yn foreu yr 28ain i weled Hong fawr 
ardderchog oedd yn ein hymyl. Daeth pawb 
i fyny, a phan o fewn tua haner milltir iddi 
codasanteu baner, a rhoddasant yr enw i fyny, 
sef Herteford o Lundain ! Synais pan welais 
yr enw a dywedais wrth y cadben i mi fod ar 
ei bwrdd yn Sydney, a'i bod yn rhwym i Cal- 
cutta, India, gyda llwyth o geffylau ; a bu yn 
agos i mi a hwylio ynddi. Hefyd hysbysais 
enw y cadben ; ac yn fuan profwyd mai gwir 
oeddwn yn ddweyd, gan i mi fynegi fod genyf 
gyfaill ar ei bwrdd, o'r enw Mr. McKenna, o 
San Francisco. Bu cadben ein Hong mor gar- 
edig a hysbysu drwy lythyrenau mawrion ar 
y baneri, fod Thomas ar y bwrdd yn un o'r pas- 
sengers, sef cyfaill i James McKenna, oedd ar 
y llong hono. Derbyniasom atebiad yn ol yn 
erfyn arnaf anfon ato o Affrica i Calcutta. 
Atebodd ein cadben " with pleasure." Ar ol 
hyn codwyd y faner Seisonig i fyny, ac aeth 
Mr. James McKenna i fyny i'r hwylbren i 



Y6 O AMGYLOH Y BYD. 

chwifio baner wen, a gwnaethym inau yr un 
peth. Yr oedd y boneddwr hwn yn dyfod 
gyda mi o San Francisco i Australia, ar ei 
ffordd at ei frawd sydd yn fasnachwr yn Cal- 
cutta. Yr oedd yn foddlonrwydd mawr i mi 
ddyfod o hyd iddo fel hyn ar ganol y mor 
mawr, a hyny mor annysgwyliadwy, Ni bu- 
om ond byr amser yn ngolwg ein gilydd, gan 
fod ein llong ni yn myned yn hynod o gyflym 
gyda gwynt teg. Pan na fyddai gwynt i'n 
chwythu yn mlaen, treuliem ein hamser i bys- 
gota, a nyny gyda llwyddiant mawr. Hefyd 
llwyddasom i ddal un o'r adar a elwir albatross. 
Mae yr adar mawrion hyn i'w cael oddeutu 
yr un lledred oddiamgylch yddaear. Dal- 
iasom yr aderyn drwy roddi darn o gig moch- 
yn ar fach wrth flaen rhaff, a thaflasom yr ab- 
wyd i'r mor, Yr oedd yr aderyn a ddaliasom 
yn mesur pymtheg troedfedd o flaen y naill 
aden i flaen y Hall. Difyrodd y morwj^r eu 
hunain drwy ddal dau for fochyn, y rhai a 
lanhawyd ac a fwytawyd. Yr oedd y cig yn 
debyg i'r eiddo cig eidion cyifredin ; ond barn- 
em ei fod braidd yn rhy gryf i ddyfod yn ym- 
borth dewisol a phoblogaidd. 

Cadwasom yn bur uchel i'r gogledd er mwyn 
cael y " trade winds" i gyflymu ein mynediad ; 
ac o'r diwedd daeth Cape St. Mary, Madagas- 



O AUSTRALIA I AFFRICA. 77 

car, i'r golwg. Ni welsoni nemawr o'r ynys 
hono ; ac yr oedd y llifeiriant yn rhedeg mor 
rymus mewn rhai nianau rhwng Madagascar 
a'r Cape of Good Hope, nes anfon ein Hong 
o'i chwrs. Rhedai y dwfr yn y cyflymdra o 
bedair milldir yn yr awr, yn anil. Daeth tir 
Affrica i'r golwg Chwefror 26ain, mewn lie a 
elwir "Hole in the Wall," a'r noson hono 
gwelsom Buffalo Light, aber yr afon Buffalo. 
Ar y 27ain daeth y Cape i'r golwg, a'r fyned- 
fa i Port Elizabeth, Algoa Bay. Tref fechan 
fywiog ydyw Port Elizabeth, a lie hardd. Yr 
oedd y tir yn awr yn y golwg, yr holl ffordd 
i benrhyn mwyaf deheuol Affrica. Ymddang- 
osai y cwbl yn fynyddau creigiog a noethlwm. 
Er fod ein mordaith yn hynod o ddymunol, 
yr oeddym yn falch pan ddaeth Cape of Good 
Hope i'r amlwg, yr hwn a ymddangosai fel yn- 
ys o'r Hong. Mae goleudy y Cape ar le uchel, 
ac i'w weled o bellder mawr, 35 o filltiroedd. 
Ar y cyntaf y mae i'w weled yn fflachio bob 
mynyd, er mwyn dangos mai goleu y Cape yd- 
yw ; ond ar ol dyfod o fewn llai nag ugain 
milltir iddo y mae i'w weled yn rheolaidd o 
hyd. Nid wyf yn deall pa fodd y mae felly, 
ond dyna y ffaith pa fodd bynag. Ar y cynt- 
af yr oedd gwynt croes cryf yn peri i ni gadw 
draw oddiwrth y tir ; eithr cyfnewidiodd, a 



78 O AMGYLCH Y BYD. 

rhedasom i mewn i Table Bay ; a gollyngasom 
angor o fewn inilltir i Cape Town, 35 milldir 
o Cape of Good Hope, Nid oedd yr agerlong 
Glenely wedi dyfod i mewn ; ond ar y 3yd d 
glaniodd, 35 o ddyddiau o Adelaide ; felly 
gwelir fod ein llongni wedigwneyd mordaith 
gampus mewn 49 o ddyddiau heb rym ager. 
Aeth yr holl deithwyr i'r Ian mewn cwch, a'r 
cadben a'i wraig ; ond gan fod y mor yn arw 
cawsom ein gwlychu yn dost. Derbyniwyd 
ni yn wresog yn y Royal Hotel. 

Cape Town. — Canf yddais y Royal Hotel yn 
lie dyniunol i aros ; ac y mae yno west-dai er- 
aill o'r dosbarth blaenaf o ran rnaintoli, sef St. 
George, y Masonic a'r Commercial. Nid ydy w 
y tai ond dau nchder llofft ; ac er fod y dref 
hono dros ddau gant o flynyddoedd o oed, nid 
oes yno ddim llawer i'w ganmol. Arngylch- 
ynir y lie a rhyfeddodau mawrion natur, yn 
enwedig y Table Mountain ar un ochr, a'r 
Llew ar yr ochr arall. Clogwyn mawr uchel 
ydy w y Llew, ac y mae yn debyg i lew yn gor- 
wedd. Ar ben hwn y mae y goleudy, ac odcli- 
yno gwelir llongau yn dyfod i'r culfor Ar 
ochr orllewinol y dref y mae y Table Moun- 
tain, yr hwn sydd dros 3,000 o droedfeddi o 
uchder. Aeth mintai o honom i ben y myn- 
ydd, a chawsom waith dringo caled. Ar ei 



AUSTRALIA I AFFRICA. ?9 

ben, y mae yn wastad fel bwrdd, yr hyn sydd 
yn esboniad ar yr enw, ac mae y gwyneb agosaf 
at y dref yn hollol serth. ' Cawsom olygfeydd 
ysblenydd o ben y mynydd ; ac yr oedd y 
cad ben, ei wraig a'r merched eraill yn mawr 
fwynhau prydferthwch yr olygfa. Yr oedd y 
wlad a'r mor am bellderau mawrion yn y gol- 
wg ; ac ymddangosai Cape of Good Hope fel 
ynys yn y mor. Disgynasom o'r mynydd ar 
ol cael gwledd dda i'r llygad a'r meddwl. 

Wedi dychwelyd i'r hotel i ysgrifenu, ni 
chefais ddim hwyl, o herwydd fod Madam 
Anna Bishop yn ymarfer canu yn fy ymyl, a 
denodd fy ho]l sylw. Yr oedd hi yn cadw 
cyugerdd y noson hono, ac aeth yr oil oedd ar 
fwrdd yr Orient i wrando ami. Er ei bod o 
60 i 70 mlwydd oed, y mae yn canu yn rhag- 
orol iawn. 

Rhoddir ar ddeall fod Cape Town yn cyn- 
wys 35,000 o bobl, ac mae mwy na'u haner yn 
dduon — rhai yn loew ddu, ac eraill a elwir 
Malays o liw melyn. Mae yr Ellmyniaid yn 
lluosocach yno na neb arall o'r Ewropiaid, 
Maent yn poblogi yr holl barthau hyny o Affri- 
ca. Maent yn aniaethu, ac yn trin y tir yn 
dda. Mae y dref hono haner cant o flynydd- 
oedd ar ol Awstralia ; ie, gellir dweyd ei bod 
yn fwy lawer na hyny ar ol yr oes hou. Nid 



80 O AMGYLCH Y BYD. 

ydyw hyn yn siarad yn uchel am anturiaeth a 
chynydd yr Is-Ellmyniaid, Hen ffasiwn o'r 
fath hynaf ydyw pob peth ganddynt ; ac yn 
waeth na'r cwbl nid oes yno gymaint a ffos na 
thraen i gario y budreddi i'r mor, er y byddai 
yn dra hawdd gwneyd hyny, gan fod yno red- 
iad da i'r dwfr. Hefyd nid oes yno adeilad 
gwerth ei ganmol o ran maintioli a gwaith. 
Mae yno rai lleoedd hynod o brydferth o waitli 
natur ; ond isel a salw yr olwg arnynt ydyw y 
tai, heb un yn uwch na dau uchder llofffc. Ac 
yn nihellach nid oes yno side walks ar ochrau 
yr heolydd ; ac mae y bob] yn cerdded f el ani- 
f eiliaid ar ganol yr heolydd. 

Maent yn deall sut i godi prisiau uchel am 
bob peth yno, ac mae y prisiau yn yr hotels 
yn llawer gormod. Rhaicl talu yn yr hotels 
1 2s. 6c. y dydd ; ac yr oedd pob un o'r gwest-dai 
goreu yn llawn. Teithia llawer o'r Iuddewon 
yn ol ac yn mlaen i brynu diamonds. Mae 
byw yno yn bur gostus, a hyny, gan mwyaf o 
achos rhenti uchel ; ac o herwydd fod yn rhaid 
cael glo a choed, a'r rhan fwyaf o bethau i'w 
bwyta, fel at wisgo, o wledydd tramor. Ym- 
ddengys fod y trigianwyr yn cymeryd eu byd 
yn esmwyth iawn, heb byth un math o ang- 
hydfod yn eu plith ; ond dywedir mai pobl 
ddiog iawn sydd yno. Clywais y bobl wjn* 



O AUSTRALIA I AFFRIOA. 81 

ion yn dweyd fod y bobl dduon yn rhy ddiog 
i symud braidd ; ond fy nghred i yw fod y 
gwyn a'r du y naill mor ddiog a'r Hall. 

Mae docks bychain rliagorol o wenithfaen 
wedi cael eu gwneyd yno y blynyddoedd di- 
weddaf, yn f wyaf neillduol at wasanaeth yr Un- 
ion S. S. Co., sziy Donald Ctvrry IAne of Steam- 
ers. Mae dwy linell yn rhedeg rhwng Cape 
Town a Southampton, Lloegr, ac niaent hwy 
yn cario y llythyrgodau a theithwyr unwaith 
bob pythefnos. Mae yno amgueddfa ragor- 
ol o fwystfilod, ac adar <fec, o wahanol barthau 
o'r wlad. Yn ol ei maintioli, ni welais ei 
gwell yn unman. Hefyd y mae eu gerddi yn 
dra phrydferth ; ond yn rnhell ar ol gerddi 
Adelaide, Australia. Ceir yno yn mhellach 
goed cysgodion, tu hwnt i ddim a welais er- 
ioed. Aethom ni, sef teithwyr yr Orient, i 
weled lie o'r enw Constantia, 15 milltir o'r dref . 
Llogasom gerbyd a pbedwar o geffylau da, ond 
eu bod yn fychain, fel yr boll geffylau yno. 
Cawsom ffordd hyfryd iawn, ac yr oedd coed 
derw mawr wedi eu pontio dros y ffordd bob 
cam, ac yn ffurfio cysgodion campus. Math o 
winllan y mae 11a wer o 'son am dani ydyw 
Constantia. Cawsom bob croes^w gan y 
gwinllanwyr, a digonedd o win o bob math 
i'w yfed. Cymellasant ni i helpu ein hunain 
5 



82 O AMGYLCH Y BYD. 

a grawnwin, yn gystal a'r gwin, yr hyn a 
wnaethom. Gwelais hwy yn gwneycl gwin yn 
ol yr hen ddull, sydd wedi myned allan o ar- 
feriad er'sllawer blwyddyn. Dengys hyn hef- 
yd eu bod ar ol yr oes gyda phob peth. Dych- 
welasom i'r Royal Hotel cyn y nos, wedi cael 
taith ddymunol, a chared igrwydd mawr. 

Cape of Good Hope. — Dechreuwyd sefydln 
Cape of Good Hope yn 1652, gan yr Is-Ell- 
myniaid. Yr oedd y Portugiaid wedi gwneyd 
ymdrechion i sefydlu a meddianu y wlad yn 
naenorol ; ond bu i'r Ellmyniaid lwyddo i'w 
dal hyd 1796, pryd y cymerwyd hi oddiar- 
nynt gan y Prydeinwyr. Yn 1803 daeth yr 
heddwch a wnaed yn Amiens a'r wlad eto yn 
ol i feddiant yr Ellmyniaid ; ond yn mhen 
tair blynedd, sef yn 1806, anfonodd Lloegr 
iilwyr i'r Cape, i ail feddianu y wlad drachefn, 
ac o hyny hyd yn hyn, mae Cape of Good 
Hope, yn nghyd a rhanau helaeth eraill o dir- 
iogaeth Deheubarth Affrica, o dan aden Pryd- 
ain Fawr. Yr oedd maintioli a phoblogaeth 
y drefedigaeth a adnabyddid wrth yr enw 
Cape of Good Hope, pan gymerwyd y cldeil- 
iadeb yn 1877, fel y canlyn : 



O AUSTRALIA I AFFBIOA. 



83 



Y Tbefedigaethau. 



Cape Colony, . . . 
British Kaffraria, , . 
Basu to-land, . . . . 
Fingoland a Nomansl'd 
Griqualand West, . . 
Transvaal, .... 



Arwynebedd mewn 
niilltiroedd ysgwar. 



181,592 

3,463 

8,450 

5,000 

16,630 

114,360 



Pobl gaetb. 



496,381 
86,201 
75,000 

140,000 
45,200 

300,000 



Cyfanswra, . . 329,495 I 1,142,782 

Mae llawer o Brydeinwyr wedi ynisefydlu 
yn nhrefedigaeth Cape of Good Hope ; ond y 
maey mwyafrifo'r Ewropiaid, neuo darddiad 
Ewropiaidd, yn Ellmyniaid. Mae yno lawer 
hefyd o hiliogaeth y Germaniaid a'r Ffranc- 
od. Y brodorion gwreiddiol ydynt yr Hot- 
tentots a'r Kaffirs, a rhai a alwant eu hunain yn 
Africanders. Pobl ydyw y rhai'ri o fam ddu a 
thad Ellmynaidd, ac mae yr Africanders yn 
lluosog iawn yn amgylchoedd y Cape. Mae 
llawer o'r Malays wedi ymfudo i'r wlad hon ; 
eithr ymddengys nad oes dim cariad yn bod- 
oli cydrhwng y llwythau uchod, ond i'r gwrth- 
wyneb, atgasrwydd inawr yn bodoli rhyng- 
ddynt. 

Prif gynyrch trefedigaeth Cape of Good Hope 
yw gwlan, ac anfonwyd gwerth £2,376,322 o 
wlan i Brydain yn 1876, ac yn ystod yr un 
flwyddyn gwerthwyd gwerth £359,492 o blu 
yr estrys. Yn 1876 yr oedd yn y drefedigaeth 



84 O AMGYLOH Y BYD. 

9,836,065 o ddefaid, a 692,514 o wartheg. 
Mae y meithrinwyr defaid yn gyffredin yn 
meddianu llawer iawn o dir. Perch enogai 
amryw o 15,000 i 20,000 o erwau, am yr hwn 
y talant ryw swrn neillduol o rent i'r llywod- 
raeth. 

Mae trefedigaethau deheubarth AfrYica yn 
cael eu llywodraethu yn mhob modd yr un 
fath a threfedigaethau Australia. Y llywod- 
raethwr cyffredinol ydyw y Right Hon. Sir 
Henry Bartle Edward Frere, G-. C. S. L; K.C. 
B.; ac mae ei gyflog yn £6,000 y nj?vyddyn ; 
ond y mae £300 yn cael eu rhoddi iddo tuag 
at gadw ei balasdy. 

Yn y cyfamser, cyfarfyddais ag amryw 
oeddynt fel fy hunan, yn awyddus am fyned i 
aurgloddiau Transvaal, pellder 1 ,600 o filltir- 
oedd o Cape of Good Hope ; a bu i 30 o hon- 
our gytuno i fyned yno gyda gweddoedd o 
ychain, eithr y canlyniad fu i'r oil ond ped- 
war newid eu meddyliau, ac aeth y rhai nyny 
gydag agerlong i Port Natal. Yr oedd yn 
cymeryd wythnos i forio yno, ac wedi cyraedd 
Port Natal, yr oedd yr aur-gloddiau yn y pell- 
der o 400 o filltiroedd. Penderfynodd y ped- 
war arall, a finau yn un o honynt, fyned dros 
y wlad i'r diamond fields / a chawsom ein 
calonogi yn fawr gan foneddwr a fu dros y 



O AUSTRALIA I AFFEIOA. 85 

daith, ac a ddywedai ei fod mewn picnic par- 
haus drwy yr holl siwrnai. Yr oedd yn rhaid 
i ni deitkio 800 o filltiroedd cyn cyraedd 
Kimberley. Wedi ffarwelio a'rteithwyr aryr 
Orient, a swyddogion y Hong, gyda theini- 
lad pryderus, cymerasom y gerbydres am 
Wellington, pentref bychan dymunol, 90 mill- 
tir o Cape Town, lie yr oeddym i wneyd dar- 
pariadau i gychwyn ar ein taith hirfaith. Pan 
gyraeddasom yno, cawsom fod pob peth yn ol 
y dysgwyliad — dwy wagen fawr yn llwythog 
o wahanol gelfi, a pbawb yn parotoi i gych- 
wyn ar ganiad y ceiliog dranoeth. Yr oedd 
deuddeg o fulod da wrth bob gwagen ; ond yr 
oedd yn gymaint ag a allent wneyd i dynu y 
llwythi ar le gwastad ; ac felly, pan ddaeth- 
om i'r raynydd-dir, gorfu i ni adael ein paciau 
yn y gwageni, cymeryd ein gynan yn unig ar 
ein cefnau, a gwneyd y defnydd goreu a alleni 
o'n traed. Gwneid ein cwmni i fyny o un 
Ysgotyn ac un Ellmyn, wedi dyfod gyda'u 
e^ilydd o New Zealand, yn yr agerlong Glen- 
ely ; ac un Sais o Lundain, ond diweddarach 
o Brisbane, Queensland, yr hwn ydoedd wedi 
dyfod o Australia hefyd. Cychwynasom yn 
galonog, ac wrth ddringo y mynydd yr oedd- 
ym yn gweled^holl gyrau y wlad oddiamgylch. 
Cyrhaeddasom ben y mynydd, yr hwn a elwid 



86 O AMGYLOH Y BYD. 

Bain's Bluff, erbyn tri o'r gloch y prydnawn ; 
ac yn wir, yr oecld yr olygfa oddiyno yn ys- 
blenydd dros ben. Gel wir hwn yn Bain's 
Bluff neu Bain's Pass, am mai Bain, ineddir, 
wnaeth y llwybr gyntaf dros y mynydd hwn ; 
a dywedir iddo fod wrth y gwaith bymtheg 
rnlynedd, gyda haid o ddrwg-weithredwyr 
{convicts) a anfonwyd o dan ei ofal. Ac yn 
sicr, ffordd godda ydyw, drwy yfath le anhy- 
gyrcb. Daliodd y nos ni ar odrau y mynydd 
yr ochr draw, a thrwy ein bod yn teimlo yn 
ninedig, cysgasom yn esmwyth o dan y gwageni 
y noson hono. 

Ar ol gadael Bain's Pass, yr oedd ein cyf- 
eiriad tua Mitchell's Pass ; ac am yr wythnos 
gyntaf, nid oedd genym ond croesi y naill 
fynydd ysgythrog ar ol y Hall yn barhaus, 
heb ddim ond golygfeydd noethlwm a myn- 
ydd ig yn ein harngylchu ar bob Haw. Nid 
oedd cymaint a dafad na gafr i'w gweled yn 
un man ; nac un math o greaduriaid gwylltion, 
er rhoddi mantais i ni ddnngos ein gallu 
gyda'n harfau tan. Pa fodd bynag, ar y pum- 
ed dydd cawsom olwg am y tro cyntaf ar haid 
o epaod, neu fel ygalwai rhai hwynt, baboons. 
Pa rywogaeth bynag o greaduriaid oeddynt, 
ni bydd i mi byth anghofio y brofedigaeth y 
syrthiais iddi gyda hwynt. Fel yr oedd y 



O AUSTRALIA I AFFRIOA. 87 

Sais a minau yn cerdded un boreu, rai milldir- 
oedd o iiaen y mulod a'r gweddill o'r cwmni, 
clywem ryw gyfarth, tebyg i gyfarthiad cwn, 
ac ar ol myned ychydig yn mlaen canfyddem 
nifer o'r babo(»ts hyn ar Ian afonig islaw i ni. 
Gan fy mod wedi arfer meddwl bob amser, 
mai raewn coed y trigianai y creaduriaid hyn, 
ac nid mewn lleoedd creigiog a noethlwm, 
bum am ychydig amser heb gael fy argyhoeddi 
mai epaod oeddynt ; ond yn lied f nan symud- 
wyd ymaith bob amheuaeth yn nghylch hyn. 
Ar ein gwaith yn dynesn atynt, rhedasant 
ymaith ar hyd rhyw lechwedd yr ochr arall 
i'r afonig, ond saethasom atynt, gan glwyfo 
un o honynt. Heb ystyried fod un math o 
berygl yn bod, estynais fy ngwn ify nghyfaill, 
a phrysurais yn mlaen ar ol yr un clwyfedig, 
yr hwn hefyd a ddeliais gerfydd ei gynifon ; 
ond, er ei fod wedi ei glwyfo, ofnais y buasai 
yn fwy na match i mi. Bu yn ymladdfa 
boethlyd rhyngom am beth amser, ond llwydd- 
ais i gael mantais arno, a phartoaiso i'w gym- 
eryd yn garcharor. Pan oeddwn yn cychwyn 
yn fy ol, gwaeddodd fy nghyfaill arnaf am 
edryeh ati, ac mor wir a'r pader, brawychwyd 
fi wrth weled haid o'r bwystfilod cynffynog 
yn prysuro i faes y gyflafan, a golwg erchyll o 
fygythiol arnynt. Nid oedd dim i'w wneyd 



88 



O AMGYLCH Y BYD. 



ond taflu y baboon clwyf edig i lawr, a chymer- 
yd y goes yn y modd cyflymaf drwy yr afon- 
ig ; ac mae yn sicri mi lamu dros dri neu bed- 
war cant o latheni yn gynt y tro hwn na'r un- 
tro o'r blaen yn fy mywyd. Ar ol dringo i 
fyny yr allt tua'r ffordd, cymerais hamdden i 
edrych yn ol, a gwelais fod fy ngelyuion wedi 
aros ar Ian yr afon, yn edrych f«l lot o grydd- 
ion, ac yn ceisio lluchio ceryg tua'r cyfeiriad y 
safwn, yn yr hwn orchwyl yr oeddwn, pa fodd 
bynag, yn drech na hwynt o ddigon. Gwnaf 
lw na fydd i mi byth mwy fod mor fyrbwyll 
ag y bum yn yr amgylchiad hwnw. Yr oedd 
y creaduriaid mileinig hyny o liw du, ac o 
faintioli cwn canolig, seftuathair troedfedd 
pan ar eu traed : a rhifent tua pymtheg a thri 
ugain. Gwelsom nifer o honynt drachefn, ond 
ni thalasom un sylw iddynt yr ail waith. 

Yn mhen saith niwrnod, gadawsom y myn- 
ydd-dir, ac yn awr nid oedd ond gwastad- 
edd fel in6r i'w weled o'n blaen. Eithr dylas- 
wn ddweyd ein bod ar y chweched dydd wedi 
cyraedd Ceres, pentref dinod, mewn rhyw 
grochan o le, gydag ychydig o drigolion o bob 
lliw yn cartrefu ynddo, a dau neu dri o fas- 
nachdai bychain. Yno, prynasom luniaeth, 
yn gymaint ag na chaem le mor gyfleus dra- 
chefn nes cyraedd Beauford, tri chant o fill- 



O AUSTRALIA I AFFRICA. 89 

diroedd yn mlaen— er fod araaethwyr Ellmyn- 
aidd yn byw yn mhob man lie yr oedd dwfr 
i'w gael ar y gwastadedd sych yr oeddym i 
f yned drwyddo, ac y gallem brynu rhai pethau 
at ein heisiau ganddynt hwy. Am y tridiwr- 
nod cyntaf o Ceres, cawsom ffermydd yn rhe- 
olaidd bob rhyw 30 neu 40 milltir; ond tai 
bychain budron, wedi eu gwneyd o laid oedd- 
ynt oil, ac unig gynyrch y tir oedd math o berthi, 
tebyg i'r sage brush yn nhalaeth Nevada, a 
manau eraill, neu gyffelyb i'r grug yn Nghyni- 
ru. Cedwid defaid a geifr i bori y twmpath- 
au hyn, ac mae'n rhaid dweyd fod y cyfryw 
yn ymddangos yn raenus, er saled yd oedd 
eu bwyd. Mewn rhai manau, cedwid gwafth- 
eg hefyd, y rhai a ymborthent ar yr un math 
o ymborth ; ac yn ami yr oedd ugeiniau o'r 
estrysod i'w gweled oddiamgylch y fferinydd ; 
ac mae yn sicr fod codi estrysod yn tain yn 
well na dim arall yn neheubarth Afrrica. 
Gwelais bar yn gwerthu am £40. Ar foreu 
y 12fed diwrnod o Wellington, daethom i 
gwr y " Curiw," chwedl yr Ellmyn, neu ddi- 
ffaethwch, a ofnid gan bawb, ac yno yr oedd di- 
gonedd o ddwfr, ond ei fod yn hallt. Yma 
rhoddasom orphwysfa i'r mulod, trwy fod 
ganddynt dros driugain a deg o filltiroedd i 



90 O AMGYLOH Y BYD. 

groesi anialdir tywodlyd, lie yr oedd ein 
drivers wedi colli eu hanifeiliaid yn fLaenorol. 

Dranoeth, ail gy chwynasom, ac am yr ugain 
milltir cyntaf, yr oedd y ffordd yn galed nc 
yn hawdd ei theithio, ac aethom dros y pell- 
der hwnw mewn ychydig o oriau. Yn fuan 
daethom i'r lie tywodlyd yr ofnid am dano, 
ac yr oedd yn hynod boeth. Yr oedd y 
llwythi yn fwy nag y gallai y mulod dynu, er 
ein bod ni oil yn cerdded. Bu raid i ni roddi 
y mulod oil wrth yr un wagen dair gwaith. 
Croesasom y lie erbyn tri o'r gloch dranoeth 
heb un niwed na dam wain, a theimlai y gyr- 
iedwyr eu bod wedi cefnu y daith. Gwelsoin 
230 o anifeiliaid meirwon fel pe buasent new- 
ydd drengu ar y sychdir hwn ; ond wedi gor- 
phwyso a phorthi ein mulod, ail gychwynas- 
om. Md oedd dim ond gwastadedd fel y mor 
o 7 n blaen, ac o'n hamgylch. Grwelsom rai 
bryniau crynion yma a thraw ; ond yn fuan 
daethom at y Buffalo River, yr hon oedd yn 
isel ar y pryd. Drwy ei bod yn llawn o geryg, 
cawsom drafferth i'w chroesi mewn wyth awr 
o amser, a thorasom lorp un wagen. 

Cawsom drafferth erchyll i gyraedd Beau- 
ford, haner y ffordd i Kimberley. Yr oedd 
amryw ffermydd yn codi defaid oddiamgylch. 
Gwelsom yroedd o sprmg bucks / ond yr oedd- 



O AUSTRALIA I AFFRICA. 91 



ynt yn rhy bell i'w saethu, ac yn rhy wylltion i 
ni allu myned yn agos atynt ; er fori amryw o 
helwyr yn ein cyfarfod a Ilwythi gwageni o 
honynt wedi en saethu. Maent o faintioli 
Dawer mwy na'r antelopes, ar wastadedd Am- 
erica, Bu raid i ni brynu cig defaid a bara, a 
thalu crogbris am dano, gan yr Ellmyniaid. 
Olywais yn Australia mai Ellmyniaid y lie 
hwn ydyw y Bobl fwyaf crintacMyd yn y byd, 
ac yr wyf yn credu nyny. Ni foddent lyinaid 
o ddwfr i neb am ddim, ond dangosent i ni 
weithiau fod dwfr i'w gael lianer milldir o 
bellder. 

Teitliiaaom yn mlaen heb ddim neillduol 
byd uu noswaith, tin yr oeddwn i ac un arall 
yn cysgn ar ben y wagen, pan aeth un olwyn 
i dwll, a'i throi, nes ein tailu ninau ar ein pen- 
an i'r llaid. Yr oeddymmewn sachau droa ein 
penau tra yn cysgn, a tharewais fy mhen yn 
grbyn careg, ond cadwodd y sacli rl rhag cael 
fy anafn yn beryglm Am fy nghyfaill, gyr- 
wyd ei fraicb o'i lie Yr oedcfym yn mhell 
oddiwrth bob meddyg, a dim tebyg y deuem 
at yr un yn fuan ; felly gorfu i ni ymdrecbu 
cael ei fraich i'w lie wrth ei hercian yn ol ac 
yn mlaen. Buoni am 1<> awr cyn cael pethau 
i drefn i ail g) r chwyn. Aethom yn mlaen yn 
lied rwydd i'r Orange River, yr bon sydd yn 



92 O AMGYLCH Y BYD. 

af on lydan, ac yn derf yn rhwng Cape Colony a'r 
Orange Free States. Yr oedd rhy w f ath o gwch 
yn croesi hon, a rhaid talu tair punt y wagen 
am groesi. Dyn gwyn sydd yn cadw y lie, a 
Kaffirs noethion hollol gydag ef. Caed pob 
peth drosodd, o chan mai Sul ydoedd, cydsyn- 
iwyd i wario y diwrnod ar Ian yr afon, er 
rhoddi gorphwysfa i ddyn ac anifail. Yr oedd 
y tywydd yn hynod o boeth, ac aeth tri o hon- 
om i ymdrochi. Bu agos iawn i'r German 
oedd gyda ni foddi. Aeth i le rhy ddwfn, ac 
wedi iddo f od dros ei ben droion, a chan na all- 
ai nofio, aethym tuag ato, achymerais afael yn 
ngwallt ei ben, gan godi ei wyneb o'r dwfr 
rhag iddo foddi ; ond cariwyd ni ein dau gan 
y cenllif i lawr yr afon am chwarter milltir 
cyn y gallasom gyraedd y Ian. Grwnaeth y Sais 
arlun o'r olygf a pan oedd y llif yn ein cario, a'r 
Kaffirs noethion yn rhedeg ar hyd glan yr af- 
on. Grallaf ddweyd yn y fan yma fy mod yn 
arf er ymorchestu ynwyf fy him fel nofiwr. 

Yr oedd genym eto tna 250 o filltiroedd i 
ben ein taith, a chychwynasom am dri yn y 
boreu, gan benderfynu peidio rhyfygu mwy, 
ac ymdrechu dyfod a'r picnic i ben. Aethom 
yn mlaen yn gynym am dri diwrnod, er ei bod 
yn gwlawio braidd yn barhans. Wedi Uawer 
o galedi a cherdded drwy y llaid, cyrhaeddas- 



AUSTRALIA I APFRIOA. 93 

om Junction River ; ond yr oedd a hono yn rhy 
uchel i ni allu ei chroesi, a buom yn aros am 
ddau ddiwrnod a dwy nosoa heb ddim i'w 
fwyta ond bara caled. Tynasom ein dillad 
oddiam danoin, a rhoddasoin hwy yn y gwag- 
eni, ac aethorn oil i'r afon, yr hon oedd yn 200 

latheni o led, a rhyw dair troedfedd o ddyfn- 
der. Pan ar ganol yr afon, torodd llorp y wag- 
en ; a gorfu i ni fyned ag un i'r Ian, a rhoddi 
ei llorp wrth y Hall, a defnyddio yr holl fulod 
i dynu hono i'r Ian. Buom ddiwrnod cyfan 
cyn cael pob peth dros yr afon. Wedi taith tri 
diwrnod drachefn, drwy wlawogydd, mellt a 
tharanau, cyrhaeddasom y diamond fields ar 

01 bod ar y ffordd am 29 o ddyddiau. 



94 O AMGYLOH Y BYD. 



PENNOD IV, 



Natur y tir lie ceir y diamonds— Gyfoeth y 
mwn-dwll — Diamonds Vaal River — Oyfar- 
foda Chymry — Manylionwn y bwdorion — 
Kaffirs, Hottentots, Korranas, Bushmen — 
Maesydd y diamond f el lie i ymfudo iddynt 
— Ycyflogau — Helyntion y mwnwyr—Ffor- 
tiwns sydyn — Darganfyddiad y diamond 
cyntaf, asc., &c. 

Khaid i mi ddweyd fy mod wedi cael fy 
siomi yn South Anrica. Ni welais gymaint a 
choeden ar hyd y ffordd, hyd yn nod ar lanau 
yr af onydd. Nid oedd dim ond man berthi a 
drain i'w canfod yn mhob man ; ac anhawdd 
oedd cael tanwydd i ferwi y tegell. Nid oes 
arnaf byth eisiau teithio y ffordd hono eto. 
Hope Town ydyw y pentref olaf yn Cape Col- 
ony, ac mae'n agos i'r Orange Kiver. Nid yd- 
yw Kimberley, sef ylle yroeddwnyn aros, ond 
tref o bebyll, a bwthynod gwaelion ; ond mae yn 
cynwys tua .20,000 o bobl, a dwy ran o dair o 
honynt yn dduon, yn gwisgo ond y nesaf peth 
i ddim am danynt. Mae ychydig o bobl o bob 
parth o'r byd wedi ymgasgln yma. Mae yma 
lawer o Hottentots, Kaffirs, <fcc. Cytian gwael- 
ion oedd yr hotels, ac nid oedd lie i gysgu i'w 



MEUSYDD Y DIAMOND. 95 

gael yn un man ; ond yr oedd yno ddigon o le 
i fyrddio am o 30 swllt i dair punt yr wyth- 
nos. Bu raid i ni wneyd terit i gysgu ynddi ; 
ac am nosweithiau cysgasom ar billiard tobl-e, 
ar draws ein gilydd. 

Maent yn cael y diamond, sef y gareg ddys- 
glaer sydd yn lloni llygaid pawb, mewn lie yn 
cynwys tua deg erw o dir, a hwnw mor grwn 
ag y gall fod. Ac yr oedd pan oeddwn yn 
ymadael tua 200 troedfedd o ddyfnder. Mae 
y rhan uchaf yn cynwys pridd coch, cymysg- 
edig a graian a cheryg ; ond yn y gwaelod y 
mae math o glai glas, caled, a graian. Wedi 
dyfod i'r clai glas, bu llawer o werthu ar y 
claims, trwy fod y bobl yn credu y byddai i'r 
diamonds ddarfod hefyd. Ond ymddengys 
fod y lie yn gwella mewn cyfoeth fel y maent 
yn myned i lawr, ac y mae y diamond yn myn- 
ed yn gliriach ac yn ddysgleiriach. Dywedir 
fod pawb sydd yn meddu claim yno yn perch - 
enogi fortune. Mae y claims mor fan mewn 
rhai inanau — dim ond 5 troedfedd wrth bump ; 
ac maent yn gofyn miloedd lawer o bunau am 
eu hawliau. Cafodd un dyn pan oeddwn yno 
adamant 200 carat, gwerth £6,000. Dywedir 
mai 285 carat oedd y gareg ddiamond fwyaf a 
gaed yno o gwbl. Am hono caed £10,000 ; 
ond anfynych y mae rhai inawrion fel hyn i'w 



90 O AMGYLOH Y BYD. 

cael. Rhaid cae] miloedd o bunau i brynu 
rhan yn y claim hwnw. 

Pan yr aethym yno gyntaf yr oeddynt yn 
codi cynwysiad y mwnglawdd i'r wyneb mewn 
bwcedi bychain ar raffau gwyfrau ; ond nid 
oedd inwy na lloniad het yn dyfod i'r Ian bob 
tro. Grweithir y rhaffau i fyny ac i lawr gan 
y Kaffirs, y rhai a droant olwynion bychain 
yn dra chynym. 

Yr oedd yno yr olygfa ryfeddaf a welwyd 
eiioed, gan fod y mwn-dwll yn llawn o raffau 
a bwcedi bychain yn gwan drwy eu gilydd i 
fyny ac i lawr. Ymddangosai fel pe byddai 
dyn yn edrych ar dwll anf erth yn llawn o we 
y pryf copyn, a'r bwcedi fel y pryfed yn myn- 
ed drwy en gilydd ; ac oddiamgylch y twll yr 
oedd canoedd o Kaffirs noethion yn troi yr ol- 
wynion, ac yn gwibio yn ol ac yn mlaen. Yr 
oedd 7,000 yn gweithio yn ac o amgylch y 
mwn-dwll hwn, lluoedd o'r brodorion, a phobl 
wynion yn eu blaenori, ac yn gofalu na fydd 
iddynt ladrata y diamonds, drwy eu llyncu, 
neu eu cuddio. Ar ol i gynwysiad y mwn- 
dwll gael ei godi i'r Ian, a'i slacio yn y ty wydd, 
golchir y cwbl gyda math o beiriant a elwir 
yn rotary machine, ac wedi hyny chwelir ef ar 
fyrddau mawrion i'w chwilio yn fanwl am y 
meini gwerthfawr. Maent yn awr yn golchi 



MEUSYDD T DIAMOND. 97 

yr hen domeuau a chwiliwyd yn sychion, ac 
maent yn talu yn well nag y talasant y tro 
cyntaf. 

Yr oedd diamonds Vaal River yn ddys- 
gleirach na'r diamond a godir yn Kimberley, 
a lleoedd eraill. Mae y rhai hyn dipyn all an 
o liw, acyn anhaws i'w gwerthu ; ond y maent 
yn gwella f el yr eir i lawr ; ac yn ol adrodd- 
iad 1875, codwyd gwerth £10,000,000 o'r twll 
yn Kimberley! Mae Vaal River 60 milltir 
oddiyno, ac yn cael ei ehwilio gau ganoedd o 
bobl yn barhaus. 

I'r gwaith aur y cychwynais, lie a elwir 
Pilgrim's Rest, Transvaal, yn agos i Del ego 
Bay, saith cant o filltiroedd o Kimberley. 
Dywedir nad ydyw y gold fields yn werth iV 
gweithio, ac mae y rhan luosocaf o'r rhai a 
aethant yno wedi dychwelyd. (Twelais ddau 
Americanwr newydd gyraedd o'r aur glodd- 
iau, wedi gwario mil o bunau ac heb gael dim. 
Yr oeddynt ar eu ffordd adref mewn siomed- 
igaeth. G-welais Mr. Sotherland, darganfydd- 
ydd yr aur, a bu ef dan lywodraeth y Trans- 
vaal am ddwy flynedd yn ehwilio am aur. 
Dywed fod y wlad y ffordd hono yn tra rhag- 
ori ar yr hyn a welsom ni, gan fod yno ddigon- 
edd o ddwlr a ffrwythau. Yr oedd efe ar 
gychwyn i Granolbarth Affrica i'r un dyben, 
5* 



O AMGYLOH Y BYD. 



Gan fod pethau mor anffafriol yn yr aur 
gloddiau, penderfynais roddi prawf ar fy ffawd 
yn Kimberley, am beth amser. 

Cyn sylwi ar frodorion y parth anghysbell 
hwn — Kaffirs, Hottentots, Korranas, Bush- 
men, &c, nid annyddorol i'r darllenydd fydd 
gair am yr ychydig Gymru sydd yno — rhyw 
ddeg mewn rhifedi. Mae dau o'r rhai hyn o 
leiaf wedi cael gafael ar gryn lawer o gyf oetli ; 
a gellir dweyd fod un o honynt yn gyfoethog, 
sef Mr. Hugh Owens, yr hwn oedd wedi enill 
iddo ei hun enw da, ac yn adnabyddus drwy 
yr holl gylchoedd. Hefyd y mae yn ilaenllaw 
gyda phobpeth buddiol, ond yn neillduol felly 
gydag achosion y llywodraeth. Y nesaf ato 
ydyw E. H. Jones, adeiladydd a masnachwr 
mewn coed, heblaw ei fod yn dal claim yn 
mwn-dwll, Kimberley. Bu hefyd yn dra ffod- 
us drwy briodi boneddiges gyfoethog yn Cape 
Town ; ac mae Mr. Jones felly yn werth eiddo 
mawr, er nad ydyw eto ond dyn ieuanc. Mae 
yma dri o Grymry mewn masnach, a Mr. 
Charles Williams ydyw un o honynt, yr hwn 
sydd yn y wlad hono er's llawer o flynydd- 
oedd, Efe oedd un o'r rhai cyntaf yn mwn- 
gloddiau Vaal River; ac hefyd gellir dweyd 
mai efe oedd un o'r rhai cyntaf yn y Dry Dig- 
gings yma. Bu yn meddianu un o'r claims 



MEUSYDD Y DIAMOND. 00 

goreu yn y " Detois Pan ; " ond pan ddaeth 
son am yr aur yn Transvaal, gwerthodd allan 
ac aeth yno. Dychwelodd yn mhen blwydd- 
yn heb ddiru arian ; ond yr oedd ganddo gyf- 
eillion y rhai a'i cychwynasant mewn busnes ; 
ac yno niae yn myned yn mlaen yn dda. Yr 
oedd Williams yn gyniydog agos i Stanley, 
set' John Rowland, y teithiwr Affricanaidd, 
pan yn Nghymru ; ac yr oedd yn ei adnabod 
ef a'i deulu yn dda iawn. Cyfrifa Mr. Wil- 
liams, fod gwaith " Stanley " yn gwadu ei fain 
pan aeth i'w gyfarfod i Lundain, yn un o'r 
pethau mwyaf gvvrthun mewn hanesyddiaeth. 
William Evans, o Port Madog, Cymrn, yd- 
y w y nesaf y soniaf air am dano ; ac fel Wil- 
liams, gwerthodd yntau yr oil oedd ganddo i 
fyned i'r meusydd aur, a daeth yn ol heb ddini ; 
ond yn awr y mae yn gwneyd bywoliaeth dda 
drwy brynu a gwerthu diamwnt. Cymro ar- 
all a fu mewn masnach yno oedd Mr. Reding, 
o Sir Fon ; ac yr oedd ef a'i deulu wedi cael 
dysgeidiaeth dda, ond buont braidd yn anffod- 
us yn y diamond fields. Hefyd, rhaid cotfa 
am un arall yno, sef William Morgan — hen 
longwr o Gaergybi yr hwn oedd yn un o'r 
ymfudwyr cyntaf. Mae wedi enill llawer o 
olud bydol, ac wedi gwario llawer hefyd " am 

L.ofC 



100 O AMGYLCH Y BYD. 

yr hyn nad oedd fara ; " ond yr oedd yn llaw- 
en a chysurus er hyny. 

Mae amryw o'r Cymry yno yn arolygwyr 
dros y Kaffirs a weithiant i eraill ; ac mae rhai 
yn chwilio am berl.au yn yr Afon Vaal. 
Clywais am un o honynt yr wythnos ddiwedd- 
af, fu yn ddigon ffodus i ddyfod o hyd i ddern- 
yn o adamant sydd yn werth wyth gant o 
bunau, neu $4,000 ! Pa fodd bynag rhaid 
hysbysu iddo weithio yn ddiwyd am ddeng 
mis cyn cael dim ; ac yr oedd eraill o'i am- 
gylch er's mwy na hyny heb weled lliw dia- 
mond. Nid oes fel y gwelir, ond ychydig o'r 
Cymry wedi gwneyd eu ffordd i'r parth hwn 
o'r byd ; ac nid yw yr oil o'r rhai hyny yn hy- 
ddysg iawn yn y Gymraeg ; ond gallaf ddweyd 
fod y Drych yn myned o law i law yno, a 
phawb yn ei gipio gyda llawenydd; ie, hyd 
yn nod y rhai na fedrent ei ddarllen. Dang- 
osent lawenydd inawr wrth weled darlleniadyn 
yr hen iaith anwyl yno yn nghanol anwariaid 
o bob ft'urf, dull a math. 

Mae yn hysbys i'r cyfarwydd mewn hanes- 
yddiaeth fod amryw o wahanol lwythau o'r 
bobl a elwir Kaffirs yn y wlad hono. Maent 
yn siarad gwahanol ieithoedd, er eu bod yn 
gymydogion agos. Nid wyf am fanylu ar en- 
wau y gwahanol lwythau, ac nid ydyw hyny 



METJSYDP Y DIAMOND. 101 

o fawr o bwys, gan mai un genedl ydynt, ac 
un gwaed, oil wedi dyfod o'r un fold ; ac enw 
cyffredinol arnynt oil ydyw Kaffirs. Mae 
rhyw nifer o blith yr holl lwythau a drigian- 
ant rhwng Cape of Good Hope a Zambesi 
River, i'w cael yn y diamond fields; ond y 
Beckwanas a'r Zulu ydyw y rhai lluosoeaf yn 
Kiinberley, a'r arngylchoedd. Gan fod y Zulu 
yn gweithio ac yn byw gyda ni, yr wyf yn 
gwybod mwy am danynt hwy nag am y brod- 
orion eraill. Hwn yw y prif lwyth ar y cyf- 
andir Affricanaidd. Maent yn bobl luniaidd, 
o'r ffurfiad perffeithiaf a phrydferthaf o ran 
dullwedd, neu arddull corfforol. Pan oedd- 
wn yno daeth haner cant o'r Zulu o'u gwlad 
frodorol, yr hon sydd i'r gogledd o Natal ; ac 
yr oeddynt yn ddynion nodedig, oil tua'r un 
oedran, a rhai wedi dysgu Saesonaeg yn Na- 
tal. Anfonwyd am danynt i ddyfod yno yn 
heddgeidwaid, ac i edrych ar ol drwg-weith- 
redwyr, y rhai ydynt yn gweithio i'r llywod- 
raeth. Gan eu bod yn y swydd hono, rhaid 
iddynt wisgo rhyw fath o ddillad teneuon, 
am y chwe' diwrnod gwaith. Gan nad ydynt 
yn teimlo yn ddedwydd a naturiol mewn 
gwisg, tanaut y cwbl ymaith ar y Sabbothau, 
a byddant yn eu dull brodorol yn hollol noeth- 
ion. Cafodd Haw natur bob chwareu teg i 



102 O AMGYLOH Y BYD. 

wrieyd ei gwaith yn y perffeithrwydd mwyaf 
heb wisgoedd tynion, yn ol y ffasiynau, i ddir- 
dynu y corff allan o'i ffurf briodol. Mae eu 
haelodau yn iraidd a nerthol, wedi prifio i'w 
cyilawn ddadblygiad yn hollol ddirwystr. 
Grwelir eu gewynau a'u cyhyrau yn sefyll allan 
fel gwyfrau, yn arwyddocau nerth ac iechyd 
perffaith. Ni chynawnasant galed-waith er- 
ioed, dim ond mwynhau eu hunain yn eu hel- 
fen, ac anadlu awyr iachus y cyfandir mawr 
hwn. 

Nid ydyw eu lliw yn loewddu, eithr tuedda 
ychydig i gochddu ; ac felly inaent yn wahan- 
ol i'r negro pur. Mae eu geneuau, eu gwefus- 
au a'u trwynau ychydig yn lletach na'r eiddo 
pobl wynion ; ond nid ydynt yn <lel>yg i'r 
Negro yn y parthau hyny o'u gwynebpryd. 
Er fod eu gwallt yn fyr ac yn grychlyd, nid 
ydyw yn wlanog, fel gwallt y Negro. Mae 
eu talceni yn uchel, llydain a mawreddog yr 
olwg arnynt ; ac mae y gwyneb yn dangos teg- 
wch a synwyr. Yr oeddwn yn meddwl fod 
yn resyn iddynt wisgo am danynt raewn hen 
ddillad carpiog, i guddio cyrff mor luniaidd ; 
ac heblaw hyny y mae dillad yn boenus idd- 
ynt. Mae y llanciau a'r merched ieuainc yn 
ymddangos yn dda pan yn eu llawn arddurn- 
iadau, gyda necklace oddiamgylch eu gj ddfau, 



METTSYDD Y DIAMOND. 108 

eu canolau a'i coesan, oil wedi eu gwneyd o'r 
heads mwyaf amryliw. Maent yn gwisgo hef- 
yd yr ,hyn a alwant "t&tk" sef cynffonau y 
llewpart, y teigr, neu was y Hew, wedi eu 
gwnio with eu gilydd, a'u rowlio am danynt. 
Bydd y raerched ar rai adegau yn gwiggo ad- 
enydd yr estrys fel arffedogau, o'r tu blaen, ac 
mor isel a phenau y gliniau. 

Mae y dynion yn anelwyr perft'aith gyda'u 
picellau, sef eu prif arfau rhyfel, y rhai a daf- 
lant at y nod mor ddifeth a'r saethwr goreu 
gyda'i wn. Ni fuaswn byth yn coelio fod neb 
yn gall a gwneyd y fath orchestwaith, heb i 
mi eu gweled fy hun. Rhoddasom saeth-nod 
iddynti danu ato, yr hwn oedd o faint haner 
coron, yn y pellder o 30 o latheni ; ac anelodd 
12 o honynt y nod a'u picelli ? Daeth pob un 
o fewn llai na chwarter modfedd i'r marc. 
Taflodd un ei bicell i'r nod bedair gwaith yn 
olynol. Mae ar ddrwg-weitbredwyr ofn y 
picellau, a bydd yr heddgeidwaid yn cario 
llonaid eu dwylaw o honynt, yn barod i'w 
taflu ar ol llofrudd neu leidr. 

Mae y brodorion yno yn defnyddio tobaco 
a thrwyn-lwch, ond gan eu bod yn noethion, 
nid oes ganddynt le i gario dim gyda hwy ; 
eithr dyfeisiasant ddull rhyfeddi gario snisiua 
thobaco. Mae ganddynt nwch crwn tua phed- 



104 AMGTLCH T BYD. 

air modfedd o hyd a dwy fodfedd mewn aui- 
gylchedd ; ac maent wedi tori tyllau yn eu 
clustiau, yu y rhai y rhoddant y blwch yn 
cynwys y snisin i'w gario. By dd y blwch to- 
baco yn un glust, a'r snisin yn y Hall. Wrth 
weddio ar eu duw dychymygol y byddant yn 
smocio. Cymerant swm o glai a gwnant dwll 
yn y ddaear i'w roddi ynddo, a thwll yn y clai 
i ddal y tobaco ; wedi hyny gwnant gorn, neu 
bibell dwy neu dair troedfedd o hyd, fel sim- 
dde ; ac wedi tanio y tobaco, sugnir y mwg. 
Rhaid iddynt gael dwfr wrth smocio ; tra yn 
nghanol y mwg, ac heb gymeryd eu hanadl, 
cymerant lymaid o ddwfr, yr hwn yn fuaia a 
boerir allan. Ar ol hyn, dechreuant weddio 
mor fuan ag y gallant barablu, heb ail gymer- 
yd eu gwynt. Ant yn mlaen i gymeryd ceg- 
aid o f wg, yna Uymaid o ddwfr, ac wedi hyny 
gweddio cyhyd ag y gellir heb ail anadlu. 
Mae yn ymddangos mai y dyn hwyaf ei wynt 
ydy w y gweddiwr goreu. 

Mae yma rai Kaffirs wedi derbyn rhyw 
gymaint o'r hyn a alwn ni yn wareiddiad, a'r 
cenadon efengylaidd wedi eu dysgu i ganu yr 
"Hen Granfed," a phenillion o wahanol nod- 
weddau ; ac mae amry w o honynt yn perchen- 
ogi llyfrau yn eu hiaith eu hunain. Ond 
wedi'r cwbl yr oeddwn yn methu gweled fod 



MEUSYDD Y DIAMOND. 105 

y rhai hyny ddim gwell mewn unrhyw fodd 
iia , r rliai na clilywsant air erioed o son am 
grefydd na Christionogaeth. Mae arnaf ofn 
fod llawer o'r brodorion a gawsant eu dwyn i 
gredu yn y cenadon, wedi cael eu siomi yn y 
bobl wynion. Dysgodd y cenadon hwy i 
gredu nad oes gwahaniaeth ger bron Duw pa 
liw fydd yr hwn a gredo ; a bod yr ef engyl 
yn dysgu ei phroffeswyr i ymddwyn tuag at 
eu gilydd fel brodyr. Arweiniodd hyn y 
brodorion i feddwl yn uchel am y bobl wyn- 
ion, ac i ddysgwyl llawer oddiwrthynt, a'u 
bod oil yn dyner a diniwed fel y cenadon eu 
hunain. Ond maent wedi eu mawr siomi, gan 
na chant fwy o barch yno na'r cwn gan y 
bobl wynion ; ac heblaw hyny y maent yn 
cael eu hysbeilio a'u twyllo yn erchyll ; ac mae 
hyn yn arwain y Kaffirs i feddwl fod efengyl 
a gwareiddiad y bobl wynion yn niweidiol a 
pheryglus. 

Mae y Kaffirs, fel gweithwyr, cystal ag y 
gellir dysgwyl iddynt fod ; ac maent yn ami 
yn gweithio yn ffyddlonach, ac yn galetach 
na'r bobl wynion. Maent yn gryfion ac ateb- 
ol i weithio. Maent yn hotf o ymborthi yn 
dda, a bwytant gig o bob math. Tua dechreu 
mis Gorphenaf, daeth gwynt oer ac ychydig 
o eira i ymweled a ni, a dyna y tro cyntaf i'r 
6 



lftfi O AMGYLCH Y BYD. 

nifer lluosocaf o'r Kaffirs weled eira erioed. 
Yr oedd y syllu ar yr eira gwyn, glan, yn rhy- 
feddod i bawb, gan na wyddent ar y ddaear 
betb ydoedd. Ofnodd un o honynt yn en- 
fawr wrth weled yr eira yn dyfod i lawr ; ond 
pan beidiodd a bwrw, rhedodd Jack yn hollol 
noeth i chwareu yn yr eira. Er eu bod yn 
frodorion gwlad boeth, gallant sefyll oerni yn 
dda, ac yn well nag y gallaf i. Maent yn gyff- 
redin yn tynu pob peth oddi am danynt wrth 
fyned i gysgu ; ac. ymddengys y byddant yn 
gysurus yn noethion ar y llawr, tra y byddwn 
i yn oer yn ami mewn gwrthbanau da. Pan 
gymerant grwyn llewpartiaid am danynt, 
rhoddant yr ochr flewog yn agosaf i\v croen, 
a phlygant y crwyn dros eu traed a'u penau 
yn gwbl, a chysgant yn dawel felly. 

Mae yr Hottentots yn wahanol i'r Kaffirs ; 
ond cyfrifir hwy yn mhell yn mlaen mewn 
dealldwriaeth a gwareiddiad, o herwydd, y 
mae yn debyg, am en bod yn gwisgo rhyw 
fath o ddillad am danynt, ac wedi bod yn 
mysg yr Is-Ellmyniaid am fwy o amser na'r 
Kaffirs, a thrwy hyny yn galln siarad yr Ell- 
mynaeg ; maent yn de by each i'r Chineaid nag i 
unrhyw lwyth arall, ond eu bod yn hyllach o 
lawer. Yr Hottentot, wedi iddo fyned yn 
hen, ydyw y bod dynol hyllaf y gellir dych- 



MTStrSYDt) Y DIAMOND. 107 

yniygu am dano ; ac yr wyf yn meddwl ei fod 
yn byllach na pbechod ei hun. Mae esgyrn 
en gwynebau yn fawrion ac onglog ; ac fel yr 
heneiddiant, treulia y cnawd ymaitb, a bydd 
y croeu yn grebychlyd a thorchog, a'r olwg 
arnynt yn hagr ac annymunol i'r eithaf. 

Hawlia yr Hottentots mai hwy ydyw gwir 
frodorion South Affrica, a sefydlwyr gwreidd- 
iol y wlad. Oddeutu 300 o flynyddoedd yn 
ol, nid oedd neb ond y bobl hyny i'w cael 
yn y parth hwnw o'r cyfandir ; ar y pryd 
hwnw yr oeddynt yn genedl gref. Daeth y 
Kaffirs i'r wlad o'r parthau mwy mewnol, a 
bu rhyfeloedd gwaedlyd rhyngddynt am law- 
er o oesan, nes o'r diwedd i'r Hottentots gael 
eu gorchfygu. Poblogwyd y wlad yn raddol 
hefyd ganddynt ; ac mae Hid angerddol yn 
parhau hyd heddyw rhwng y ddan lwyth. 
Tybia yr Hottentots en hunain yn llawer 
uwch a gwell yn mhob modd na'r Kaffirs, yr 
hyn sydd yn cadw y Hid yn fyw rhyngddynt. 

Dywedaf air am lwyth arall o bobl a drig- 
ianant yma, sef y Korranas, y rhai hefyd a 
honant eu bod hwythau yn frodorion gwreidd- 
iol Deheubarth Affrica. Mae yn ddiameu 
eu bod yn dal perthynas agos a'r Hotten- 
tots. Ond mae iaith y bobl hyn yn hollol wahan- 
ol, ac yn un o'r rhai mwyaf anhawdd i'w 



108 O AMGYLOH Y BYi>. 

dysgu ar wyneb y ddaear, drwy ei bod yn 
11 awn o gleciau, fel ticiadau awrlais. Nid 
oes modd ei sillebu na rhanu ei geiriau gan 
mai clec clec, o wahanol raddau o swn a wneir 
wrtli siarad ; ond y maent yn deall eu gilydd 
yn berffaith. Mae eu swn wrth siarad . yn 
debyg i'r swn fydd rhai yn wneyd o danod en 
genau wrth yru ceffylau. Mae y bobl hyn yn 
fwy o gyfeillion i'r Hottentots, na'r Kaffirs ; 
ac felly y maent yn eu plith yn aralach. Ceir 
y bobl hyn ar lanau yr afonydd. Maent yn 
debyg i'r Hottentots yn eu lliw ; ond o her- 
wydd fod eu gwynebau yn llawnach, ac es- 
gyrn eu bochau yn is, y maent yn ymddangos 
dipyn yn harddach yn eu gwynebau ; ond fod 
eu cyrff yn hollol annymunol. 

Bushmen y gelwir llwyth arall sydd yno, 
sef enw a roddodd y Saeson arnynt. Enw 
Ellmyniaid ydyw Boojisman ; ond beth bynag 
ymae y bobl hyn ynEthiopiaidyn mhob peth. 
Diau mai dyma y dosbarth isaf o f odau dynol ar 
wyneb y ddaear ; aphe buasai Mr. Darwin yno 
buasai yn sicr o ddangos fod perthynas agos 
rhwng y Bushman a'r baboon, fel yr hona 
llawer, gan nad ydynt yn rhagori ond ychyd- 
ig ar y dyn-fwysfrfil hwnw. Mae gan yr holl 
lwythau eraill ryw fath o le i fyw achartrefu, 
sef hraals neu fythod ; ac maent yn gweithio, 



MEUSTDD T DIAMOND. 



109 



a chodi anifeiliaid, gan lafurio ychydig ar y 
tir, ond ni wna y Bushmen ddim yn y byd. 
Ni roddant eu llaw ar ddim, ac nid oes modd 
en cael i weithio ar unrhyw dir. Bywiant 
yn y coed, ac ymborthant ar wreiddiau a 
ffrwythau, cnau, cig amrwd unrhyw greadura 
allant ddal, <fec, Dyma yr unig lwyth yn 
Affrica sydd yn bwyta y baboon.. Maent heb 
fath yn y byd o dai na bythynod, ac i'w cael 
yn y parthau gwylltaf, ar y mynyddoedd, ac 
yn yr anialwch, os bydd yno ddigou o helwr- 
iaeth, bwystfilod ac adar. Trigant mewn ogof- 
eydd a thyllau yn y ddaear. Tra ar yr anial- 
wch cloddiant dyllau i'r ddaear ac yn y rhai 
hyny bywiant f'el tyrchod daear ; ac os na all- 
ant gael ogof na thwll, llechant yn nghysgod 
coed neu greigiau. Maent ychydig yn oleu- 
ach eu lliw na'r Korrauas a'r Hottentots, ond 
yn ofnadwy o hyllion ; ac maent yn llai eu 
cyrff na'r ddau lwyth a nodais. O bedair 
troedfedd i bedair a haner ydyw ei taldra yn 
gyffredinol. Lladron digyffelyb o gyfrwys 
ydyw y Bushmen yn nghynawn ystyr y gair ; 
a daugosant y cyfrwysdra mwyaf wrth' lad- 
rata defaid, gwartheg, a phob peth arall oddiar 
yr Ellmyniaid a'r Kaffirs. Ni chydweithreda 
yr Hottentots a'r Kaffirs a'r Ellmyniaid mewn 
dim ond wrth ladd Bushmen. Dyma eu sport 



110 AMGYLCH Y BYD. 

mwyaf ; ac maent wedi llwyddo i ddinystro y 
mwyafrif o honynt. Hefyd y mae y Bush- 
men wedi difa llawer o honynt hwythau ; ac 

- mae hanes y gwyr bach hyn mewn rhyfel yn 
dra rhyfeddol. Maent yn meddu saethau 
gwenwynig marwol, y rhai a allant danu at 

*eu gwrthwynebwyr gyda sicrwydd difeth. 
Mae y defaid yn pori mewn sage brush yno, 
neu mewn gwellt gwyn troedfedd neu ddwy 
o hyd, a elwir yn Bushmen 1 s grass ; ond pa le 
bynag y byddant, llwydda y Bushmen i'w 
lladrata, er holl ofal y bugeiliaid. Dyma eu 
gwaith, sef cadw y defaid rhag y lladron hyn, 
gan eu bod yn waeth na bwystfilod rheibus. 
Llwyddant yn ami i lofruddio y bugeiliaid 
heb i neb fod yn y golwg ; ac ni fyddant yn 
gweled nac yn teimlo dim, hyd nes yr ym- 
gripia y Bushmen yn ddystaw fel neidr drwy 
y gwellt atynt. Wedi dyfod yn ddigon agos 
at y bugeiliaid taflant y gwenwyn, a marwol- 
aeth fydd y canlyniad sicr. Dangosant gyf- 
rwysdra anarferol, a medrusrwydd anghyff-. 
redin # wrth ladrata, ac ymladd. Dyma yr un- 
ig bobl ydynt yn alluog bob amser i ddal a 
lladd y cawrfil. 

Hefyd hwy ydyw helwyr yr estrys, a dylai 
merched y byd gwareiddiedig fod yn ddiolch- 
gar i'r rhai hyn am y plyf gwynion a ddefn- 



MEUSYDD Y DIAMOND. Ill 

yddiant i brydferthu eu liunain. Nid oes 
neb ar y cyfandir hwnw a all lwyddo cystal 
a'r Bushmen i ladd yr estrys. Mae nyth yr 
estrys yn hynod o fawr, gan y bydd ainryw 
yn dodwy yn yr un nyth ; ac mewn trefn i'w 
dal, gwna y Bushmen dwll yu y ddaear yn 
ymyl y nyth ; yna, pan ddaw yr estrys yno, 
rhuthrant arno, a lladdant ef. Maent yn fyn- 
ych yn dal yr estrys trwy roddi eu hunain 
mewn gwisg yr estrys ac yn gvvneyd eu hun- 
ain mor debyg i'r adar hyny, fel y meddyl- 
iant mae un o honynt hwy ydynt ; ac yn y 
dull hwn maent yn gallu myned i'w canol a'i 
Uadd. 

Bu y cenadon yn ceisio gwareiddio y Bush- 
men, a'u dwyn i ystyried mai bodau dynol 
ydynt ; ond methwyd a gwneyd dim byd o 
honynt, ac maent wedi eu gadael i'w tynged. 

Er fod yr aniser goreu i enill cyfoeth wedi 
myned heibio cyn i mi gyraedd Kimberley, 
sef y dref a enwyd felly o anrhydedd i Lord 
Kimberley, eto yr oedd yn well lie i bobl 
sobr a gweithgar nag un lie arall y bum yn- 
ddo erioed. Yr oedd y cyflog i saeri coed, neu of- 
aint o 30 i 50 swllt y dydd ; cyflog mwnwyr 
am suddo ffynonau a shafts, neu rywbeth o'r 
fath oedd 25 swllt y dydd. Yr oedd y cyflog 
am wylio y brodorion rhag lladrata y diamonds;, 



112 O AMGTLCH Y BTD. 

yn bunt y dydd ; a chyflog yr heddgeidwaid 
yn bymtheg punt yn y mis, a chartref. Yr 
©edd yn hawdd i bobl sobr gael gwaitli yno 
ar y pryd. Deallais fod llawer wedi myned 
yn gyfoethog iawn, mewn ffordd anghyfreith- 
lawn, drwy brynu diamonds a ladratawyd gan 
y brodorion. Yr oedd llawer iawn o ladrata 
yn myned yn mlaen, er mor afalus a llygadog 
y gwyliai y bobl wynion y brodorion. Yr 
oeddynt yn lladrata tra yn gweithio yn y 
mwn-dwll ; ac er eu bod yn cael eu cadw yn 
noethion, y mae yn ffaith sicr, eu bodyn gallu 
lladrata llawer iawn o'r meini gwerthfawr 
mewn dulliau tra hynod. Gwerfchid hwy yn 
ami am symiau bychain iawn, i bobl anonest, 
y rhai oeddynt yn cadw canteens neu saloons. 
Mae yn sicr fod ugeiniau lawer o'r canteen 
keepers wedi dychwelycl i wlad eu tadau 
gyda chyfoeth mawr, a dclaethant yn feddian- 
ol arno drwy brynu diamonds a ladratawyd 
gan y brodorion oddiar feddianwyr y mwn- 
gloddiau, a'r llywodraeth. Daeth y perchen- 
ogion a'r llywodraetb i gydweitliredu o ddif- 
rif, er rhoddi teifyn ar y lladrad hwn. Yn 
y lie cyntaf, yr oedd y brodorion i gael eu 
chwilio pan yn gadael y mwn-dwll ; ac wedi 
hyny yr oedd heddgeidwaid i ofalu am dan- 
ynt yn nosweithiol er cadw pawb draw, a'u 



MEUSYDD Y DIAMOND. 113 

hatal i fyned i'r mwn-dwll yn y nos. Rhodd- 
wyd ugeiniau o hedd-geidwaid dirgelaidd i wyl- 
ioy rhai mwyaf amheus, yn wyn ac yn ddu, yn 
brynwyr a gwerthwyr ; ac yr oedd cyfraith 
wedi eu gwneyd i roddi dwy flynedd o gar- 
chariad, gyda llafur caled i pwy bynag a fyddai 
yn euog o brynu diamonds gan y brodorion. 
Hefyd yr oedd blwyddyn o garchariad i pwy 
bynag fyddai yn euog o brynu diamonds gan 
berchenogion rnwn-dyllau, os na fyddai gan- 
ddo drwydded oddiwrth y llywodraeth i 
brynu. Dylanwadodd y cyfreithiau hyn i 
wneyd daioni mawr drwy ddwyn llawer o'r 
prynwyr anonest i'r golwg ; a thrwy gyfrwys- 
dra y detectives, llwyddwyd i ddal llawer iawn 
yn y weithred o ladrata, ac araryw o honynt 
yn bobl wynion, ac yn aelodau eglwysig, heb 
amheuaetli am eu cymeriadau yn flaenorol. 
Un o honynt oedd Mr. Tucker, golygydd y 
newyddiadur yn Kimberley, a'r hwn oedd yn 
un o aelodau o'r cyngor a wnaeth y cyfreithiau 
yn erbyn hyny ; ac felly cafodd ei ddal yn ei 
rwyd ei hun. Yr oedd rhywrai yn cael eu 
dal yn ddyddiol, ac yr oedd y llys yn llawn o 
gyffro yn barhaus. Eithr er holl ddoniau y 
cyfreithwyr i gadw y troseddwyr rhag cael eu 
cosbi, nid oedd hyny nac arian, na dim ar- 
all, yn ddigon i ddylanwadu ar y llys i beidio 



114 AMGYLCH Y 13 YD. 

rhoddi y gyfraith mewn grym. Byddai y 
rhai a jgeid yn euog yn cael eu hanfon i weith- 
io yn eu dillad brithion a chadwen am eu coes- 
au, i wneyd heolydd newyddion, a thrwsio yr 
hen rai, gyda phob gwaith o'r fath. 

Yr oedd dwy nynedd o gosbedigaeth fel 
hyn i'w hofni ; ac yr oedd yn amlwg i bei- 
chenogion y mwn-gloddiau fod hyn wedi 
gwneyd lies dirfawr. Eto yr oedd yr un mor 
amlwg iddynt hwy a hyny, fod canoedd o 
ddynion gyda miloedd o bunau yn eu llogell- 
au, oeddynt yn perthyn, mewn gvvirionedd, i 
berchenogion y mwn-dyllau. Mewn canlyniad i 
ddylanwad daionus y deddfau, a thrwy fod 
offerynau yn cael eu defnyddio yn y mwn- 
dyllau, yr oedd y perch enogion mewn llawer 
gwell cyflwr pan oeddwn yn ymadael nag yr 
oeddynt ar yr amser yr aethym yno* 

Dygodd amryw gwmniau beirianau da i'r 
gweithfeydd, a'r rhai cyntaf oeddynt B. G. B. 
&, Atkins, y rhai oeddynt yn dra chyfoethog. 
Daethai Mr. Atkins yno o Australia, a chyn 
hyny o America ; ac iddo ef y rhaid diolch 
am yr offerynau golchi, a'r horse whims. 
B-hoddodd y cwmni hwn beiriant mawr ac ar. 
dderchog i fyny yno. Costiodd cludiad yr 
holl offerynau o Port Elizabeth i Kimberley, 
1,200 o bunau ; yr oedd yr holl gostau erbyn 



MEU8YDD Y DIAMOND. 115 

gorphen y gwaith yn 15,000 o bunau. Maent 
wedi cloddio shaft 200 o droedfeddi o ddyfn- 
der, a tua 350 o droedfeddi o'r mwu-dwll, neu 
y gwaith ; o waelod y shaft rhedir twnel i'r 
mwn-dwll. Drwy y twnel a'r shaft y raae 
cynwysiad y gwaith i'w godi i wyned y tir, 
drwy nerth y peiriant crybwylledig. Mae 
ganddynt ddigon o arian i fyned yn mlaeu, 
acmae eu ft'ydd yn gref yn ngliyflawnder yr 
adamant. Diau y bydd iddynt ddal yn mlaeu 
ar bob cwmni arall yn y lie hwnw. 

Mae cwmni arall wedi dal ei-dir yno, sef 
Lewis & Marks, ac yn meddianu y peirianau 
a'r claims goraf yn y lie. 

Pan oeddwn yn ymadael yn niwedd 1876, 
yr oedd deg o agerbeirianau yn codi cynwys- 
iad mwn-dwll Kimberley ; ac yr oedd hyny 
yn fil rhagorach na rhyw chwareu plant gyda'r 
bwcedau bychain, fel yr oeddynt yn flaeuorol. 
Yr oedd gan un cwmni ft'ordd haiarn ar osgo, 
yn rhedeg i lawr i waelod y mwn-dwll. Kid 
oedd tir neb arall yn fanteisiol i wneyd hyny. 
Heblaw hyny yr oedd cynllun B. Gr. B. & 
Atkins i weithio y mwn-dwll yn fwy hwylus 
a chyflymach ; ac felly mae y cynllun hwn yn 
debyg i droi allan yn llwyddianus. Pan ag- 
orwyd y mwn-dwll gyntaf, ac am ddwy flyn- 
edd wedi hyny, yr oedd y dwfr yn brin iawn, 



116 O AMGYLOH T BTD. 

a chostiai o haner coron i dri swllt y bwced- 
aid ; ac o herwydd hyny nid oedd ond ychyd- 
ig iawn yn cael ei olchi. Eithr ar ol hyny 
daeth cyflawnder o ddwfr yn hawdd i'w gael, 
drwy gloddio am dano. Yn fuan y testyn 
pwysicaf oedd, cael cynllun i gadw y dwfr o'r 
mwn-dwll, o herwydd fod y dwfr yn cynyddu 
fel y eloddid yn ddyfnach i'r ddaear. Mewn 
canlyniad i gynawnder o ddwfr, ail olchir y 
tomenydd rwbel a chwiliwyd yn sychion yn y 
decbreu, tra yr oedd yn anmhosibl cael dwfr. 
Maent yn anil yn dal ; ac maent yn talu yn 
well na'r tro cyntaf. 

Adroddir banes tra bynod am lawer wedi 
dyfod o byd i'r diamonds mewn dullian rbyf- 
edd iawn, megys y teiliwr o New York, yr 
bwn oedd mor dlawd fel y bn raid iddo gerdd- 
ed o Cape Town i Kimberley ; a phan gyr- 
baeddodd yno, yr oedd ei draed drwy ei esgid- 
iau, beb nac arian na cbyfeillion. Cymerodd 
dyn dy eithr drugaredd amo, ac aeth ag ef i'w 
fwthyn oedd wedi ei doi a Uaid. Yn y boreu 
cododd y cyfaill i fyned at ei waitb, gan ad- 
ael y teiliwr i gysgu, o herwydd yr oedd yn 
ninedig iawn ar ol y daith. Eithr wedi iddo 
ddeffroi, a phan yn syn-fyfyrio, gwelai ryw- 
betb yn dysgleirio yn nghanol y llaid yn y to, 
ac wedi cymeryd gafael ynddo, cafodd mai 



MEUSYDD Y DIAMOND. 117 

diamond o'r fath oreu ydoedd ! Gwerthodd 
ef y diwrnod hwnw am 5,000 o bunau, a 
rhoddodd 500 punt i'w letywr am ei le y nos- 
waith hono ! Dychwelodd i America yn union - 
gyrchol ar ol ei ffawd dda. Adroddir hefyd 
am Ellmyn a bigodd i fyny diamond wrth yru 
ychain, oedd yn werth deuuaw cant o bunau. 
Dywedir am ddau o forwyr Prydeinig ddaeth- 
ant yno, ac wrth rodio oddiamgylch gerllaw y 
mwn-dwll pigasant i fyny diamond a brofodd 
yn werth dwy fil o bunau ! Mae ugeiniau o 
ferched vvedi gwneyd cyfoeth mawr wrth 
gadw adar dofion, megys twrcis" ieir, tfec, y 
rhai a arferant lyncu pob gwrthrych dysglaer ; 
ac felly arferent lyncu diamonds. Wedi eu 
lladd deuwyd o hyd i'r meini gwerthfawr yn 
eu crombil. 

Darganfyddwyd y diamonds gyntaf yn 
South Affrica gan Hottentot. Yn 1865, 1 ; a yn 
gw}^lio defaid ei feistr, yr hwn oedd Ellmyn, 
ac yn agos i'r Afon Vaal y cymerodd hyny le. 
Cpdodd oddiar y ddaear yr hyn a elwai mwi 
clip, sef careg brydferth, oedd yn dysgleirio 
fel y. grisial, eithr ni feddyliodd ei bod yn 
werth dim. Aeth a hi adref yn yr hwyr a 
dangosodd hi i'w feistr. Syrthiodd yr Ellmyn 
mewn cariad a'r gareg dlos ar unwaith, o her- 
wydd ei dysgleirdeb, a'r wythnos ganlynol 



118 O AMGYLOH Y BYD. 

aeth ar neges i'r pentref agosaf, sef Hope- 
town : ac aetli a'r gareg gydag ef i'w dangos i'r 
prif farchnadwr, Mr. Lillenfelt, eithrnidoedd 
neb yn gwybod beth ydoedd. Cofiwyd fod 
un dyn yn y pentref, oedd wedi treulio ei 
amser boreuol fel torwr diamonds yn Amster- 
dam, ac aeth Mr. Lillenfelt a'r gareg iddo, 
Wedi ei harchwilio, dywedodd y dyn liwn 
mai diamond o'r fath oreu ydoedd, a'i bod yn 
werth yn awr fel yr .oedd £12,000, canys 
pwysai 63 carats. Aeth Mr. Lillenfelt yn ol 
at yr Ellmyn, a rhoddodd iddo 2,000 o bunau 
am y gareg brydferth. Dranoeth prynodd yr 
Ellmyn wedd o ychain a 100 o ddefaid, ac aeth 
a hwy adref i'r bugail da am ddarganfod y 
mwi clip, yr hyn a wnaeth i'r bugail lamu 
o lawenydcl. Yr oedd y bugail yn awr, yn ol 
eu dull hwy o gredu, wedi cael ei wneyd yn 
ddyn cyfoethog am ei oes. 

Gwerthwyd y diemwnt prydferth hwn i 
fasnachwr mewn meini gwerthfawr, o Lun- 
dain, a rhoddodd yr enw Star of South Africa 
ar yr adamant. Yr oedd yn deilwng o'r enw, 
canys daliodd y gareg i'w thori a'i chaboli 
yn gampus. Gwerthwyd y diemwnt dan 
sylw i Dywysog Cymru am bymtheg mil o 
bunau. Nid oedd gan y tywysog arian i dalu 
i lawr am y gem gwerthfawr, ar y pryd, neu 



MEISYDD Y DIAMOND. 119 

o leiaf nid oedd yn foddlon i dalu i lawr, a 
chan nad oedd y masnachwr yn dewis derby n 
ei addewid i dalu, cymerodd y gareg yn ol a 
gwerthodd hi, os wyf yn cofio yn iawn, i 
Ardalydd Lome. Aeth hanes am ddargan- 
fyddiad y diemwnt hwn dros yr holl fyd yn 
drf buan, ac yn y cyfamser daeth canoedd o 
bobl o Ewrop, America, Australia, a gwa- 
lianol barthau y byd, i Affrica, i chwilio am 
eraau, a meini gwerthfawr. Nid oedd neb yn 
gwybod yn y dechreu mewn pa fath le i 
chwilio am y diemwnt. Barnai rhai mai yr 
estrysod a'u pigasant i fyny yn mharthau 
canol y wlad, ac a'u bwriasant allan o'u 
crombil mewn gwahanol fanau ; ac mewn 
canlyniad nid oedd gan neb reol na threfn 
wrth chwilio am y meini gwerthfawr. Ar- 
ferai rhai chwilio am danynt gyda llusernau 
yn y nos, gan feddwl y buasent yn dysgleirio 
yn y goleuni, ac felly na chawsid llawer o 
drafferth i ddyfod o hyd iddynt. Yn y cyf- 
amser daeth yr archwilwyr i ddeall fod mwy o 
honynt i'w cael ar lanau yr afonydd nag mewn 
imrhyw le arall, ac felly arweiniwyd y bobl 
at yr Afon Vaal. Yn yr afon hon bu canoedd 
yn dra Hwyddianus i ddyfod o hyd i lawer o 
feini gwerthfawr wrth olchi y graian, a phigo 
y diemwnt allan o hono. Bu hyn yn fodd- 



120 O AMGYLOH Y BYD, 

ion i wneyd i'r bobl gredu fod y dwfr wedi 
cario y dienawnt yno o ryw le ; eithr nid 
oedd neb yn gwybod o ba le ; ond ar ol dar- 
ganf'od y mwndwyll dieinwnt yn Kimberley,. 
lawer o filltiroedd oddiwrth yr afon, ac ar dir 
ucbel, clechreuoedd y bobl gredu yn walianol 
am ffynonell yr adamant. 

Crybwyllais o'r blaen mai math o glai caled 
sydd yn y ddaear yn mwn-dwll Kimberley, tra 
y mae ffurfiad haenenol y wlad oddiamgylch 
yn hollol wahanol; ac mae yn ymddangos 
nad oes neb eto wedi cael allan pa mor ddwfn 
y mae y clai hwnw yn myned i'r ddaear. 
Dichon pe deuent i'r gwaelod y profai y mwn- 
dwll yn ddiwerth o herwydd absenoldeb y 
diemwnt. 

Pan ddarganfyddwyd y diemwnt, yr oedd 
y^tir yn perthyn i'r Orange River Free State, 
ond yr oedd y Dalaeth uchod, a eiwir 
hefyd yn Dutch Republic, wedi bod dan 
lywodraeth Lloegr, drwy i Syr Harry Smith 
ei chymeryd oddiarnynt. Eithr gan nad o^dd 
elw neillduol i'w gael oddiwrth y Dalaeth, 
a bod Lloegr mewn helbul parhaus gyda'r 
brodorion, gadawyd iddynt ei chael yn ol. 
Wedi darganfod y diemwnt cymerodd Lloegr 
ail feddiant o'r rhan hono o'r Free State 
syddyn cynwys y diemwnt, ac mae yn 16,630 o 



MEUSYDD Y DIAMOND. 121 

filltiroedd ysgwar raewn arwynebedd, ac ad- 
nabyddir y Drefedigaeth yn awr wrth yr enw 
Grriqualand West. Gan foci llywodraeth y 
Free State yn wan, oferedd oedd iddi wrth- 
wynebu rhaib y Hew Prydeinig. Eithr yn 
1875 llwyddodd Mr. Brant, Arlywydd y Free 
State, i osod y pwne o flaen gallu cyfryngol, 
a dewiswyd Ffrainc ; a'r canlyniad fu i 
Ffrainc ddyfarnu fod yn ofynol i Loegr dalu 
b0,000 o bnnau fel iawn i lywodraeth y 
Free State. Dyna fel y deuwyd i ddealldwr- 
iaeth ar anghydfod fu yn ymddangoa yn fyg- 
ythiol ar un adeg. 

Rhyw fywyd rhyfedd iawn ydyw y camp 
life, ac nis gall y dibrofiad ddychymygu yn 
iawn aoi dano. Aeth y cyfeillion oeddynt yn 
dyfod gyda mi yno i ffwrdd i'r mwngloddiau 
yn Vaal River ; ac felly cefais fy ngadael fy 
hunan. Y peth cyntaf a wnaethym oedd 
prynu tent mewn auction, am bedair punt, a 
chytuno gyda thri o'r Kaffirs i fy nghynorth- 
wyo, sef Jack, January, a March. Cariasant y 
tent i le priodol, ar ocbr ogleddol y pentref, 
a chodasant hi i fyny, yn ol dull cyffredin y 
wlad, ar uchtler tir dymunol. Ar ol myned i 
mewn i'r babell, cefais nad oedd y polyn can- 
ol ond pum' troedfedd o uchder ; a'r tent yn 
saith o hyd a chwe' troedfedd o led. Can- 
6* 



122 O AMGYLOH T BTD. 

fyddais ynddi hefyd lawer iawn o dyllau ; a 
thrwy fod yn rhaid i mi aros yn fy nghwman 
ynddi yn barhaus, anhoffais hi yn fawr. Gran 
fod yn anhawdd cael tent arall, a chan nad 
oeddwn yn bwriadu aros yn y lie ond dros 
amser byr, penderfynais ymdrechu myned yn 
mlaen am dipyn o amser oreu y gallwn. 
Prynais wely haiarn am bunt, a mattress am 
yr un bris. Hefyd prynais daclau coginio, 
padelli , crochanau, tegell, cyllell a fforch, 
llwyau, a phob peth angenrheidiol, yr hyn a 
gostiodd £2 15s. Cyfarfyddais a masnacbwr 
newydd ddyfod i'r lie o wlad y bwystfilod 
gwylltion, gydag ifori, crwyn, plu yr estrysod, 
a chwrlidau wedi eu gwneyd drwy wnio yn 
ngbyd amryw grwyn, gydag edafedd o grwyn, 
a nodwydd o asgwrn. Dyma hilin gwely 
campus ; a syrthiais mewn cariad ag un oedd 
ganddo wedi ei wneyd yn ysblenydd o groen 
brycb y llewpart, wedi ei brydf erthu yn hardd 
gan drigolion y Zambezi River. Telais bum' 
punt am hwnw yn y fan. Gwnaed hwn o 
bump o grwyn prydferth, wedi eu gwnio yn 
eu gilydd gan y brodorion, a hyny mor gyw- 
rain fel nas gellid gweled y cysylltiadau. 
Cymerais yr boll gelfi, y dillad, yr ymborth, 
ac yn y blaen, i'r babell ; ac yr oeddwn yn 
falch o fy margen gyda phob petb ond y 



MEUSYDD Y DIAMOND. 123 

gwely haiarn. Yr oedd hwnw fel pe buasai 
wedi ei ddadgymalu, bob cymal o bono, fel 
nad oedd yn ddicbonadwy ei gael i sefyll ar 
ei draed i daenu y cwilt newydd drosto, heb 
son am fyned i gysgu iddo. Pa fodd bynag, 
gadewais y cwbl yr amser hwnw, ac aethym 
allaa i brynu te, siwgr, <fca, ac i chwilio am 
foes er ei wneyd yn gist i gadw y taclau, ac 
yn fwrdd hefyd. Wedi dychwelyd i'r babel], 
a rhoddi tipyn o adgyfnerthiad i'r dyn oddi- 
mewn, penderfynais orwedd ar y gwely 
newydd i synfyfyrio am bethau, ac i fwrw y 
draul yn gyffredinol. Nid cynt y teflais fy 
bun ar y gwely, nad oeddwn yn lleban i'r 
llawr, ar amrantiad. Syrthiodd hwn i lawr, 
er fod chwech o draed dano, dau yn mhob pen 
a dau yn y canol, ond er nyny i lawr yr aeth. 

Wei, dyinafi yn nghanolpobl dduon Affrica, 
yn adfyfyrio am hawddfyd fy nghyfeillion yn 
Ewrop ac America; ac nid oedd dim ond 
awyddfryd am y perlau prydferth, y meini 
gwerthfawr a'r aur melyn, a allai fy ngbadw 
yn y fatb alltudiaeth. Yr oedd y tri Kaffirs, fy 
ngweision, mor ddedwydd ag angylion gwlad 
y gwawl, er en bod yn gweithio yn lied galed, 
a hyny yn y wisg a roddodd natur ei hun 
iddynt. 

Rhoddais brawf da arnaf fy bun fel pen 



1^4 O AMGYLCH Y BYD. 

cogydd, aY pethau goreii allwn wneyd oedd 
te a choffi, a chefais ddigon o amser i ddysgu 
ar y ffordd yno o'r Cape. Yn y lie liwnw yr 
oedd yn rhaid i de y boreu, ganol dydd a'r 
hwyr, wneyd y tro, gyda bara ac ynienyn, 
man-bysgod, jams, &c. Bwyteais fwy o 
sardines, ac yfais fwy o de, yn yr ychydig 
iisoedd y bum yn gwersyllu, nag a wnaethym 
mewn chwe' blynedd cyn hyny. 

Yn y cyfaniser blinais ar yr un ymbortb, ac 
yr oeddwn yn gweled nad oedd bywyd y 
gwersyll yn dygymod a mi yn dda; ond cyn 
tori pob peth i fyny, penderfynais amcaDii 
gwneyd pwdin reis. Md oeddwn wedi dal 
syl w ar neb yn ei wneyd, ac felly heb ddeall 
y ffordd yn dda. Pa fodd bynag rhoddais 
haner llonaid y crochan ar y tan, a dwfr 
arnynt, a gorchymais i'r Kaffirs gadw tan 
danynt i'w berwi. Aethym i orphwys, ac i 
ddarllen hanes Job, yr hwn fu mewn trallod 
mawr yn mben arall y wlad bono. Yn y 
cyf amser dyma y Kaffir yn galw arnaf, ac 
wedi myned yno gwelais fod y reis wedi 
chwyddo agos yn llonaid y crochan. Prysur- 
ais i roddi currants a raisins a siwgr yn y 
pwdin, ac wedi rlioddi mwy o ddwfr arnynt, 
gorchymynais i'r Kaffir barb.au i danio danynt. 
Aetbym i ddarllen drachefn ; ond yn inhen 



MEUSYDD Y DIAMOND. 125 

enyd o amser galwodd y Kaffir yn uwcb nag 
o'r blaen, a rhedais yno. Er fy syndod 
gwelwn fod y reis wedi chwyddo, a rhedeg 
drosodd i'r tan. Llenwais lestri eraill i gadw 
y pwdin o'r tan, ie, bob llestr oedd genyf, hyd 
yn nod y tegell; ac er hyny chwyddo yr 
oedd y reis ! Wedi yr holl belbul a'r trallod, 
canfyddais nas gallwn fwyta y pwdin, gan fod 
peth o hono beb ferwi digon, a pbetb we'di 
llosgi. Khoddais y cwbl i'r Kaffir, i'r ci, ac i'r 
baboon; ac aethym i'r hotel i ymofyn ym- 
bortb. 

Pan oedd pob betb yn myned yn mlaen yn 
esmwyth, dyma newydd cyffrous yn cyrbaedd 
y lie, fod mwn-dwll newydd, anarferol o 
gyfoetbog wedi ei ddarganfod ycbydig o 
filltiroedd o Kimberley. Penderfynais fodyn 
un o'r rhai cyntaf i gyraedd y lie, a llogais 
gerbyd yn ddioed i fyned yno ; ond erbyn i 
mi wneyd fy ymddangosiad yn y He yr oedd 
yno ugeiniau, os nad canoedd o fy mlaen. Ac 
beblaw hyny, yr oedd llawer o'r claims wedi 
en nodi allan, 30 o droedf eddi ysgwar ; ond 
wrth gerdded odcliamgylcb gwelais fod pump 
o honynt ar enw yr un dyn, sef Ellmyn o'r 
enw Vanderspey. Gan nad ydyw cyfraitb 
Griqualand West, sef y Dalaetb bono, yn 
caniatau i'r un person unigol gael ond un 



126 O AMGYLCn Y l.YD. 

claim, rhoddais fy enw fy tun wrth un o'r 
hawliau, ac enw fy nghyfeillion wrth y lleill. 
Gan fod Mr. Vanderspey wedi tori y gyfraith 
nid oedd arnaf ofn gwneyd felly, oblegid nad 
allai ef ddal ond un hawl ar y gwaith. 
Dechreuais gloddio yn ddioed ar fy hawl, er 
sicrhau y lie i mi fy hun tu hwnt i bob am- 
m heuaeth. Cefais ar ddeall yn fuan fod 
gweithrediadau fel yr eiddof y tro hwn, wedi 
achosi cynwrf ac ymladdfeydd gwaedlyd 
lawer gwaith, [yn y Diamond ^Fields / ac yr 
oedd rhesymau cryfion dros ofni mai hyny 
fyddai canlyniad fy ngwaith inau y tro hwn. • 
Wrth weithio yr oeddwn yn ceisio cadw un 
llygad ar y gaib a'r rhaw, a'r Hall i wylied 
dyfodiad Mr. Vanderspey, a chan fy mod yn 
meddwl cymaint o'r lie, teimlwn yn barod i 
ymladd drosto, cyn gollwng fy ngafael o fy 
hawl. Cyn pen dwy awr ar ol i mi ddechreu 
gweithio daeth agos i holl Detoispan, DeBears 
a Kimberley i'r lie, ac agos i holl boblogaeth 
yr amgylchoedd, mewn trefn i osod claims ar 
y lleoedd yn y dechreu, pan oeddynt i'w cael 
am ddim ; ac erbyn hyn yr oedd y cyfeillion 
y rhoddais eu henwau ar y claims wedi dyfod 
i gymeryd meddiant o honynt. Yr oeddwn 
yn foddlawn iddynt wneyd ar yr amod i mi 
gael haner yr elw am eu sicrhau. Yn mhlith 



MEUSYDD Y DIAMOND. 127 

eraill daeth Mr. Vanderspey i gael golwg ar ei 
eiddo yntau; ond er ei siomiant dirfawi' yr 
oeddynt yn medddiant eraill. Teimlodd yn 
siomedig a ffyrnig o herwydd hyn, a siaradodd 
yn llithrig iawn yn yr Ellmynaeg; ond nid 
oeddwn yn ei ddeall. Wedi i'rnos ddechreu 
taenu ei mantell dywell drosom, prysurodd 
rhai i\v cartrefleoedd ; ond arosodd y nifer 
luosocaf o honom ar y niaes i gymeryd gofal 
ein golud bydol. Darfu i mi gytuno a'm 
cyfeillion -i gymeryd gofal fy eiddo yn y lie, 
ac felly dychwelais i Kimberley y noson hono. 
Ni fuasai waeth i mi aros ar y rhaes i weithio 
drwy y nos ; canys yr oedd yn anmhosibl gor- 
phwys na chysgu yn Kimberley, o herwydd y 
berw a'r mwstwr mawr mewn cysylltiad a'r 
darganfyddiad newydd oedd yn add aw troi 
allan mor hynod o gyfoethog. Yr oeddwn 
in an wedi credu yn sicr fy mod wedi cael 
gafael ar ben rhaf? ffortiwn, ac y cawn ddigon 
o olnd i'm galluogi i drenlio gweddill fy oes 
mewn hufen a llawnder, yn y palas gwych y 
brenddw}*diais yn ei gylch amser yn ol. 

Boren dranoeth prysurais i cliwilio am 
nifer o'r Kaffirs i weithio i mi, y'nghyd ag 
arfau angenrheidiol. Cyflogais bed war am 
bunt yr un yn yr wytnnos ; ac erbyn wyth 
o'r gloch y boreu yr oeddwn wrth y mwn-dwll 



128 O AMGYLCH Y BYD. 

yn barod i weithio. Yr oedd niwy o'r haner 
ar y maes yn barod nag oedd yno y diwrnod 
blaenorol, a thai a phabelli yn neidio i fyny 
f el mushrooms yn mhob cyf eiriad, yn nghyda 
grog-shops a whisky -shops o bob math a dull- 
wedd. Grwnaeth lluoedd o hapchwareuwyr en 
hymddangosiad, ac yr oedd y gamblio ar 
gar] am gwyllt yn mhob twll. Boreu dranoeth 
yr oedd holl weithwyr Vaal River, a'r Klip 
Drift Diggers wedi cyraedcl y lie, ac yr oedd 
nifer mawr o filoedd o bobl ar y maes. Mae 
yn sicr genyf na fu excitement mwy yn un 
man erioed. Mewn pedwar diwrnod o amser 
yr oedd yno dref helaeth o bebyll, a phawb 
yn brysur ofnadwy yn gweithio en nrwn- 
gloddian. Dygwyd peirianau lawer i weith- 
lediad, er hyrwyddo y gwaith, a gallesid 
meddwl fod yno swm anhysbyddadwy o'r 
perlau gwerthfawr. Defnyddiodd llawer 
ddwfr i olchi y pridd a'r llaid, er ceisio dal y 
diamond; ac yr oedd eraill yn gogrynu ac yn 
hidlo y pridd sych a'r ceryg malnriedig. Yr 
oedd y dwfr yn costio haner coron y bwced- 
aid. 

Wedi gweithio llawer daeth pethan i ym- 
ddangos yn hynod o anffafriol, gan nad oedd 
seiliau sicr fod neb yn dyfod o hyd i'r ada- 
amant. Yr oedd rhai yn dangos rhyw 



MEUSYDD T DIAMOND. 129 

ronynau hynod o fychain, a haerai rhai eu bod 
yn gwneyd yn dda, a daugosant ddarnau 
gwerthfawr o ddiemAvnt,*yr hyn fu yn foddiou 
i gadw eraill i weithio, gan ddysgwyl ffawd 
well yn y dyfodol. 

Gwnaeth y cynwrf gyda'r lie newydd 
ddrwg anghyffredin i waith Kimberley, ac i'r 
mwngloddiau eraill, drwy i'r bobl gredu fod 
rhyw gyilawnder aruthrol o'r diemwnt yn y 
lie ; ac oblegid hyny peidiodd y masnach- 
wyr a phrynu dim, gan ddysgwyl iddo ddod 
yn rhatach o lawer yn fuan. Aeth pethau mor 
farwaidd a dwl fel y bu raid atal llawer o'r 
mwngloddiau ; ond er y cwbl nid oedd neb 
yn gallu dangos liawer o berlan wedi eu cael 
yn y lie newydd, yr hyn fu yn foddiou i'r 
llywodraeth amen fod twyll erchyll wrth 
wraidd y cwbl. Aeth rhai mor bell a haeru 
na chaed dim diemwnt o gwbl yn y lie 
newydd ond y rhai a daflwyd yno ; a bod 
rhyw ddynion drygionus wedi halltu y lie, 
drwy hau ychydig o ronynau o adamant 
yno i godi cynwrf. 

Penderfynodd awdurdodau Griqualand West 
roddi prawf manwl a thrwyadl ar y mwn- 
gloddiau neAvyddion, gan fod amheuaeth yn 
meddyliau llawer heblaw y llyAA r odraeth mai 
twyll oedd yr achos o'r holl gyffro. Yr hy- 
% 



130 O AMGYLOH Y BYD. 

nodrwydd mwyaf yn yr holl leoedd hyn oedd, 
na chafodd neb adamant yno, ond y rhai 
oeddynt yn dal cysylltiad agos a'r Iuddewon ; 
ac yr oedd y rhai hyny yn gwneyd pob ym- 
drech i dynu y pris i lawr, er mwyn eu llog- 
ellan eu hunain. Aed i ymofyn am y peiriant 
golchi goreu oedd yn yr noil gymydogaethau, 
a chloddiwyd un o'r claims lie caed llawer o 
adamant, yn ol yr honiadau. Gosodwyd 
swyddogion i gadw pawb i ffwrdd oddiwrth 
yr offieryn golchi, ond y rhai oeddynt yn ei 
weithio, ac yn cario y rwbel iddo. Gwnaed 
hyn rhag i neb gael cyfle i luchio darnau o 
adamant i'r peiriant, neu i'r pridd, tra yr oedd- 
ynt yn gweithio. Cadwyd yr olchfa i fyned 
yn mlaen o'r boreu hyd y nos, a gweithiwyd 
yn galed hefyd. Ar ol cynawni yr holl waith 
gyda diwydrwydd, ni chaed yn yr olchfa yn y 
diwecld ond talpiau by chain o ddieniwnt, 
oddeutu maintioli pen pin. Daeth y swyddog- 
ion i benderfyniad unfrydol mai nid o'r gwaith 
newydd y daeth y rhai hyny, ond en bod wedi 
eu rhoddi yn y peiriant cyn iddo ddyfod o 
Kimberley. 

Grwelsom ar unwaith mai humbug oedd y 
cwbl, sef twyll had Abraham, neu yr Iuddew- 
on, set' y prif fasnachwyr yn yr adamant. Eu 
hamcan oedd creu panic yn y wlad, a chael 



IVTEUSFDD T DIAMOND. 131 

gan bobl gredu fod digonedd o'r meini gwerth- 
fawr yn y lie ; yna rhedeg y pris i lawr, tra y 
byddai pawb niewn pangfa o ddycbryndod, fel 
y gallent hwy brynu yn rhad. Llwyddasant i 
wneyd hyny o'r blaen, ac anfonwyd y newydd 
i Ewrop i ostwng pris y farchnad yno. Yr 
oedd yr Iuddewon hyn yn gallu fforddio halltu 
y mwnglawdd a diemwnt yn lied dda, drwy 
redeg y pris i'r haner ; yna cadw y diemwnt 
nes y deuai y farchnad i'w sefyilfa gysefin. 
Taflodd hyn lawer i ofid enfawr a tbristwch 
blin ar ol gweitbio yn galed, a gwario llawer 

arian, a chael gwneyd ffyliaid o houynt yn 
y diwedd. Yr oeddwn inau yn eu plitb. 
Meddyliais nnwaith fy mod wedi cael gafael 
yn mhen rhaff ffortiwn, ac yr oeddwn wedi 
penderfynn tynn ynddi, hyd nes y cawn afael 
ar drysor gwertb ei feddianu. Credodd pawb 
yn awr mai twyll dicbellddrwg oedd y cwbl 
a thaflasom arfau i lawr mewn anobaitb. Ar 

01 hyny pan yn myned heibio i swyddfa Mr. 
Atkins a'i gwmni, galwodd arnaf i mewn, a 
dangosodd i "mi yr hyn na welwyd gan un 
dyn o fil, hyd yn nod yn meusydd yr adamant. 
Dangosodd i mi y diemwnt oeddynt wedi 
gadw o'r farchnad, pan aeth y prisiau mor isel 
mewn canlyniad i'r twyll a nodwyd. Yr oedd 
yn eu meddiant lestr chwart yn llawn o ada- 



13fc O AMGYLCH Y BYD. 

mant ! Dyna swm cyfartal i 6,000 carat. Carat 
ydyw safon pwysau aur pur, neu feini gwerth- 
fawr, ac mae yn cynwys pedwar o ronynau, 
neu 140 rhan o owns. Yr oedd y darnau ad- 
amant oil yn hynod o ddysglaer, ac yn bet- 
ryal, neb yr un yn llai na 5 carat ; ac yr oedd 
y rnwyaf yn 36 carat. Arllwysodd hwy o'r 
llestr ar y bwrdd yn y modd mwyaf ffafriol 
i'w gweled ; ac er eu bod yn eirwon, fel y caf- 
wyd hwy yn y ddaear, ni fydd i mi anghofio 
eu dysgleirdeb llachar tra byddaf byw. Diau 
i mi weled mwy o email y tro hwn nag a wel- 
odd amryw o benau coronog y ddaear erioed. 
Dywedodd Mr. Atkins wrthyf iddynt gael 
cynyg £1.0 y carat am danynt bum' mis yn ol, 
yr hyn a gynyrchasai £60,000, neu $300,000 
yn aur. Ond o herwydd y panic diweddar, 
gwerthodd y diwrnod hwnw 1 ,000 carat am 
£6 yr un ; a gwrthododd £8 y carat am y mwy- 
af. Yr oedd rhai o'r diemwnt o liw drwg, ac 
o herwydd hyny yn llai o werth ; ond yr oedd 
yno un glas, yn pwyso 7 carat, am yr hwn y 
gwrthododd £140, sef £20 y carat. Gwertha 
rhai mathau o ddiemwnt yn llawer uwch na'r 
diweddaf, os bydd ynddynt ysmotiau cochion, 
yn rhesi rheolaidd. 

Cyn darganfyddiad y Diamond Field yn 
1866, marwaidd iawn oedd pob peth yn South 



MEUSYDD Y DIAMOND. 133 

Affrica, er fod yno gyflawnder mawr o lo i'w 
weithio, pe buasai gal wad am dano Nid yd- 
yw niwnau a meteloedd o nemawr wertli os 
na fydd marchnad i brynu a gwerthu, ac i 
newid nwyddan. Hefyd mae y rhan helaeth- 
af o'r adnoddau mwnol yn mhell yn y wlad, 
ac felly mae gormod o gostau i'w cludo i Ian 
y mor. Yn fuan ar ol darganfyddiad yr ada- 
mant, dechreuodd pobloedd ddylifo i'r lie o 
bob man ; ac adeiladwyd llawer o ychwaneg. 
iadau at Port Elizabeth, East London, Cape 
Town, Port Natal, a lleoedd eraill. Daeth 
mwy o bobl yno o Loegr, nag o unrhyw barth 
arall o'r byd ; ac yr oedd y boblogaeth gy- 
maint dair gwaith ag ydoedd ar ddechreu y 
cynwrf. Yr oedd amryw o reilffyrdd mewn 
Uawn waith. Rhed un o Cape Town, tua'r 
amgylchoedd hyny, ac mae hono yn cario y 
llythyrgodau tua'r cyfeiriad hwnw am 200 o 
filltiroedd. Yr oedd y mail yn dod i mewn o 
Cape Town pan oeddwn yn Kimberley, 
mewn wytli diwrnod. 

Sicrhawyd fi fod aur yn Affrica, yn y gog- 
ledd, y de, y gorllewin a'r dwyrain ; ac mae 
aur-gloddiau cynyrchiol yn cael eu gweithio 
yn Abyssinia yn bresenol, sef yn lien Ethiopia 
y Beibl. Nid oes llawer o ffordd o'r aur- 
gloddiau hyny i'r Mor Coch. Ni raid i'r rhai 



134 AMGYLCH Y BYD. 

a ddymunant gael sicrwydd am adnoddau a 
chyfoeth y cyfandir mawr hwnw ond darllen 
gweithiau yr archwilwyr medrus fuont yno, 
megys Park, Baker, Grant, Speake, Denham, 
Clapperton, Burton, DeChaillu, Livingstone, 
Stanley ac eraill. 

Mae Uawer o'r Scotiaid wedi dechreu sef- 
ydlu ar Ian Llyn Nyassa, a gelwir y lie yn 
Livingstonia, er coffadwriaeth am yr anfar- 
wol Livingstone ; ond afiach ydyw, o herwydd 
clefydau. 

Fel y gweithia gwareiddiad ei ffordd yn 
mlaen, daw Affrica yn gartref dedwydd i 
boblogaeth luosog; ac fe ddichon fod rhai yn 
fyw yh awr a welant reilffyrdd yn ei cliroesi 
yn mhob cyfeiriad, Mae yn sicr y gwneir 
rheilffordd yn nghyfeiriad Rhaiadr Victoria, 
un o brif ryfeddodau y byd, yr hwn sydd ar 
yr Afon Zambezi, ac yn 400 o droedfeddi o 
uchder. Mae yr afon o 950 i 1,900 o droed- 
feddi .o led ; felly gwelir fod y rhaiadr yn 
aruthrol. Tra rhagora mewn uchder, a chyf- 
lawnder o ddwfr ar Raiadr Niagara ; ond nid 
ydyw y dwfr yn rheolaidd o herwydd ar rai 
adegau mae llawer mwy o ddwfr nag yn y 
Niagara, ond adegau eraill llawer llai. Rhagora 
Niagara arno yn nghysondeb cyflawnder hel- 
aeth o ddwfr drwy y flwyddyn. 



TEITHIO YN AFFRIOA. 135 



PENNOD V. 



Cyfa/rfod Mr. Roebuck— Gwneyd amodcm i 
fyned i ganolbarth y wlad — Gadael Kimber- 
ley gyda llivyth o nwyddau — Newid nwydd- 
au gyddr Boers cHr brodorion — Yr anifeil- 
iaid a.r bwystfilod — Marwolaeth un oV 
gweision — Oyraedd Firman River — Gael 
llythyr o Fimberley — Newid cynlluniau — 
Helyntion a thrallodion — Yr anifeiliaid yn 
cloffi — Teiihio yn y nos — Tori y tvagen — 
Gwaith blinderus — Orowmtadt cSr pentref 
Harry Smith yn y Free State — Croesi myn- 
yddoedd Drakensberg, a chyraedd trefedig- 
aeih Natal — Gwerthu ein gwedd — Umgerii 
Falls — Dinas Pietermaritzhurg — Oyraedd 
D 1 urban — Newyddion tor cal onus, <$x. 

Er i mi fod yn lied ffodus ar y cyfan yn 
measydd y diemwnt yn ystod y naw mis y 
burn yno, eto yr oedd fy nwyd yn barhaus 
am deithio i leoedd eraill ar y cyfandir i chwil- 
io am le gwell. Yn y cyfamser, daethym yn 
gydnabyddvs ag un Mr. Roebuck, yr hwn fu 
am flynyddau yn hela yr estrysiaid a'r ele- 
phantiaid ; a'r amser hwnw yr oedd wedi dy- 
fod i Kimberley gyda llwyth drndfawr o ifori 
a pliluf yr estrysiaid gwylltion, a clian fod y 
farchnad yn barod iddynt, gwerthodd yr oil 
am brisiau da. Dyn genedigol o Germani 



136 O AMGYLOH Y BYD. 

oedd Mr. Roebuck, ac wedi cael dysgeidiaeth. 
Treuliodd lawer o flynyddoedd yn aur-glodd- 
iau Australia, a New Zealand ; ond daeth ef 
fel Uawer eraill, oddiyno i chwilio am olud yn 
Transvaal. Gwnaeth lawer o arian yn Aus- 
tralia a New Zealand, ac yr oedd yn ei feddiant 
lawer o ganoedd o bunau pan ymadawodd am 
Affrica. Gan fod Mr. Roebuck wedi gwario 
cymaint o amser yn yr aurgloddiau, a chan i 
hanes gyraedd Kimberley fod cyflawnder 
mawr o olud i'w gael i'r gogledd o'r afon fawr 
Zambezi, 1,500 o filltiroedd o Kimberley, pen- 
derfynodd ef a minau fyned yno, drwy deithio 
ar draws y wlad. Deallasom fod amryw o an- 
turiaethwyr wedi ein rhagilaenu, gyda'r un 
am can, ond eu bod hwy wedi myned i Port 
Natal, ac oddiyno gydag agerlong i Quillim. 
ane ; yna yr oeddynt i weithio eu if ordd i fyny 
yr afon hono. Hono oedd y if ordd gyntaf, ond 
dewisasom ni y ifordd arall, gan fod arnom 
eisiau gweled y wlad. 

Cyfaill o'r enw Sotlierland oedd un o'r rhai 
cyntaf i ymadael oddiyno tua Port Natal, lie 
yr ymunwyd ag ef gan un o'r enw Johnson. 
Eu bwriad oedd myned i ganolbarth Aifrica, 
lie j dywedid fod syniiau helaeth o aur i'w 
cael. Yn fuan ar eu kolau aeth dau arall o 
Pilgrim's Rest, Transvaal, un o'r rhai a ad- 



TEITHIO YN AFFRIOA. 137 

nabyddid wrth yr enw Yankee Dan. Cymer- 
iad hynod oedd Dan; cyfrifid ef yn un o'r an- 
turiaethwyr rawyaf yn Neheubarth Affrica, 
ac ad nabyddid ef yn holl sefydliadau y parth 
hwnw o'r cyfandir, Cododd hyn awydd mewn 
eraili am fyned i'r un cyfeiriad, a chyn hir 
clywyd am wyth yn rhagor wedi gadael am 
yr un He. Meddai rhai o honynt gyfeillion 
yn Kimberley, at y rhai yr addawent ysgrif- 
enu. Hwyliodd yr oil gyda'u gilydd mewn 
agerlong oedd yn gadael Cape Town unwaith 
bob mis, gan alw yn yr holl borthladdoedd ar 
yr ochr ddwyreiniol i'r cyfandir, rhwng yno a 
Zanzibar. 

Cychwynasom ni o Kimberley ar yr 20fed 
o Ragfyr y flwyddyn hono, gyda deg o 
ychain yn tynu gwagen weddol lawn o 
nwyddau, megys beads, cotton, &c, tuag 
at fasnachu a'r brodorion. Yr oedd genym 
swm o ddilladau hefyd i'r un perwyl, 
a chan na fyddai y rhai hyn o nemawr ddefn- 
ydd i niyn yparthau mwyaf mewnol o'r wlad, 
cymerasom ychydig amser er cael ymadael a 
hwy yn y Free State ac amgylchoedd y Vaal 
River. Dylaswn nodi fod genym dri o'r Kaff- 
irs i yru yr ychain pan gychwynasom ; ond 
diangodd un o honynt yn ol i Kimberley yn 
mhen ychydig ddyddiau. Erbyn y 3ydd o 



TEITHIO YN AFFEICA. 139 

Ionawr, cawsom ein hunain yn barod i adael y 
Vaal River, ac am y deuddeg diwrnod cyntaf 
teithiasoni dros ugain milldir y dydd trwy 
wlad oedd yn llawn o anifeiliaid gwylltion o 
wahanol fathau. Er fod yr elephantiaid wedi 
cilio i ranau mewnol y wlad, eto y mae Affri- 
ca yn llawn o bob math o anifeiliaid, bwyst- 
filod ac adf r, a gwelsom lawer o honynt ar y 
daith dan sylw. Gan fod y tymor hwnw yn 
anarferol o sych, a'r dwfr yn brin drwy y wlad, 
yr oeddym yn cael golygfeydd ardderchog lie 
bynag y deuem yn agos i ddwfr, o herwydd 
yr oedd yr anifeiliaid a'r bwystfilod fel teulu 
cymysgedig ar lanau y llynau wrth y miloedd, 
yn ei ymofyn ; eithr yr elands, y spring bocks, y 
buffalos a'r zebras, oedd y rliai lluosocaf. Un 
o'r golygfeydd fwyaf ardderchog a welais er- 
ioed oedd gweled yr anifeiliaid hyn yn y in- 
ch walu, ac yn carlamu yn mhob cyfeiriad, 
wedi cael eu dychrynu ar lanau y llynoedd 
a'r afonydd, lie byddent yn disychedu eu hun- 
ain. Yr oedd yr olygfa arnynt oil yn fawredd- 
og dros ben, yn enwedig ar y zebra. Hefyd yr 
oedd yr hyenas a'r jackals i'w gweled yn ami 
yn rhanau mewnol y wlad ; a'r nos amgylch- 
ynent ni, gan wneyd yr oernadau mwyaf af- 
lafar. 

Mae y llewpartiaid a'r Hippopotamus a ni« 



140 O AMGTLOH T BYD. 

feroedd o fwystfilod o wahanol rywogaethau, 
i'w cael trwy yr oil o ddeheubarth Affrica, ac 
mae rhai o honynt i'w cael mor bell i'r de a 
Natal. Daliwyd amryw yn ddiweddar yn 
agos i Port Elizabeth, a chredir fod llawer eto 
yn Ueehu yn nghanoly mangoed a'r briwydd. 
Mae y brodorion yn ymhyfrydu mewn hela 
pob math o anifeiliaid a bwystfilod, ac mae 
ganddynt ddulliau rhyfedd iawn i ddal y gwa- 
hanol fathau, ond maent bob araser yn llwydd- 
ianus. 

Eu dull cyffredin i ddal elcmds, giraffes, 
spring bocks, a phob helwriaeth mawr o'r fath 
yw, gwneyd math o fence uchel ar Inn y llyth- 
yren V, o wrych neu rywbeth arall cyfleus, 
mewn lie manteisiol, ac weithiau rhwng y 
creigiau am filltir neu ddwy. Wedi cael yr 
helwriaeth oddifewn a chydrwng y ddwy 
fence, maent yn cael eu hanog yn mlaen i'r lie. 
Mae y ddwy fence yn uno, ac nid oes dim i'r 
anifeiliaid wneyd ond neidio yn bendramwn- 
wgl i ryw fath o dwll neu gorlan a ddarpar- 
wyd iddynt, yna yr ymgasgla y brodorion 
i ranu yr ysbail. Mae ganddynt ddull rhyfedd 
ond pur sicr i ddal yr hippopotamus neu y 
behemoth. Sylwer ar yr arlun ar y tudalen 
arall. 

Arddangosir y behemoth gyda'r llythyren 



142 AMGYLCH Y BYD. 

A, yr hwn sydd yn myned ar hyd ei lwybr 
arferol yn ystod y nos. Mae y behemoth yn 
arf erol a rhodiana llawer iawn yn y ty wyll- 
weh, ac wrth hyny gall y darllenydd farnu 
beth yw ei gymeriad. Mae y llythyren B yn 
dangosjDren hir, yn mhen yr hwn y inae try- 
fer flaenllym, a osodir allan drwy gyfrwng y 
llythyren D. Ceryg mawrion yw y ddau 
lwmp wrth C C, i'r dyben o fwyhau pwysau 
y dryfer. Mae y rhai? wrth y llythyren F yn 
myned dros gainc y goeden E, yr hon sydd 25 
troedfedd o uchder, ac yn cael ei chyrdeddu o 
gylch olwyn wrth fon y goeden ; ac wedi hyny 
yn myned heibio i'r llythyren E wrth draed 
y behemoth ; yna mae yn cael ei sicrhau gryn 
bellder odcliwrtho yr ochr aralL Yn ystod y 
nos, pan ddaw y Behemoth allan o'r afon, 
bydd yn sicr o fyned ar hyd yr un llwybr ag 
o'r blaen ; a phan ddaw hyd at y rhaff, bydd 
yn sicr o redeg ei goesau yn ei herbyn, canys 
pe y gallai ei gweled, go brin y byddai yn 
alluog i gamu drosti, o herwydd byrdra ei 
goesau, a'r canlyniad fydd iddo ei rhyddhau, 
nes achosi i'r dryfder gwympo mewn eiliad, 
ac ymblanu yn ei gefn, nes y bydd weithiau 
yn myned drwyddo. Ar hyn rhydd y creadur 
freiiad a rhuad, nes syfrdanu pob peth byw 
yn y cymydogaethau. Gwna y creadur der- 



TEITHIO YN AFFRIOA. 14?» 

fysg aruthrol, os dygwydd i'r dryfer fyned yn 
ddofn i'w gorff, a rhed oddiamgylch y goeden, 
ar hyd y rhaff, gan grafu, udo a chroch-ochain 
yn echrydus ; ac os dygwydd iddo fod yn hen 
auifail cryf, tyn y rhaff, a charia yrnaith y dry- 
fer a'r ceryg gydag ef i'r afon, yr hon a gochir 
ganddo gan ei waed am bellder mawr. Y 
canlyniad fydd iddo yn y cyfamser farw, wedi 
myned dan yr arteithion mwyaf. Bryd arall 
ceir yr anghenfil yn parhan i ymladd wrth y 
goeden, wedi dyrysu yn y rhaffau, ac yn 
methu myned ymaith, o herwydd pwysau y 
ceryg a sicrheid wrtli y dryfer, y rhai a fydd- 
ant un bob ochr iddo, a'r bicell yn blanedig 
yn eigion ei gorff. Tra yn euro ac yn tori y 
ddaear, gellir clywed ei swn o bellder mawr, 
ac \u ami fe gloddia yn ddwfn i'r ddaear a'i 
draed tra yn ymladd am ei hoedl. Byddai yn 
beryglus myned yn agos i'r lie, tra y chwyth- 
ai waed a glafoerion o'i amgylch ogylch. 
Drylliai y ddaear, a lluchiai bridd, coed acher. 
yg i bob cyfeiriad. Yr oedd y gwaith hwn 
yn cydweddu i'r dim a chwaeth yr Affrican- 
iaid hyn, ac ymddangosentmewn cyflawn fwyn- 
iant o wynfydedigrwydd a llawenydd tra yn 
amddif'adu y behemoth o'i hoedl yn y dull 
creulon a nodwyd. Yr oedd y dwfr yn brin yn 
y fan hon, gan ein bod yn nesau at gwr di- 



TEITHIO YN AFFRICA. 145 

ffaethwch Kalahari ; ac o herwydd fod yr 
ychain yn cloffi, cymerasom orphwysdra am 
ychydig amser. O fewn ugain milldir i ni yr 
oedd cangen o'r Kurman River, ac aethom yn 
mlaen tuag ati gyda llawer o drafferth, o her- 
wydd i un o'r ddau Kaffir gael ei wenwyno 
gan neidr nes oedd ei goes wedi chwyddo, ac 
yntau mewn poenau arteithiol. Rhoddasom 
ef yn y wagen, a chafodd bob cymorth alias- 
em estyn iddo ; ond cyn cyraedd yr afon bu 
farw, a chladdwyd ef yn y tywod. 

Parodd hyn anhwylusdod mawr i ni, gan 
fod yn ofynol cael pedwar o leiaf i wneyd y 
gwaith oedd genym gyda'r ychain. Dylwn 
ddweyd ychydig eiriau am y dull oedd genym 
i drafod yr ychain. Yn y lie cyntaf, yr 
oedd yn ofynol cael un i'w tywys, gan y 
dysgir ychain yn Affrica yn y fath f'odd 
fel na* theithiant ddim heb fod arwein- 
ydd o'u blaenau i ddangos y ffordd iddynt. 
Rhaid hefyd oedd cael un neu ddau i'w chwip- 
io yn mlaen, ac un arall i'w cadw mewn cyr- 
aedd pan ollyngid hwy yn rhydd, gan y bydd- 
ai hyny yn ormod gorchwyl i'r rhai blaenaf 
wedi iddyut gerdded drwy y dydd. Modd 
bynag, cyraeddasom yr afon lie yr oedd trad- 
ing station, neu orsaf i f asnachu. Tra yr oedd- 
ym yno, daeth Kaffir i mewn gyda'r mail o 



146 O AMGYLOH Y BYD. 

Vaal River, ac er calondid i ni, yr oedd llyth- 
yrau i ninau. Yr oedd un o honynt oddiwrth 
gyfaill yn Kiniberley, a cliynwysai gopi o 
lythyr a dderbyniasai o Quillimane oddiwrth. 
un o'r wyth y crybwylliais am danynt eisoes, 
sef Ccmadicm Frenchman o'r enw Requs Jac- 
ques. Rhoddai ar ddeall iddynt gyraedd 
Quillimane yn iach erbyn Mai 9fed, 187G, a 
chawsant bob peth yn well na'u dysgwyliad. 
Prynasant botelau o aur gan rai o'r brodorion 
oeddynt newydd ddod i lawr yr afon, am tua 
dwy bunt yr owns ; ac yr oedd penaeth y 
wlad yn y lie ar y pryd, ac yn awyddus iawn 
am iddynt fyned yn mlaen a chloddio iddynt 
eu hunain. Yr oedd hefyd yn addaw anfon 
nifer o ddynion gyda hwynt i fyny yr afon er 
dangos lie yr oedd yr aur, yr hwn oedd o'r 
fath oreu, ond yn fan. Dywedai y penaeth 
wrthynt fod yr oil o'r aur wedi ei gael ar Ian 
afon fechan i'r gogledd o Tate, ac hefyd fod y 
wlad yn iach, ac y byddent yn sicr o gael ad- 
daliad da am fyned yno. 

Yr oedd y llythyr mor addawol, fel y pen- 
derfynasom roddi heibio ein bwriad o deithio 
ar draws y wlad, a phrysuro i Port Natal ; a 
dywedai y cyfaill o Kimberley ei fod yntau 
am werthu ei fasnach a myned yno mor fuan 
ag y gallai, yn unol a chyngor Jacques. Gan 



TEITHIO YN AFFRIOA. 147 

hyny, yn lie myned yn mlaen, troisom i gwr 
gwlad y Beckuanas, yr lion sydd i'r gorllewin i 
Transvaal. Dylwn grybwyll fod yr olaf o'r 
tri Kaffir wedi gwrthod dyfod yn mhellach 
na'r afon, o herwydd marwolaeth ei frawd, 
felly nid oedd ond ni ein dau. Wedi cryn 
drafferth am ysbaid gyda'r ychain, gorfu i ni 
ollwng y pedwar blaenaf yn rhydd, a rhwymo 
chwip bymtheg troedfedd o hyd wrth ddwy 
gorsen bamboo, tua deg troedfedd o hyd, 
gyda'r rhai y llwyddasom i gadw yr ychain yn 
weddol mews trefn — ein dau yn y wagen, fi 
yn gwylio un ochr, a Roebuck yr ochr arall. 
Aeth pethau yn mlaen yn llwyddianus hyd un 
noson, pan ddychrynwyd yr ychain gan ader- 
yn inawr yn codi yn sydyn, a rhedasant o'r 
ffordd. Wedi rhedeg a chodymu cryn lawer 
yn y tywyllwch, llwyddais i'w goddiweddyd, 
ond o herwydd fod pob peth wedi cael ei yru 
allan o le, a Roebuck wedi anafu tipyn arno 
ei hun wrth godymu, a rhai o'r ychain wedi 
myned ar goll, bu i ni wersyllu yno hyd oleu 
dydd dranoeth. Heblaw hyny yr oedd yr 
ychain wedi aros inewn lie nior anghysbell, ac 
wedi troi a throsi cymaint, fel na wyddem yn 
mha gyfeiriad yr oedd y ffordd. Ond i brys- 
uro yn mlaen, cyraeddasom y Beckuana Settle- 



148 O AMGYLOH Y BYD. 

merits, lie y gwerthasom yr holl nwyddau oedd 
genym yn lie plu estrys. 

Erbyn hyn, yr oedd yn ddechreu Chwefror, 
ac yn ofynol i ni fod yn Port Natal, 600 mill- 
dir o bellder erbyn y 7fed o Fawrth, neu or- 
fod aros mis yn mhellach am yr agerlong. 
Newidiasom y rhai cloffaf o'r ychain gyda'r 
Kaffirs am rai gwell, gan roddi beads yn y far- 
gen. Teithiasom yn mlaen mor gyflym ag y 
gallem,'gan gyfarfod ag amryw anffodion, a 
theimlein yn dra blinedig yn barhaus. Wedi 
cyraedd Crown stadt, yn y parth gogleddol o'r 
Free State, yr hwn sydd un o'r pentrefydd 
mwyaf addawol a welais yn Afrrica, newidias- 
om yr ychain eilwaith. Dywedai y brodorion 
wrthyrn y dylem deithio mwy yn y nos, gan 
fod poethder y tywod yn ystod y dydd yn 
llosgi traed yr anifeiliaid. Yr oeddym yn 
awr mewn gwlad fwy gwareiddiedig, a'r 
ffyrdd yn Uawer amlycach, fel y galluogid ni 
i deithio y nos, yn ol y cyfarwyddyd. Yn fu- 
an ar ol gadael Crownstadt, daethom at afon, 
a chan y rhoddasid ar ddeall i ni nad oedd 
ond at ein gliniau o ran dyfnder, darfu i ni 
anturio ei chroesi yn y nos. Nid oedd yn ddi- 
gon goleu i ni allu gweled y ffordd yr ochr 
draw, ac yn lie dal ychydig i lawr yr afon, 
aethom yn union ar draws nes cael ein hunain 



TEITHIO YN AFFRICA. 141) 

at ein gyddfau mewn dwfr. Nid hawdd dar- 
lunio yr helbul yr oeddym ynddo. Wedi rhai 
oriau o lafur ealed, llwyddasom i gael yr y ch- 
ain a'r wagen doredig i'r Ian, ac arosasom yno 
hyd ganol dydd dranoeth, er rhoddi y wagen 
ryw fodd wrth ei gilydd. 

Wedi cael y wagen wrth ei gilydd, cych- 
wynasom eilwaith ar ein taith, a chyn hir cyr- 
aeddasom le a elwir Harry Smith, un o ben- 
trefydd y Free State, oddentu dau can mill- 
tir o Port Natal. Yr oeddym yn awr wedi 
dyfod i'r brif ffordd i Transvaal a'r Diamond 
Fields, a gwelid gwageni yn myned yn ol a 
blaen yn barhaus ; llawer o honynt yn myned 
tua Port Natal gyda gwlan a nwyddau eraill ; 
a llawer hefyd yn myned gyda eu gweddoedd 
a'u teuluoedd i chwilio am gartrefi newyddion, 
i barthau mewnol y wlad. Gan fod y Dutch 
Boers, a'r cyfaa yn grefyddol iawn, yr oedd- 
ym yn cyfarfod a llonaid gwageni mawrion, 
yn cael eu tynu gan ychain, yn myned i'r pen- 
trefydd i'r capelau ; ac yn fynych iawn yr 
oedd yn cymeryd wythnos neu fwy iddynt i 
gyraedd y lie. (ran fod cyfleusderau i deith- 
io yn gyflymach gyda'r gwageni hyn, gwnaeth- 
om gais i werthu ein heiddo ni, ond methasom 
gael cynyg boddhaol, a chychwynasom yn 
mlaen. Ar ol teithio tuag wyth milltir, daeth- 



150 O AMGYLOH Y BYD. 

om at doll-bortli a godasid gan lywodraeth y 
Free State ychydig ddyddiau yn flaenorol. 
Gran na chlywsom air o son am y toll-borth, ac 
na chyfarfuasem ag un yn flaenorol yn y wlad, 
gwnaethom gryn wrthwynebiad i dalu, gan 
gredu mai swindle ydoedd ; eithr gorf u i ni 
roddi i fyny, a thalu deg swllt ar hugain er 
cael myned yn nilaen. Y rheswm a roddwyd 
i ni dros ei godi ydoedd fod Natal yn cael toll 
ar bob nwyddau a ddygid o wledydd tramor, 
a bod llywodraeth y Free State wedi pender- 
fynu ar y cynlhm hwn er sicrhau ei rlian hi- 
thau. Daethom yn fuan i olwg mynydd 
Drakensberg, yr hwn sydd yn llinell derfyn 
rhwng y Free State a Natal, a chyraeddasom 
ef yn nihen dau ddiwrnod. Yr oedd newid y 
gwastadeddau tywodlyd a chrasboeth am y 
parthau mynyddig hyn yn dra dymunol. Ceid 
yma luaws o nrydiau gloewon o ddwfr yn 
tarddu allan ; rhai o honynt yn rhedeg yn mlaen 
i For y Werydd yn y gorllewin, tra eraill yn 
cymeryd cyfeiriad dwyreiniol i'r Mor Indiaidd. 
O ben y mynydd hwn gallem weled pellder 
mawr rhyngom a'r mor, dros wlad fryniog, a 
thra gwahanol i'r un y daethom drwyddi hyd 
yn hyn. (rwelsom yma nifer o fan goed am 
y tro cyntaf yn ystod ein taith, oddieithr rhyw 
ychydig yn amgylchoedd y Vaal River, a math 



TEITHIO YN AFFRICA. 151 

o fieri by chain a dyfent yn ngwlad y Becku- 
anas a deheubarth Transvaal. Tra yn myned 
i lawr y goriwaered hirfaith — tua phum' raill- 
tir o hyd — ar ochr Natal i'r mynydd, cyfarfu- 
asom ag amryw wageni o wahanol barthau, 
gyda double spans wrth yr oil o honynt. Yn 
nhrefedigaeth Natal ceir gwestdai, bob rhyw 
ddeg neu bymtheg milltir, gyda phob cyfleus- 
derau angenrheidiol i deithwyr; a chlywir 
Seisneg mor ami ag im iaith, Ellmyniaid 
oeddynt brif sefydlwyr y drefedigaeth ar un 
adeg, ond ymadawodd y rhan fwyaf o honynt 
pan gymerwyd meddiant o'r lie gan y Sae9on. 
Teithiasom yn weddol hwylus nes y bu i'r 
ychain ddechrcn cloffi drachefn, pan oeddym 
o fewn cant, a phedair ar ddeg o filltiroedd i 
Port Natal. Yn y fan hon, modd bynag, 
buoni mor ffodus a chyfarf od teulu ar eu 
ffordd i Transvaal, oeddynt mewn angen am 
ychain, o herwydd fod amryw o'u rhai hwy 
wedi meirw o ryw glefyd. Cyn pen chwar- 
ter awr llwyddasom i werthu y wagen a'r 
ychain, ac yr oeddym ninan ar y maes agored 
gyda'r ychydig nwyddau oedd genym, sef tua 
phymtheg pwys o bin estrys. Arosasom am 
tua naw awr am wageni llwythog o wlan, 
oeddym wedi eu pasio y diwrnod blaenorol. 
Cawsbm^roddi ein paciau ynddynt, ac yn y 



152 O AMGYLCH Y BYD. 

nos cysgem dan y gwageni fel y Kaffirs. Gan 
fod y gwageni yn llwythog, ni theithiem ond 
tua phymtheg milldir y dydd, yr hyn oedd yn 
llawer arafach nag yr arferem ni fyned. Ar 
y pedwerydd dydd o'n taith gyda y cwnmi 
hwn daeth yn wlaw trwm, a chan nad oedd 
genym un cysgod arall, gorfu i ni lechu dan y 
gwageni am ddeugain awr. Erbyn hyn yr 
oeddym wedi llwyr flino ar ein sefyllfa, a 
theimlem yn dra anesmwyth, gan fod yr am- 
ser i ni fod yn Natal yn agoshau. 

Yn y cyfamser daeth y Diamond Field mail 
heibio, a chan ei bod yn wag, neidiasom i 
mewn. Cyn hir cyraeddasom bentref bychan 
Howick, tua phymtheng milltir o Pieterma- 
ritzburg, a thra yno, cawsom ycbydig hani- 
dden i gael golwg ar raiadr Umgeni sydd o 
fewn ychydig latheni i'r pentref. Drwy fod 
yr afon yn lied uchel ar y pryd, yr oedd golwg 
ardderchog ar y rhaiadr. Dychymyger am 
afon yn rhedeg drwy w]ad bron yn hollol 
wastad, ac yn ddisymwth yn disgyn i'r dyfn- 
der o 320 o droedfeddi. Mae y pentref hwn 
yn un o'r lleoedd mwyaf dymunol yn neheu- 
barth Affrica. Desgrifir ef gan berchenog y 
Castle Hotel yno, yn ei hysbysiadau, fel y lie 
mwyaf dymunol i bersonau newydd briodi 
dreulio eu mis mel. Yn mhen ysbaid daeth 



TEITHIO YN AFFRIOA. 158 

galwad arnom i ail-gychwyn ar ein taith, a 
thua dwy awr yn ddiweddarach cyraeddasom 
Pietermaritzburg. Cyn cyraedd y dref, yr 
oedd genym fynjjdd lied uchel i'w groesi, o 
ben yr hwn yr oedd golwg ardderchog 
ar y dref a'r ' amgylchoedd. Pietermaritz- 
burg yw prif ddinas Trefedigaeth Natal, a saif 
tua haner can' milldir i fewn yn y wlad o 
D'urban neu Port Natal. Cynwysa o bym- 
theg i ugain mil o drigolion, ac addurnir hi a 
choed prydferth. Gwneir mwy o fasnach yma 
yn bresenol nag yn Port Natal, a diau y daw 
yn dref fywiog panorpheniry rheilffordd sydd 
yn cael ei hadeiladu rhwng y ddau le. Rhedai 
dau gerbyd yn gyson rhyngddynt yr am- 
ser hwnw. Wedi aros yno am oddeutu haner 
diwrnod, cychwynasom tua D'urban, trwy 
wlad ffrwythlawn, a ffermydd dymunol ar bob 
Haw. Yr wyf yn deall, modd bynag, fod yr 
holl dir rhwng y ddwy dref grybwylledig yn 
eiddo i ychydig bersonau, ac nad oes gan y 
rhai a'i llafuriant ond prydles fer arno. Felly 
tebyga yr amgylchoedd hyn i Gymiu yn y 
pwnc hwn. Erbyn saith o'r gloch yn yr hwyr, 
ar yr ail o Fawrth, cyraeddasom D'urban, wedi 
gwneyd y daith hirfaith niewn llai o amser 
na'n dysgwyliad. 

Ar ol cyraedd D'urban, rhoddasom i fyny 



154 O AMGYLOH Y BYD. 

yn Drew's Hotel/ lie y cawsom welyau es- 
mwythiam y'tro cyntaf erys Uawer ofisoedd; 
ond er mor'wych oeddynt, cymerodd i ni gryn 
amser i gynefino a hwynt ; f el ag i allu cysgu 
haner cystal a phan oeddym dan y wagen. 
Nid oeddwn wedi cael golwg arnaf fy hun 
mewn gwydrddrych er ys amser lnaith, a chef- 
ais fy mod o ran lliw yn lied debyg i Hotten- 
tot, ac wedi tewychu yn fawr, yr hyn a brawf 
fod gym ychain yn orchwyl iach, os yn flin- 
derus. Boreu dranoeth, clywem ergyd mag- 
nel, a chawsom ar ddeall fod agerlong o rywle 
wedi cyraedd y porthladd. Mae y pwynt lie 
y glania llongau, tua dwy filldir o'r dref , a 
rhed cerbydres bob awr neu ddwy rhwng y 
ddan le. Cychwynasom yn ddioed tuag yno, 
a chawsom mai agerlong o'r enw Kaffir, a 
ddaethai i mewn o Zanzibar, Quillemane, a 
phorthladdoedd eraill ar ochr ddwyreiniol y 
Cyfandir, ac ynddi rai teithwyr i Natal, Yn 
fuan glaniodd pump o bersonau, sef y traf- 
noddydd Prydeinig o Mozambique, a phedwar 
o ddynion yn dwyn yr enwau Burke, Eobb, 
Miller a Scott. 

Er ein syndod a'n galar, y pedwar hyn oedd- 
ynt y gweddill o'r cwmni o wyth a adawsant 
Transvaal rai misoedd yn flaenorol, ac yn 
llwybr y rhai yr oeddym ninau yn dylyn. 



TEITHIO YN AFFRIOA. 155 

Bu y pedwar eraill feirw o glefyd yn amgylch 
oedd yr afon Zambezi, ac yr oedd yr olwg 
druenus ar y pedwar hyn yn brawf eglur mai 
cyfyng iawn fu eu diangf a hwythau. Yr oedd 
eu cnawd wedi treulio ymaith fel nad oedd 
ond megys croen am yr esgyrn ; yr oeddynt ol] 
wedi colli eu clyw,ac yr oedd traed un ohonynt 
wedi diffrwytho. Arosasant am wythnos yn yr 
un gwestdy a mi, ac felly cefais hanes manwl 
am eu taith. Dangosais y llythyr a gefais 
oddiwrth Jacques o Quillimane, a dywedasant 
fod yr oil a gynwysai yn wirionedd mor bell 
ag y gwyddent ar y pryd. Ymddengys iddynt 
brynu swm o aur rliagorol gan y brodorion, 
fel y dywedid yn y llythyr, am haner ei werth, 
yna cychwynasant i fyny yr afon mewn canoes, 
a rwyfid gan y brodorion, a chyrhaeddasant 
Tate mewn tair wythnos. Ar y daith i fyny, 
cawsant oil y swamp fever, fel erbyn cyraedd 
Tate yr oeddynt yn hynod o wan. Jacques 
oedd y cryfaf, a chadwai ei ysbrydoedd i 
fyny gan wneyd a allai i gysuro y gweddill. 
Aeth y tri gwanaf i'r ysbytdy yn Tate, tra yr 
ymlwybrodd y lleill ddeugain milldir yn 
mhellach er cael golwg ar y fan lie y ceid yr 
aur. Gwelsant yno amryw ferched yn golchi 
aur yn dra deheuig, eithr yn cael ond ychydig. 
Rhoddasant brawf ar y gorchwyl eu hunain, 



156 O AMGYLOH Y BYD. 

eithr yn fuan gadawsant y lie gyda'r gobaith 
y caent well aur yn uwch i fyny. Teithiasant 
yn rnlaen ar hyd afon fechan, nes oeddynt 
oddeutu dau can' milldir i'r gogledd o Tate. 
Dyoddefent yn dost oddiwrth y clefyd ar hyd 
y daith, ac wedi cyraedd y lie hwnw bu Jacques 
farw, a chladdwyd ef yn barchus gan ei gym- 
deithion galarus. 

Amcanasant fyned yn mlaen eto gan y Cred- 
ent f od yr aur yn brashau : eithr wedi myned 
ychydig ffordd, gwrthododd y brodorion fyned 
yn mhellach o herwydd ofn y trigolion, y rhai 
oeddynt yn elynol i'w llwyth hwy. Felly, bu 
iddynt droi yn ol, a galwasant heibio i fedd 
Jacques ar yr hwn y rhoddasant gareg. Wrth 
ddyfod ar hyd cangen arall o'r afon, cawsant 
olwg ar well aur nag yn un o'r manau blaenor- 
ol, eithr nid lnewn syniiau digonol i dalu am 
ei weithio. Ychydig cyn cyraedd Tate, syrth- 
iodd un arall o'r cwmni yn aberth i'r clefyd. 
Wedi cyraedd yn ol i Tate, cawsant bob 
cyniorth a allasai y trigolion Portugeaidd estyn 
iddynt. Buasent yn garedig iawn hefydwrth 
y tri a adewsid yn yr ysbytdy, y rhai modd 
bynag, oeddynt erbyn hyny wedi myned yn 
mlaen mewn cyfeiriad gwahanol ac heb ddych- 
welyd. Yn mhen tair wythnos daeth y tri 
yn ol, wedi tori i lawr bron yn hollol o ran eu 



TEITHI0 YN AFFRIOA. 157 

hiechyd, ac heb newyddion gwell parth yr 
aur. Ar ol aros ychydig yn hwy er adnew- 
yddu eu nerth, cychwynodd y chwech a adewsid 
i lawr yr afon. Pan yn agos i Senna, bu un 
arall farw, a chladdwyd ef o fewn ychydig 
filld iroedd i f edd gwraig Dr. Livingstone. Sen- 
na yw prif dief rhandir o'r un enw a berthyna 
i'r Portugeaid, yn gorwedd rhwng 30° a 37° 
hydred dwyreinol, a rhwng 16° a 20° lledred 
deheuol. Saif y dref ar Ian ddeheuol yr afon 
Zambezi, tua 110 milldir o Quillimane. Ar y 
daith o Senna i Quillimane, collodd un arall 
ei synwyrau, a chyn cyraedd y lie diweddaf 
bu yntau farw, gan adael ond pedwar o'r 
cwmni, y rhai, fel y mae yn hawdd dychymygu 
oeddynt yn falch o ddianc gyda'u bywydau ar 
fwrdd yr fgerlong a'u cludai i Natal, er yn 
amddifad o aur. Siaradent yn uchel am y 
Portugeaid, y rhai mae'n ymddangos, a wrth- 
odasant gymeryd tal ganddynt am eu He yn 
yr ysbytdy, am wasanaeth y nieddyg, nac am 
un caredigrwydd arall. 

Parodd cyfarfod a'r personau hyny a'r ad- 
roddiad gawsom ganddynt, i ni roddi i fyny 
ein bwriad o chwilio am aur yn amgylchoedd 
y Zambezi. Eithr yr oedd fy nghyfaill ar y 
pryd yn benderfynol o fyned gyda'r agerlong 
i Zanzibar, yn fwyaf neillduol i'r dyben o fas- 



158 O AMGYLOH Y BTD. 

nachu a'r brodorion yn yr amgylchoedd hyny. 
Rhaid dweyd am Roebuck, ei fod yn llawn o 
anturiaeth, ac ar ganolbarth Affrica yr oedd 
ei awyddfryd yn barhaus ; a chredai fod ei 
gyfansoddiad y fath fel na effeithiai clefydon 
arno ef fel ar eraill. Yr oedd hefyd braidd 
yn dueddol i gredu mai drwg dref n oedd y 
prif achos i'r bobl hyny fod mor anffodus i 
gyd, yn amgylchoedd Zambezi River. Ond 
beth bynag, nid oeddwn i wedi cael dim lie i 
gredu hyny, o herwydd yr oeddynt yn ddyn- 
ion profiadol, sobr, call ac anturiaethus. 
Beth bynag, penderfynais yr awn i roddi 
prawf ar fy ffawd dda neu ddrwg yn ynys 
Madagascar ; ac felly gadewais ef yn Natal, 
gan ofni na chyfarfyddwn ef mwyach, ond, 
ceir ei hanes eto yn mhellach yn mlaen. 

Yr hyn a gododd yr awydd hwn ynof am 
weled Madagascar ydoedd, adroddiad am y 
manteision i fasnachwyr ar arfordir dwyreiniol 
yr ynys, a ddarllenais mewn llyfr gefais fen- 
thyg gan cadben Mitchell, ar y daith o Aws- 
tralia. Ond yr anhawsder yn awr ydoedd 
sicrhau cludiad yno, gan nad oedd un math o 
gymundeb masnachol rhwng Madagascar a 
Deheubarth Affrica; yr unig hysbysrwydd 
allwn gael ydoedd, mai y Mauritius neu Isle 
of France^ydoedd^yr unig le a ddygai fasnach 



TEITHIO YN AFFRIOA. 159 

yn nilaeii gyda hi. Dylid crybwyll mai ynys 
yw Madagascar a orwedda tua 250 o filldir- 
oedd i'r dwyrain o gyfandir Affrica. Cyn- 
wysa tua 225,000 o filltiroedd petryal, neu 
agos gymaint arall o arwynebedd a Phrydain 
Pawr. Y prif borthladd yw Tamatave ar 
ochr ddwyreiniol yr ynys, pellder o tua 1,500 

filltiroedd o Port Natal. Ynys fechau yw 
y Mauritius oddeutu 500 o filltiroedd yn 
rnhellach i'r dwyrain na Madagascar, a pher- 
thyna i Loegr. 

Cyn 1856, cyfrifid Natal fel un o Drefedig- 
aethau Cape of Good Hope, ond y piyd hwnw 
ymgiliodd oddiwrthi i fod yn Drefedigaeth ar 
wahan o dan goron Lloegr ; ac i'w llywyddu 
gan yr Is-Lywodraethwr, yr hwn sydd yn cael 
y cyflog o £2,500 y flwyddyn. O'r holl Dref- 
edigaethau sydd dan lywodraeth Prydain 
Fawr, gellir dweyd mai Natal yw yr unig un 
sydd wedi gallu byw heb bwyso ar y Fam 
Wlad. Yn ei dyddiau boreuol, benthycodd 
£10,000 oddiar y Goron, y rhai a dalwyd yn 

01 yn gyfl aw n a phrydlon ; ond er hyny, rhaid 
dweyd mai Prydain Fawr sydd yn talu ei 
threuliai milwrol, oddigerth y swm o £4,000 
a gyfranwyd fel rhodd gan y Drefedigaeth ei 
hun. Oynwysa y Drefedigaeth 1,800 o filltir- 
oedd ysgwar, ond gellir dweyd fod rhanau 



160 O AMGYLOH Y BYD. 

helaeth o honi yn dra anhysbys hyd yn hyn. 
Yn ol y cyfrifiad manylaf ellid gael yn 1874, 
yr oedd y boblogaeth yn 307,241 ; eithr nid 
oedd ond un ran o saith o'r boblogaeth uchod 
o darddiad Ewropeaidd. Yn y ddwy brif dref , 
sef Pietermaritzburg a D'urban, y mae yr 
Ewropeaid a'r brodorion oddeutu cyfartal 
mewn rhifedi. Prif gynyrch Natal yw gwlari, 
ac yn nesaf at wlan y mae siwgr, ifori a 
chrwyn. Yn 1870 anfonodd Natal werth £29,- 
432 o gotwm i Brydain Fawr. Mae coffi hef- 
yd yn cael ei godi ar raddau helaeth yn 
Natal. 

Mae D'urban yn dref brydferth iawn, ac 
mae yn ddigon agos i'r trofanan i dyfu y coed 
a'r llysian a geir mewn lleoedd poethach. 
Cyfriiir mynedfa i'r porthladd, Port Natal, 
neu D'urban, yn un o'r rhai prydferthaf yn y 
byd, ac i'w gydmaru yn hyny i'r fynedfa i 
Sydney, Australia, a Eio Janeiro, Brazil. Mae 
y mwncis a'r baboons i'w gweled yn chwareu 
yn eu h elf en ar y clogwyni uwchlaw, wrth 
fyned i mewn neu allan gyda'r llongau. Grellir 
dweyd hefyd fod Port Natal yn gwneyd mwy 
o fasnaeh a'r parthau mewnol, mewn plu es- 
trys, ifori, crwyn &c, nag un o'r trefydd er- 
eill yn yr amgylchoedd. 



MORDAITH I MAURITIUS. 161 



PENNOD VI. 

Gadael Natal yn y Hong Gymreig Island Belle 
— Gwynt croes — Yst&rmydd enbyd — Cael 
golwg ar Mauritius — Glanio yn Port Lew- 
is — Golygfeydd rhyfedd — Y dref aH phobl- 
ogaeth — Mynydd Peter Buete — Cofgolofn 
Paid a Virginia — Maintioli a chynyrch yr 
Ynys yn nghyd aH Jianes boreuol — Helyntion 
rhyfedd — Ynysoedd Bourbon a Kerguelen — 
Mordaith i lamatave, Madagascar — New- 
yddion drwq, c&c, &c. 

O'r diwedcl cefais allan foci tair o longau yn 
y porthladd, a fwriadeut alw yn Mauritius ; 
un yn Hong Efrengig, yr ail o Falmouth, 
Lloger, a'r olaf yn llong Gymreig or enw 
Island Belle, o Newport, D. C. Wrth gwrs 
dewisais yr olaf. Cymro o'r enw David Thom- 
as ydoedd y Cadben, ac nid aeth Uawer o 
fynydau heibio wedi ein cyfarfyddiad, cyn ein 
bod yn brysur siarad Cymraeg. Gwnaeth ef 
yr oil a allai er fy nghysuro ar y daith. Y 
noson flaenorol i'n hymadawiad, talodd y Cad- 
beniaid Jenkins a Morgans — Cymryglan gloew 
— ymweliad a ni, a threuliasom noswaith ddi- 
fyrus iawn. Daethai yr oil o honynt yno gyda 
llwythi o haiarn at y rheilffordd ©edd yn cael 
ei hadeiladu o D'urban i Pietermaritzburg. 



162 O AMGYLCn Y LYD. 

Boreu yr unfed ar ddeg o Fawrth cychwyn- 
asom, ac er fod y gwynt yn groes, nid Mr y 
buom cyn colli golwg ar dir Affrica, am beth 
amser o leiaf. 

Cawsom wynt croes, sef y JST. M trade wind 
am ddeuddeg diwrnod, ar ol morio o Natal, 
fel nas gallem symud nemawr yn mlaen. Ar 
y pymthegfed dydd cawsom ein hunain yn 
27° 39' lledred ddelieuol, ac heb fod ond ych- 
ydig bellder i'r dwyrain o Port Natal. Wedi 
hyn cododd gwynt ffafriol, a hwyliasom yn 
gynym tua'r dwyrain nes dyfod i'r un hydred 
a Mauritius, pan yn ffodus y trodd y gwynt 
fel y buom yn alluog i hwylio amryw ganoedd 
o filldiroedd yn ogleddol. Weithiau gadawai 
y gwynt ni yn hollol. Ar adegau fel hyn 
difyrwn fy hun oreu gallwn drwy geisio 
pysgota, neu mewn astudio morwriaeth yn 
llyfrau y capten; ac ar adegau eraill, yn 
enwedig ar y Sabbothau, mwynhawn fy hun 
drwy ganu hen benillion Cymreig gyda'r cap- 
ten. Fel hyn pasiai yr amser yn lied ddyddan. 
Buasai mate yr Island Belle yn gapten ei 
hunan ar long a hwylai gydag arfordir Affri- 
ca, a chymerai y cyfleusdra hwn i ymadael a'r 
lie ar ymweliad a gwlad ei enedigaeth, sef 
ynys fechan, Jersey, rhwng Ffrainc a Lloegr. 
Dyn ardderchog ydoedd, a deallai yn dda am 



MORDAITH I MAURITIUS. 163 

hinsawdd y parth hwnw o'r byd. Daliai y 
tywydd yn llawer gwell na'n dysgwyliad, gan 
nad oes un He yn y byd mwy agored i gor- 
wyntoedd nag amgylchoedd Mauritius. Ond 
un noson, tua deuddeg o'r gloch, clywais y 
mate yn galw y capten a'r holl ddwylaw i fyny 
ar y dec, yr hyn a arwyddai fod rhyw berygl 
gerllaw. Cyn pen ychydig fynydau tanwyd 
n" i'r Uawr drwy i'r Hong gael ei chwythau ar 
ei hochr gan y gwynt. Aethyni inau i'r dec i 
weled beth oedd yn myned yn rnlaen, ac er 
gvvneyd cymaint a allwn o ddaioni. Nid aeth 
nemawr fynydau heibio nes bod y rhan fwyaf 
o'r hwyliau wedi eu rhwygo yn rhubanau, gan 
beri golwg wallgof niegys ar yr Island Belle. 
Aeth y storm heibio, rnodd bynag, heb wneyd 
mwy o niwed na hyn, er y parhaodd yn hir i 
chwythu yn drwin. 

Ar yr ugeinfed dydd allan o Natal, daeth 
ewr deheuol ynys Mauritius yn weledig, ac yr 
oedd golwg nrwythlon a dymunol iawn ar 
bob peth. Yn mhen dau ddiwrnod yr oeddym 
ar gyfer Port Louis. Gran fod y gwynt yn 
groes cawsom gryn drafferth i fyned i mewn, 
ond llwyddasom o'r diwedd, a gollyngwyd yr 
angor o fewD tua thair milldir i'r Ian. Yn ein 
hymyl yroedd y Hong o Falmouth, y crybwyll 
asom am dani yn flaenorol. Er na adawodd 



164 O AMGTLCH Y BYD. 

Natal am ddau ddiwrnod ar em holau, cyr- 
aeddasai y porthladd ddau ddiwrnod yn flaen- 
orol i ni. Cawsai lawer gwell tywydd na ni 
yn rhywle. Yr oedd golwg ddymunol iawn ar 
Port Louis o'r lie hwnw, fel y llochesai yn 
nghysgod y mynyddau uchelfrig a'u ham- 
gylchynent. Bron ar unwaith a ni daeth Hong 
ryfel Seisnig i mewn, ar ei ffordd o India i 
Cape Town, Anrica, Wedi iddi amlygu ei 
dymuniad drwy arwyddion, gwrthodwyd i 
neb gael glanio o honi oddigerth yn y quaran- 
tine, pa un bynag a oedd afiechyd ar ei bwrdd 
ai nid oedd. Yn unol a chyfraith a basiwyd 
yn ddiweddar yn Mauritius yr oedd yn rhaid i 
bob Hong a ddeuai yno o India fyned i'r quar- 
antine am ryw ysbaid. Gwneir hyny er diog- 
elwch rhag clefydau, lluaws o'r rhai a ddyg- 
wyd drosodd mewn amser a basiodd, gyda 
llongau o ddeuent o'r cyfeiriad hwnw. Pan 
ddeallodd swyddogion y Hong ryfel na ehan- 
iateid iddynt lanio, gollyngasant ergyd nes 
crynu yr lioll amgylchoedd ; yDa codasant y 
llythyrenau " FarewelV i fyny, ac ymadaw- 
sant yn ddioed. 

Aethym i'r Ian yn fuan mewn cwch a ddaeth 
ai at y Hong, i ymofyn am waith dadlwytho. 
Yn mhen ychydig wedi i ni gychwyn tua'r Ian, 
cododd yn wynt cryf nes peri dychryn nid 



T.MDEITHIO YN MAURITIUS. 165 

bychan i mi a'r brodorion a rwyfent "y cwch. 
Cododd y tonau mor uchel fel na ellid gweled 
cwcli arall oedd yn ein hymyl ond ar adegau. 
Mae yr y stormy dd disynrwth byn yn dygwydd 
yn fynych ar yr adeg liono o'r flwyddyn, ac fel 
gocheliad rhagddynt tynir yr hwylbreni i lawr 
gan yr lioll longau yn y portbladd, yr hyn a 
bar f od golwg led ryf edd arnynt oil. Daethom 
yn fuan at oclir Hong lie y cawsom ryw fatli o 
gysgod nes i'r storm fyned heibio ; ac o'r diwedd 
cefais fy bun yn ddiogel ar dir unwaitb yn 
rhagor. Wedi myned drwy y tolldy oymerais 
gerbyd i'r Universe Hotel, yr hon a gyfrifir 
yn oreu yn Port Louis. Boreu dranoetb cy- 
merais hamdden i gael golwg ar y dref, yr bon 
a ddy wedir sydcl yn cynwys 75,000 o drigolion. 
Culion yw yr heolydd yD ol dull cyffredin 
dinasoedd Ffrengig. Ycbydig o Ewropeaid a 
ganfyddwn, ac Indiaid a Cbineaid a ffurfient y 
mwyafrif mawr gyda pbob cangen o fasnacb. 
Mae yno luaws o rai o darddiad Ffrengig a 
elwir yn Frencb Creoles, y rbai ydynt o liw 
tywyll. Cefais fy siomi yn fawr drwy ab- 
senoldeb gwynebau gwynion mewn ynys 
Brydeinig o bwysigrwydd Mauritius. Wedi 
blino yn cerdded cymeraisfatb o gerbyd, a cbyn 
bir daetbym i olwg amryw o adeiladau dym- 
unol, a amgylcbid a cboed a llysiau trofanol. 



166 O AMGYLOfl Y BYD. 

Rhoddodd y rhan hono o'm taith argraff lawer 
mwy ffafriol arnaf am y dref nag a gefais ar y 
cyntaf. Peter Buete yw enw y mynydd uchel 
pigfain, sydd tu ol i Port Lewis. Gelwir y 
rnynydd yn Peter Buete, am mai dyn o'r enw 
hwnw yn unig a lwyddodd i gyraedd ei gopa, 
er fod canoedd wedi amcanu gwneyd hyny, a 
llawer o honynt wedi dymchwelyd yn ddryll- 
iau i'r gwaelod. Yn wir yr oedd meddwl am 
ei ddringo yn arswydus, wrth edrych arno o 
bellder ffordd. 

Ganfod Port Louis yn 20° hydred ddeheuol, 
ceir yno holl fanteision y trofanau, ac hefyd 
yr anfanteision cysylltiedig, nid y lleiaf o'r 
rhai yw y clefydau cyffelyb ag a geir ar ororau 
Affrica ac yn Madagascar. Dywedid fod 
mwy o salwch yn y dref ar y pryd hwnw nag a 
f u er y nwyddyn 1866, pan yr adroddir i fwy na 
haner trigolion y dref gael eu hysgubo ymaith. 
Yr oedd bron bawb, pan oeddwn i yno, i ryw 
raddau, dan eifeithiau y clefyd, ac nid oedd 
nemawr yn yr holl dref nad oeddynt yn cym- 
eryd dognau o quinine yn gyson. Melynir 
yr Ewropeaid yn f awr gan y clefyd. Hyd o 
fewn ugain mlynedd yn ol, dywedir nad oedd 
lie iachach yn y byd na Mauritius, neu yr Isle 
of France, f el y gelwid hi ; a haerir mai o India 
y dygwyd y clefyd marwol i'r lie. Nifer y 



YMDErraio visr Mauritius. 167 

raarwolaethau ar gyfartaledd oeddynt oddeu- 
tu ugain yn ddyddiol ; yr oedd tua phum' 
cant o ddyoddef wyr yn yr ysbytdy pan oedd- 
wn i yno. 

Y boreufwyd cyntaf i mi yn Ynys Mauri- 
tius, ydoeddy rhyfeddaf y bum yn cyfranogi o 
hono erioed. Yr oedd y bill of fare yn gyfan- 
gwbl yn y Ffancaeg, a'r un iaith a siaredid 
gan yr oil o amgylch y bwrdd. Nid oedd 
genyf i'w wneyd ond dangos i'r waiter beth 
oedd arnaf eisiau oddiar y rhestr, er nad oedd 
genyf un drychfeddwl beth a fyddai. Ym- 
ddengys ei bod yn arferiad ganddynt i roddi 
potelaid o win ar gyfer pob person gyda phob 
pryd, ac felly, wrth gwrs rhoddwyd un o'm 
blaen inau. Newidiwyd fy mhlad oddeutu 
ugain o weithiau, ac yr oedd cymaint o draff- 
erth o'r fath, fel na ddarfu i mi ei fwynhau 
haner cystal ag y buaswn bryd o fara ac ym- 
enyn da, gyda beef steak, caws a choffi. Yr 
oedd eu dull mor newydd i mi, a'u dysglau 
mor amrywiol, fel nas gwyddwn yn iawn pa 
fodd i'w bwyta, Wedi ymboeni yn y dull 
hwn am tuadwy awr, codaisi ganlyn y gwedd* 
ill. Ar ol hyny parotodd y perch enog bill of 
fare Saesneg ar fy nghyfer i, a chefais lawer 
mwy o hwyl gyda'm prydiau. Aethym allan 
i'r ardd, yr hon oedd yn 11 awn o brydferth- 



168 AMGYLOH Y BYD. 

wch blodeuol, i eistedd am ychydig ar ol 
boreufwyd; dylynwyd fi yno gan waiter, yr 
hwn a'm cynorthwyai bron yn mhob symudiad 
— liyd yn nod i olen fy cigar ; a thra yr aros- 
ais yno parhaodd y person hwn i'm dylyn fel 
pe buaswn yn hollol analluog i wneyd dim fy 
hunan. Ni chawn gymaint ag ymwisgo yn y 
boreu heb ei gynorthwy ef. Dichon f od yr ar- 
feriad hwn yn dderbyniol gan rai wedi eu 
dwyn i fyny yn y lie, eithr i un fel y fi, wedi 
bod mor ddiweddar yn gyru a thy wysu ychain, 
ymddangosai yn hollol annaturiol. Ar ol 
dychwelyd i'r ty, aethym i chwareu billiards 
gyda'r perchenog. Dyma y cyfle cyntaf a 
gefais wedigadael America, i chwareu arfwrdd 
Ff rengig ; yn Australia ac Affrica y rhai Seisnig 
a ddefnyddir, ond yno, cedwir dyn i edrych 
ar ol y chwareu. 

Pan ddarfyddodd y chwareu aethym tua'r 
dociau i chwilio am Cadben Thomas, yr hwn 
a gefais yn y Commercial Bar Tavern, un o'r 
tafarnau goreu a fedd y dref, ac a gedwir gan 
Gymraes o Trallwin. Mae chwaer iddi yno 
hefyd, sef gwraig i berchenog yr York House, 
yr hwn sydd yn dy da arall. Grail y ddwy 
siarad Cymraeg gystal ag y siaradant Saesneg 
a Ffrancaeg. Yn y Commercial Bar y cyfer- 
fydd bron yr holl gadbeniaid Prydenig, a bydd 



YMDEITHIO YN MAUKITIUS. 169 

y lie y rhan amlaf yn llawn o honynt. Yr 
oedd yno ar y pryd gadben Cymreig arall o 
Newport, yr hwn oedd yn gyfaill i Cadben 
Thomas, a rhyngom ein tri cawsom ymgoin 
ddifyrus yu ein hiaith ein hunain, tra siaradai 
y brodorion o'n cwmpas y Creoli. Dranoeth 
aethym i weled y " Gardens," bddeutu pedair 
milldir-ar-ddeg o Port Louis. Mae rheilffordd 
yn arwaiu yno fel i bob partli arall o'r ynys. 
Yn y lie dymunol hwuw y cartrefa y niwyafrif 
o'r cyfoethogion, gan ei fod yn un o'r lleoedd 
uchaf ar yr ynys, ac yn cael ei gyfrif yn lie 
iach. Yno hefyd mae cofgolofn uodedig Paul 
a Virginia. Tebyg fod lluaws o'm darllenwyr 
wedi darllen y nofel am Paul a Virginia yn 
Isle of France, yr hon sydd bron mor adna- 
byddus a Robinson Crusoe. Seiliwyd y nofel 
ar y ffaith i foneddiges o'r enw Virginia, wneyd 
ymdrechion gwrol i achub bywyd un o'r enw 
Paul — swyddog ar long a aethai yn ddrylliau yn 
agos i'r lie— ac i'r ddau foddi mewn canlyniad. 
Dan y gofgolofn hono y gorwedd eu gwedd- 
illion, ochr yn ochr. 

Darganfyddwyd Mauritius gan y Portugeaid 
yn 1505, ac yn 1598 cymerwyd meddiant o 
honi gan yr Ellmyniaid, y rhai a'i galwasant 
yn Mauritius, er anrhydedd i'w Ty wysog Mau- 
rice. Yn 1644, ffurfiasant sefydliad ami, ond 



170 O AMGYLOH Y BYD. 

pan gymerasant feddiant o Cape of Good 
Hope, yn Affrica, ymadawodd bron bawb o'r 
ynys. Cymerasai y Ffrancod feddiant o Ynys 
Bourbon, neu Reunion, yn 1757, a thrwy gan- 
iatad yr Ellmyniaid parbeid i anfon sefydlwyr 
yn awr ac eilwaith oddi yno i Mauritius, byd 
1715; acynl721 cymerwyd meddiant ffurfiol 
o boni gan y Ffrancod, a galwyd bi yn Isle of 
France. Ni cbafwyd neniawr drefn ar yr 
ynys byd 1734, pan gymerwyd y lly wyddiaetb 
gan yr enwog M. De la Boudonnaye, yr bwn a 
adeiladodd Port Louis, fel y gallai llongau' o 
bob matb ddyf od i mewn ; ac a wnaeth luaws 
o welliantau eraill yn yr ynys. Er yr oil a 
wnaetb y gwr bwn, pan ymwelodd a Ffrainc 
yn 1755, cybuddwyd ef o betbau ag yr yd- 
oedd yn bollol ddieuog o bonynt, fel y pro- 
fwyd wedi byny ; a tbaflwyd ef i garcbar, lie y 
poenydiwyd ef i farwolaetb. Percbid ef yn 
fawr gan drigolion yr ynys, a cbodwyd cof- 
golofn er coffa am dano. Meddianwyd y lie, 
ar ol cryn ymladd, gan y Prydeiniaid yn 1810, 
a pban wnaed cytundeb beddwcb yn 1814, 
trosglwyddwyd bi yn ffurfiol iddynt. Er i'w 
henw gael ei newid yn ol i Mauritius, mae yr 
enw Isle of France yn mbell o fyned allan o 
arferiad yno. Mae amddiffynfeydd cedyrn 
wedi eu codi o amgylcb y brif ddinas, Oyf- 



YMDBITHIO YN MAURITIUS. 171 

rifir niai y boblogaeth bresenol yw 345,000, 
o'r rhai y mae 225,000 yn coolies o India. Mae 
y boblogaeth braidd yn ormod i ateb i faintioli 
yr ynys, yr hon nid yw yn mesur dros 3fi 
milldir o hyd, ac 20 o led, gydag arwynebedd 
o tua 790 o filldiroedd petryal. Prif gynyrch 
Mauritius yw siwgr, a diau nad oes un He yn 
y byd i'w gyffelybu iddi yn hyn oddigerth 
Java. Codir yraa hefyd ychydig o'r coffi gor- 
eu, yn nghyd a symiau bychain o gotwm, in- 
digo, a pupyr, ac allforir lluaws o goed ebony. 
Am bob petb arall dibynant yn'gwbl ar wled- 
ydd eraill, yn benaf Australia, Affrica, a Mad- 
agascar. Ceir bron yr holl gig a ddefnyddir 
yno o Madagascar; nid wyf yn tybied fod 
nemawr o wartheg o un math yn Mauritius. 
Mae y He, yn fy nghyfrif i, yn un o'r rhai 
gwaelaf yn y byd i ddyn gwyn, tlawd ; byddai 
bron yn anmhosibl iddo wneyd ei fywoliaeth 
yno, gan nas gallai fyw fel yr Indiaid a'r 
Chineaid, bron yn hollol ar reis. Am yr 
Ewropeaid yno, maent fel rheol yn dra chy- 
foethog, gan eu bod bron oil yn gynyrchwyr 
siwgr ar raddfa helaeth. 

Saif yr Isle of Bourbon neu Reunion, tua 
90 milltir i'r de-orllewin o Mauritius, a phar- 
ha hyd yn hyn yn meddiant Efrainc. Mae yn 
fwy o ran maintioli na Mauritius, eithr yn 



172 O AMGYLCH Y BYD. 

fwy mynyddig a diffrwyth, a'r un modd wedi 
ei phoblogi yn drwm. Dywedir fod y French 
a'r French creols, yn cyrneryd en byd yn fwy 
esmwyth yn yr ynys hon, nag yn un ynys na 
gwlad wareiddiedig arall yn y byd. Mae y 
negroaid neu frodorion gwreiddiol yr ynys, yn 
gwneyd pob gwaith mor rad, fel nad yw y 
bobl wynion a'r creols yn ymdrechu gwneyd 
dim ; ond gorweddent yn eu cadeiriau esmwyth 
mewn lie cysgodol, rhag yr haul, ac maent yn 
dra hon 2 o fwynhau eu hunain yn mhob ffordd. 
Pan oeddwn yn Mauritius, dywedodd un 
cyfaill wrthyf, oedd yn dra hyddysg yn Bour- 
bon, os oedd arnaf eisio gwario y gweddill o fy 
oes gyda phob mwyniant, yn dawel a digyffro, 
a hyny gyda'r nesaf peth i ddim o ariau, mai 
Bourbon oedd y lie ; ond beth bynag ni fu i 
mi fyned yno, felly nis gallaf ddweyd fy mod 
yn brofiadol o hyn. Medda borthladdoedd 
da, a threfydd dymunol ; Ffrancaeg a siaredir 
drwy yr holl ynys. Lied debyg i eiddo Mau- 
ritius yw ei chynyrchion, er y codir yno rai 
pethau yn ychwanegol, yr hyn a'i gwna i 
raddau yn fwy hunan-ddibynol. Os edrychir 
ar y map, gwelir fod amryw o fan ynysoedd 
i'r de o'r rhai hyn. Y fwyaf o honynt yw 
Kerguelen, yr hon sydd agos yr un faintioli a 
Chymru ; ac yn yr un lledred yn ddeheuol ag 



MORDAITH I MADAGASCAR. 173 

y mae Cymru yn ogleddol, ac o ganlyniad yn 
meddu ar hinsawdd iach. Mae yr oil, modd 
bynag, yn amddifad o drigianwyr, oblegid eu 
dinrwythdra. St. Paul yn unig a breswylir 
gan ychydig arddwyr o Mauritius ; ni fynych- 
ir y lleill oddieithr gan whalers, a llongau er- 
aill fyddant yn chwilio am ddwfr croyw. 
Dro yn ol, aeth Hong Grernianaidd yn ddryll- 
iau yn erbyn Crazer Island, a buont yno am 
ddwy flynedd, pan y dygwyddodd Hong ddy- 
fod heibio a'u gwaredu. 

Ar ol treulio pum' diwrnod yn Mauritius, 
cyngorid fi i roddi y bwriad i fyny, gan fod y 
newyddion diweddaraf a gaed o Madagascar, 
bedwar mis yn flaenorol, yn rhoddi hanes dy- 
chrynllyd am ddifrodiadau y frech wen yno. 
Modd bynag, aethyni i chwilio am long, a 
chefais fod un o'r enw Marguerite Anjou, yn 
barod i hwylio i Tamatave, a thelais am glud- 
iad ynddi. Cefais lawer o wybodaeth am yr 
ynys gan y perchenog, Mr. Wilson, yr hwn, 
fel y cyfeillion eraill, a geisiodd fy mherswad- 
io i beidio myned. Dywedai nad ?oedd un 
teithiwr i gael dyfod yn ol ynddi, ac na ddel- 
id un cysylltiad a neb yn Madagascar, ond 
hyny fyddai yn angenrheidiol i gael/[ychain i 
mewn. Ni buasai ef yn anturio myned, oni 
bae eu bod yn fyr o gig yn Mauritius, a bod 



174 O AMGYLCH T BTD. 

gobaith am dywydd da a gwynt teg yn ystod 
y mis hwnw o'r flwyddyn. Cychwynodd y 
Hong ar y 7fed o Ebrill, a dysgwylid cyraedd 
i Tamatave, pellder o 460 o filltiroedd mewn 
pedwar diwrnod. Creoles oedd y Cadben a'r 
Mate, a'r morwyr yn Negroaid. Grallai y 
ddau flaenaf siarad ychydig Saesneg. Fy im- 
ig gyd-deithwyr oeddynt deulu o Creoles a ym- 
f udent i Madagascar ; felly, myfi oedd yr un- 
ig ddyn gwyn ar y Uestr. Moriasom yn 
gyflym am y ddau ddiwrnod cyntaf , yna daeth 
tawelwch fel nas gallem fyned yn mlaen. Bu 
i mi ddal shark gyda rhaff a bach ; hefyd yr 
oedd miloedd o bysgod o bob maintioli i'w 
gweled yn barhaus, ond mae yn ffaith fod pys- 
god yn yr amgylchoedd hyny yn wenwynig, 
ac felly yr oedd y pysgod yn cael llonydd. 
Ar y pedwerydd dydd, cododd gwynt cryf a 
braidd yn wrthwynebus, yr hwn a'n gyrai 
ormod i'r gogledd. Ar y chweched dydd, 
daethom i olwg Madagascar, ger Foul Point, lie 
ddeugain milltir yn ogleddol o Tamatave ; yna 
cymerasom tack arallrhag ein chwythu i'r Ian, 
a daethom i olwg yr un lie ( ddau ddiwrnod 
wedi hyny. Yr oedd y mor mor derfysglyd 
fel y torwyd ffenestri y caban, yr hwn oedd 
wedi hyny dan ddwfr. Ond ar y nawfed 
dydd o'r daith, newidiodd y gwynt ei gyfeir- 



MORDAITH I MADAGASCAR. 175 

iad, felly y galluogwyd ni i redeg i mewn i 
Tamatave yu ddiogel. 

Cyn angori, cododd y Oadben faner felen i 
fyny, fel arwydd nad oedd un cysylltiad a'r 
Ian i fod. Gan mai hon ydoedd y Hong gynt- 
af a ddaethai i mewn er's cryn ainser, daeth 
lluaws o gychod o fewn cyraedd siarad a ni, a 
llogais un o honynt i fyned i'r Ian, O her- 
wydd of n y frecli wen, gollyngwyd fi a'm celfi 
i lawr i gwcli y Hong, yr hwn a adawyd i fyn- 
ed gyda'r llif ar hyd y rhaff, tna dau gant o 
latheni, pan y trosglwyddwyd iLa'm pethau i 
un o gychod y brodorion. Wedi cyraedd y 
Ian, llogais fath o gadair yn cael ei chludo ar 
ysgwyddau pedwar o'r brodorion, i'm cario i 
Hotel de Europe. Rhywbeth ar ffurf elor yr 
hen wlad yw y cadeiriau hyn, ond fod yr eis- 
teddle yn esmwyth, fel rocking chair, a hwy 
yw yr unig foddion i drafeilio yn yr ynys. 
Ff rancod oedd bron yr oil yn y gwestdy, eithr 
deuais o hyd i un boneddwr o'r enw Okes, 
oedd yn enedigol o Loegr, ac a fuasai yn byw 
am ysbaid yn Affrica, o'r lie y daeth i'r ynys 
hono bymtheg mlynedd yn ol. Daethai o Tan- 
anarive, y brif ddinas, ddau fis yn flaenorol ar 
ei ffordd yn ol i Affrica, lie yr oedd cartref y 
wraig, ond o herwydd diffyg cyfleusderau, 
methai a myned yn mhellach. Deallais yn fu- 



176 O AMGYLCH Y BYD. 

an fod yn y lie drafnoddwyr Americanaidd, 
Seisnig, a Ffrengig, ac heb nemawr draff erth, 
daethyin o hyd i'r Mil. Robinson, y trafnodd- 
ydd Americanaidd, gan fod y stars and st/ripes 
yn chwifio uwchben y goeden cocoanut a am- 
gylchai ei aneddle. Hen fachgen braf yw 
Robinson, genedigol o Fair Haven, Vt., ond 
yn fwy diweddar o Swydd Monroe, Wisconsin ; 
a dywedai ei fod yn adnabyddus ag amryw 
Gymry yn y cylchoedd hyny. Wedi cael ad- 
nabyddiaeth a Robinson, ni bum yn hir cyn 
cael adnabyddiaeth a phawb allent siarad 
Seisneg yn y clref, y rhai nid ydynt dros ddeu- 
gain o nifer allan o boblogaeth o ddeng mil. 
Treuliwn bron bob nos gyda Robinson yn 
nhai rhai o'r personau uchod, gan gael amser 
difyrus iawn. 

Mae yn Tamative fasnachdai cyfanwerthol, 
Americanaidd, Seisnig, Ysgotaidd, Ffrengig, a 
Grermanaidd, y rhai a gadwant oruchwylwyr 
yn y brif ddinas a pharthau eraill o'r wlad. 
Cwynent oil o herv/ydd caledi yr amseroedd. 
Medda y tramorwyr dai da a dymunol, yn en- 
wedig yr Americaniaid a'r Ysgotiaid. Mae 
eiddo Mr. Aiken, Ysgotwr caredig, yn dri uch- 
der llofft, a chydag amryw cottages bychain o'i 
amgylch, am y rhai y ca renti nchel. Eithr, a 
chymeryd y dref drwyddi, nid oes ynddi ond 



MORDAITH I MADAGASCAR. 17(T 

un heol deilwng o'r enw ; am y gweddill, sef 
tai y brodorion, uid ydynt nemawr gwell na 
chynifer o fwthynod Kaffirs Affrica, oddieithr 
eu bod yn bedair-onglog yn lie yn grynion. 
Eu defnydd gan niwyaf yw dail y traveler tree. 
Oddiar yr bau mae golwg brydferth ar y dref, 
eitbr wedi dyfod iddi, ceir mai lie gwastad yd- 
yw, ac amgylchir hi gan gorsydd afiach hyd at 
draed y mynyddoedd, ddeg neii ddeuddeg 
milldir o ffordd, y rhai a welir yn ymgodi y 
naill tu ol ac uwchlaw y Hall, hyd i'r parthau 
mewnol o'r Ynys. Un diwrnod aeth parti o 
honom, yn cynwys Mr. Aiken, Mr. Proctor 
(perchenog y masnachdy Seisnig), a'i wraig, 
ac Ysgotwr arall, i weled planigfa goffi berth- 
ynol i'r blaenaf. Aethom trwy bentref bychan 
Evondro, lie rnae safle genadol Mr. and Mrs. 
Batchelor, y rhai a ddaethant gyda ni i fyny 
yr afon Evondro. Mae hon yn afon fawr 
lydan, er nad yn ddofn, ac yr oedd yr olwg 
oddiarni yn wir ardderchog, yn fwy felly na dim 
a welais yn Neheubarth Affrica, nac yn un lie 
arall. Yr oedd lluosogrwydd o'r traveler trees, 
bananas, a choed. cocoa nut, ar hyd glanau yr 
afon ; a gwelsom hefyd amryw o grocodilod 
anferth, y rhai a grwydrant yn fynych gryn 
bellder oddiwrth yr afon, a lleddir Uuaws o'r 
brodorion yn flynyddol ganddynt. 
9 



178 O AMGYLOH Y BYD. 

Wedi tair awr a liaiier o rwyfo, cyrhaedd- 
asom y blanigfa, yr hon a safai ar fryn 
bychan. Newydd ei pliryrm yr oedd Mr. 
Aiken am $450, a hwn oedd y tro cyntaf iddo 
ei gweled. Ei pherchenog blaenorol ydoedd 
Grermaniad, yr hwn a wariodd $2,500 ar y lie, 
ond a fu farw o'r clefyd yn inhen blwyddyn 
wedi ei sefydliad yno. Diau ei bod yn werth 
llawer rnwy nag a dalodd Mr. Aiken am dani ; 
eithr mae yn sicr o fod yn lie hynod aiiach, fe] 
mae yr holl dir tua glanan yr afon. Geilir 
cael tir yn rhad, eithr mae deddfau y wlad yn 
gyfryw fel na oddefir i neb wneyd nemawr o 
welliantau arno. Ni chaniata y Frenines na'r 
brodorion i gymaint a chareg gael ei saethu 
o'r ddaear, nac i goeden gael ei ckario o'r 
Ynys ; ni oddefir ychwaith i adeilad o unrliy w 
ddefnydd heblaw coed gael ei godi, na ffordd 
gael ei gwneuthnr yn unrhyw fan. Nid oes 
amheuaeth nad yw Madagascar yn nn o'r lie- 
oedd cyfoethoeaf mewn ystyr fwnawl, ond o 
herwydd y gwaharddiadau hyn, erys yr ad- 
noddau ynddi heb eu dadblygu. Er fod cyf- 
lawnder o lo ellid ei gael yn yr Ynys, hyd yn 
hyn glo Caerdydd sydd yn cael ei losgi yn 
Tamatave. 



TEITHIO YN MADAGASCAR. 179 



PENNOD VII. 

Desgrifiad o Tamatave— Y tramorwyr — Taith 
ify n V <tf on Evandro- Afiechyd yr amgylch- 
oedd—JJeddfau y wlad—Cyehioyn i Tanan- 
arive*, y brif ddinas—Ar hyd y llynau i 
Andaixyranto— Y pentrefydddr coedwigoedd. 
Bhyfeddodau y daitk — Traveler trees — JVerth 
y brodorion—Golygfeydd rhyfeddol—Cyr- 
aedd Tananarive-— Cyf a? fod a Chymro — 
Hanes boreuol y wlad, dec. &c. 

Y parotoad cyntaf ar gyfer y daith i Tana- 
narive ydoedd, prynu un o'r cludgadeiriau y 
soniwyd am danynt, neu filanzan fel y gelwir 
hwy, a chefais un o honynt am bum' dolar. 
Wedi hyny rhaid oedd cael wyth o ddynion, 
sef chwech i gario y filanzan a dau i gario fy 
luggage. Yn mhen ychydig fynydau wedi i'r 
hysbysiad gael ei roddi, yr oedd mwy na chant 
o'r brodorion wedi ymgasglu, a mawr oedd eu 
braw wrth yniholi am y gwaith. Yr oedd yn 
rhaid i ni gymeryd cyflenwad o wahanol fathau 
o ymborth gydani, gan mai dofednod, wyau a 
phytatws oeddynt yr unig bethau allem gael 
ar y ffordd. Hefyd, yn ol cyngor Mr. Oakes, 
cymerais gyda mi ddwy botelaid o quinine, 
rhag y buaswn yn cael y clefyd. Gwnaeth 
Mi\ a Mrs. Oakes eu goreu i'm cyfarwyddo yn 



180 O AMGYLCH Y BYD. 

nghylch y ffordd, ac ysgrifenasant nifer o 
ddalenau yn cynwys y geiriau ac enwau pethau 
a fyddent yn angenrheidiol i mi ar y ffordd. 

Cychwynais tua phump o'r gloch prydnawn 
y 25ain o Ebrill, yn nghwnmi tri o fasnachwyr 
Ffrengig — un o honynt yn gallu siarad ychyd- 
ig Seisneg — y rhai oeddynt yn myned yn yr 
nn cyfeiriad a minau can belled a lie o'r enw 
Andavoranto. Rhoddasom i fyny y noson 
gyntaf yn Evondro, lie yn ystod y nos y de- 
ffrowyd ni gan gwmni llnosog o ddynion a 
raerched brodorol, yn canu o amgylch y ty. 
Boreu dranoeth aethom i lawr yr af on Evondro 
mewn pedwar o gychod a berthynent i'r 
Ffrancwyr, ac wedi haner awr o rwyfo ar yr 
afon, troisom i gyfeiriad deheuol gan ddylyn 
math o lynoedd o ddwfr llonydd, y rhai mewn 
inanau oeddynt yn bump neu chwe' milldir o 
led, tra mewn eraill mor gyfyng fel mai prin y 
gallem gael ein cychod drwodd. Aethom yn 
mlaen yn y modd hwn am ddau ddiwrnod nes 
cyraedd Andavoranto, 65 milldir i'r de o Tam- 
atave. Grorwedda y llynoedd hyn yn un gad- 
wen am rai canoedd o filldiroedd ar hyd yr 
arfordir dwyreiniol, ac mewn manau mor agos 
i'r mor fel y clywir swn y tonau ar y traeth. 
Y dyfroedd llonydd hyn yn benaf ydynt yr 
achos o'r clefydau mynych a fodolant yn y 



TEITHIO YN MADAGASCAR. 181 

parthau hyn o'r Ynys. Gorfu i ni mewn 
lnanau gario ein cychod am chwarter neu haner 
milldir o herwydd nad oedd y llynau yn gys- 
yJltiol. Pan o fewn tua deng milldir i Anda- 
voranto, cymerwyd un o'r cyfeillion Ffrengig 
yn sal gan y clefyd. Er mai anfynych y 
teithir y deng milldir hyn gyda'r cychod, gorfu 
i mi, gydag un o'r Ffrancwyr, wneyd hyny, 
gan i'r dyn claf gael benthyg y filanzan. Yr 
oedd ein ffordd yn awr drw ffos gul yn nghan- 
ol coedwig, gyda'r coed mor dewion o'n ham- 
gylch fel nas gallem ddal ein gwlawleni i fyny 
er ei bod yn gwlawio. Ar ol cryn drafferth 
cyrhaeddasom Andavoranto erbyn naw o'r 
gloch nos y 27ain, yn hollol wlybion. 

Mae pentrefydd bychain i'w cael yn weddol 
reolaidd rhwng Tamatave ac Andavoranto, yn 
cynwys deg neu ddwsin o dai ysgwar, yn 
gwynebu eu gilydd ar Ian y dwfr. Pan 
fyddai yn bryd brecwast neu ginio (yn ol dull 
y Ffrancod, dau bryd y dydd oeddym yn gael) 
chwiliem am y goreu a'r glanaf o'r tai hyn, ac 
wedi rhoddi darn arian gwerth pump neu 
chwe' cent i'r perch enogion, aent hwy 
allan gyda'r parodrwydd mwyaf, gan adael y 
ty at ein gwasanaeth ni, tra y byddem yn cog- 
inio a bwyta ein hymborth. Gellid yn hawdd 
gael y tai dros nos am swm bychan cyffelyb. 



182 O AMGTLCH T BYD. 

Maintioli y tai yw tuag ugain troedfedd ys- 
gwar, neu debyg i dai a welir yn neheubarth 
yr Iwerddon, oddieithr eu bod fel rheol yn 
llawer glanach na rhai y bum i yn byw yn- 
ddynt yno. Rhagorant hefyd 3m fawr ar 
fwthynod y Kaffirs yn neheubarth Affrica, ac 
yn wir ymddengys fod y brodorion hyn ar y 
blaen i'r Kaffirs yn mhob peth. Andavoranto 
yw y pentref pwysicaf ar hyd yr boll ffordd o 
Tamatave, a glania rhai llongau masnachol 
yno. Oddi yno hefyd y cychwyna y llwybr 
i'r brifddinas. Boreu dranoeth gadewais y 
lie, gydag un Ffrancwr oedd yn myned tua'i 
gartref, gan fyned ar hyd afon can lleted a'r 
Mississippi. Wedi rhwyfo am bedair awi', 
troisom i gyfeiriad gorllewinol, ac yn mhen 
tua'r un ysbaid drachefn cyrhaeddasom 
Morwbe, wrth odreu y mynyddoedd, lie yr 
ymrana yr afon yn amrywiol gangenau ; ac o 
hyny allan teithiasom gy da' \- jUanzcm. Yn fuan 
cyrhaeddasom gartref y Ffrancwr lie y cawsom 
luniaeth, ac yna prysurais i a'm cwmni yn 
mlaen drwy ddylfrynoedd a thros fryniau a 
choedwigoedd o'r traveler trees, (xwelir un o'r 
pentreii hyn yn cael ei amgylchu a'r traveler 
i/rees, ar tu dalen 183. 

Madagascaryw yr unig le y ceir y coed hyn, 
a chawsant eu henw oddiwrth y ffaith fod 



TETTHIO YN MADAGASCAR. 



183 




184 O AMGYLOH Y BYD. 

dwfr i'w gael oddiwrthynt at dori syched y 
teithwyr lluddedig. Dywed rhai hanesion 
fod tua chwart o'r dwfr goreu i'w gael wrth 
dori twll yn ngwaelod y dail. Rhoddais 
brawf ar hyny drwy gael gan y brodorion blanu 
eu gwaewfiyn ynddynt, a bwrlymodd digon 
o ddwfr o honynt i ddisychedu unrhyw ddyn. 
Nid wyf fi, modd bynag, yn hoff o hono, gan 
ei fod ychydig yn felus, a phan fydd yr haul 
yn tywynu ar y dail, bydd ychydig yn gynes. 
Nid oes nemawr o'i an gen ychwaith erdisych- 
edu neb, gan fod digonedd o ddwfr grisial- 
aidd i'w gael ; mewn parthau o ddeheubarth 
Affriea, buasai yn ddefnyddiol iawn! Eithr 
teilynga y coed yr enw o herwydd y defnydd 
helaeth a wneir o'u dail, y rhai a dyfant idair 
neu bedair troedfedd o led. Defnyddir hwy 
fel table cloths gan deithwyr, a gwneir llwyau 
o honynt at fwyta reis gan y brodorion; 
gwasanaethant hefyd yn lie llechau i doi y tai 
ar hyd yr arf ordir. 

Yn mhen dau ddiwrnod ar ol gadael An- 
davoranto, collasom olwg ar y traveler trees, 
gan ein bod yn rhy uchel yn y rnynyddoedd ; 
ond nid oedd eu gwasanaeth yn angenrheidiol 
gan fod digonedd o ddyfroedd grisialaidd i'w 
cael. Yr oeddym yn teithio ar hyd y ffordd 
waethaf a welais erioed — dim ond rhy w lwybr 



TEITHIO YN MADAGASCAR. 185 

drwg, cul a garw. Ceid golygfeydd ardderch- 
og, niodd bynag, o rai manau, yr hyn oedd yn 
ddigon o ad-daliad i mi am holl drafferthion y 
daith. Buom am ddau ddiwrnod yngweithio 
ein ffordd ^drwy goedwig, i fyny ac i lawr, ar 
hyd llethrau serth. Byddai y llwybr rhwng 
y coed mor gul mewn manau fel y gorfyddai 
i'r brodorion gario y fila/nzan yn eu breichiau, 
yn He ar eu hysgwyddau. Yn y nentydd 
rhwng y bryniau, rhedai afonydd, drwy y rhai 
y byddai raid i'r brodorion yn fynych gerdded 
am bellder mawr gan eu croesi- yn ami. Ni 
wna y Malagazi unrhyw fath o bont oddieithr 
lie y byddo y dwfr yn rhy ddwfn i gerdded 
drwyddo, neu mewn manau a fynychir gan 
alligators^ o'r rhai y mae ganddynt arswyd 
mawr. Ni bydd y pontydd a wnant gan aml- 
af ond coeden fain wedi ei thanu ar draws y 
ffrwd, ac maent yn dra deheuig i groesi y rhai 
hyn gyda'u llwythi ; dyma a gyfrifir gan y cen- 
adon yn beryglon y daith, ac yn wir y mae 
felly i'r neb fyddo yn y filanzan. Am danaf 
fy him yr oedd arnaf lai o arswyd i gerdded 
ar draws y pontydd nag i aros ynddi. 

Mae gallu teithiol brodorion Madagascar 
bron yn anhygoel. Er engraifft, mewn un 
diwrnod bu iddynt fy nghario — a chofier fy 
mod ar y pryd tua 175 pwys — bellder o 35 



186 O AMGYLOH Y BYD. 

milldir ar hyd llwybr y buasai yn ddigon o 
orchwyl i Ewropead gerdded deng milldir heb 
un math o f aich i'w gario. Gwnaethant amser 
cyflym anarferol ar hyd yr holl daith, gan mai 
saith niwrnod a gymerodd i ni deithio o Tam- 
atave i Tananarivo, pellder o rhwng 185 a 200 
o filldiroedd, o'r hyn yr oedd 65 milldir ar hyd 
cldwfr. A chymeryd y daith ar ei hyd yr 
oedd yn llawn cynddrwg, os nad gwaeth a 
phe teithiasid ar draws mynydclau a choed- 
wigoedd am yr un pellder, a hyny mewn 
parthau lie nad oes math yn y byd o ffordd 
wedi ei hagor. Felly mae'n hawdd creclu fod 
gallu y chwech a'm cludent bron yn ymylu ar 
y gwyrthiol. Credwyf nad oes eu cyffelyb 
i'w cael yn yr holl fyd yn yr ystyr hwn. Eu 
prif ymborth oedd reis. Yn California, tybir 
mai yr achos nad yw y Chineaid mor gryfion 
a'r Americaniaid yw, eu bod yn ymborthi bron 
yn gwbl ar reis, eithr ymddengys i mi fod 
hyny yn cael ei wrthbrofi yn amlwg 
yn nhrigolion Madagascar. Grwir y gwna y 
rhai hyny fwyta cig neu unrhy w ymborth arall 
pan allant ei gael, eithr anfynych y dygwydd 

W«di myned drwy y goedwig daethom i 
wastadedd, yr hwn a dybir fu unwaith yn 
wely llyn anferth. Ar ochr arall fy gwastad- 



TEITHIO YN MADAGASCAR. 187 

edd, gwelid y mynyddan serth yn ymddyr- 
chafu, a'r llwybr cul, a cbocb, yn ganf yddadwy 
am bellder mawr. Ni bnaswn yn ei hystyried 
yn nemawr llai o orchwyl i ddringo i ben y 
Wyddfa, na dringo y mynydd cribog bwn ; 
eithr cyn pen nemawr o amser yr oeddwn 
trwy gymorth y cawri dynion byny, ar ei gopa, 
lie cymerais orpbwysdra am enyd, er nrwyn- 
hau yr olwg arddercbog ar y wlad y daetbwn 
drwyddi. Ar ol teitbio am tua cbwarter mill- 
tir, cyrhaeddasom ocbr arall y mynydd, yr 
bon oedd yn 11a wn mor sertb a'r Hall ; eitbr yr 
oedd yr olygfa yn fwy dymunol, gan fod y 
cwm islaw yn llawn o reis, ac afon ddysglaer 
yn ymlvvybro drwy y canol. O'r fan hono byd 
y brifddinas, yr oedd y wlad yn fwy 11 wm o 
goed, a gwelid llawer mwy o dir llafur. Yn 
mhob man yn yr amgylcboedd hyn, yr oedd 
pytatws, wyan, biff a reis i'w cael yn rhad. 
Yr oedd y boblogaetb yn fwy lluosog na 
tbua'r arfordir, y pentrefi yn amlacb, a'r tai yn 
fwy tebyg i eiddo pobl wareiddiedig — gan 
amlaf yn ddau ucbder, ac yn wneutburedig o 
geryg a llaid. Wrtb syllu arnynt o ychydig 
bellder, yr oedd goiwg ddymunol ar rai o'r 
pentrefi. 

Yn foreu y seitbfed dydd ar ol gadael Tarn- 
atave, cefais yr olwg gyntaf ar Tananarivo, o 



188 O AMGYLC1I Y LYD. 

ben mynydd tua phymtheg neu ugain milldir 
o bellder. Gran fod fy nghludwyr wedi teithio 
mor gyflym, cymerais ychydig drugaredd ar- 
nynt drwy logi tri eraill i'w cynorthwyo, a 
chefais fyned ar drot bron bob cam oddi yno 
i'r ddinas. Tanent y filanzan o'r naill ys- 
gwydd i'r Hall gyda'r fath nerth rai gweithiau, 
nes fy ysgwyd yn ddychrynllyd. Erbyn tua 
thri o'r gloch y prydnawn cyrhaeddais i gwr 
iselaf y dref, a chefais olwg fanteisiol ar balas 
y Frenines, y coleg a'r capelau. Mae y dref 
wedi ei hadeiladu ar lechwedd bryn ; mae'r 
olwg arni yn lied ryfedd, gan fod y tai a'r 
capelau yn ymddyrchafu y naill uwchben y 
Hall o waelod y bryn hyd ei gopa. Yr oedd 
eiu mynediad i'r dref drwy lwybr cul, gyda 
muriau mor uchel ar y ddau du, fel nas gallwn 
weled drostynt. Telid sylw mawr i mi ar fy 
nhaith drwy J dref — y brodorion yn ymgasglu 
o bob cyfeiiiad, ac yn llygad-rythu arnaf. 

O'r diwedd cefais fy hun wrtli dai y per- 
sonau yr oedd genyf lytbyrau cymeradwyaeth 
atynt, oddiwrth y cyfeillion yn Tamatave. 
Yr oedd genyf bedwar o lythyrau yn gyfeir- 
iedig at bersonau o'r enwau Roberts, Dawson, 
Tommy a Dr. Street, y tri blaenaf yn fasnach- 
wyr ar olaf yn genadwr cyfrifoJ. Nid oedd 
yn y dref ar y pryd, a gadael allan y cen- 



TEITHIO YN MADAGASCAR. 189 

adon o America, ond un ar ddeg o Ewrop- 
eaid heblaw fy hunan. Penderfynais ym- 
weled yn gyntaf a Mr. Roberts, gan y 
tybiwn mai Cymro ydoedd. Yr oedd ei 
fasnachdy wedi ei amgau a rnuriau o geryg a 
llaid. Wedi rhoddi y llythyr iddo cefais 
dderbyniad croesawgar iawn ganddo. Cymro 
twymgalon o Sir Gaerfyrddin yw Mr. Roberts. 
Daethai i Madagascar saith mlynedd yn flaen- 
orol o Australia, ac y mae yn un o'r masnach- 
wyr mwyaf llwyddianus yuo. Y noson hond 
galwodd Mri. Dawson a Tommy yn nhy Rob- 
erts, a chawsoni amser difyr anghyffredin. Gf n 
fod Mr- Dawson yn nieddu ar well ystafell- 
oedd a gwelyau, penderfynais gartrefu gydag 
ef tra yr aroswn yn y dref ; ac yr oedd yntau 
yn falch o'r cwmni, gan mai bachgen ieuanc 
sengl ydoedd. 

Marco Polo, pan yn ei ddydd, tua chwe' 
chant o flynyddoedd yn ol, a ysgrifenodd fel 
y canlyn am Madagascar : " Oddeutu mil o 
iilldiroedd i'r de-orllewin o Sokotera y gor- 
wedd Magaster, un o'r ynysoedd mwyaf, a'r 
gyfoethocaf yn y "byd. Mae hi yn dair mil 
iilldiroedd mewn amgylchedd, ac wedi cael ei 
phoblogi gan y Mahometan iaid, ac yn cael ei 
llywodraethu gan bedwar o hen ddynion. Mae 
y bobl yn byw trwy fasnachu, a gwerthu dan- 



190 O AMGYLOH Y BYD. 

edd elephaniaid, ac maent yn bwyta cig cam- 
elod. Mae yr ynys yn llawn o fwystfilod 
gwylltion, megys llewod, llewpartiaid, giraffes, 
asynod gwylltion, &c. Sidanau, brethynau, ac 
aur, a nwyddau gwerthfawr, a ddeuant yno o 
wledydd tramor. An ami y mae llongau yn 
myned i un o'r ynysoedd yn y cyfeiriad hwnw, 
ond yno a Zanzibar, o herwydd nerth y cur- 
rent. Mae bron yn annichonadwy dychwelyd 
i'r gogledd o herwydd hyny. Mae y Hong 
Malabar yn myned yno mewn ugain diwrnod, 
ond cymer iddi dri mis i ddychwelyd. Ar 
amser neilldnol o'r flwyddyn, mae rhyw fath 
o aderyn tra hynod, a elwir ruhh, yn dyfod i'r 
ynys o'r de. Mae yn debyg i eryr, ond ei fod 
mor fawr a nerthol, fel y mae yn gallu cymer- 
yd elephant i fyny yn ei grafangau, a'i godi 
yn ddigon uchel i'w ollwng i lawr, fel y profa 
y cwymp yn farwolaeth iddo, yna bydd iddo 
ei fwyta. Mae adenydd yr aderyn pan wedi 
eu lledu yn bymtheg cam o hyd, a'i blu yn 
ddeg troedfedd o hyd, ac yn dewion mewn 
cydmariaeth." 

Mae yn amlwg na fu Marco erioed mewn 
canoedd o fillddiroedd ei hun i Ynys Magas- 
ter, fel y galwai hi. Yr oedd wedi cael ei 
gamarwain gan y morwyr, neu ynte wedi dy- 
chymygu y pethau yna ei hun. Mae rhai peth- 



TEITHIO YN MADAGASCAR. 191 

au y soma am danynt yn fwy cymwys i Affrica 
nag i Madagascar. Ni fu y Mahometaniaid er- 
ioed yn poblogi yr ynys, na chwaitb ni fu y 
pedwar hen ddyn yn ei llywodraethu ; ac mae 
raor sicr a hyny na welwyd erioed elephant- 
iaid, giraffes, na chamelod, yn yr ynys. Mae 
y stori am yr aderyn anferth a nodwyd uchod 
yn hollol ddisail. 

Gadawn Marco Polo, ac awn at yr hanes 
cywir, y gellir ei olrhain a'i gael yn wirionedd. 
Lorenzo Almeida, brawd i Raglaw Portuge- 
aidd India, oedd yr Ewropead cyntaf a wel- 
odd Madagascar, yr hwn a hwyliodd heibio i'r 
ynys yn 1602, ac a'i galwodd hi St. Lawrence. 
Chwe' mlynedd ar ol hyny, glaniodd cwmni 
ma wr o'r Portugeaid yno; cymerodd yrhai hyny 
hawl o'r ynys yn enw Brenin Portugal, eithr 
ni lwyddasant yn eu hanturiaeth. Er fod y 
Ffrancod, yr Ellmyniaid a'r Saeson wedi am- 
canu yr un peth, sef meddianu yr ynys, eto 
nid oes yr un o'r galluoedd Ewropaidd wedi 
enill safle barhaus yn Madagascar, er cymaint 
fu yr awydd am ei meddianu. Yn 1644, Mr. 
Richard Boothby, masnachwr o Lundain, a 
dalodd ymweliad a Madagascar, ac a gyhoedd- 
odd hanes y pethau oedd wedi eu gweled, neu 
o leiaf y pethau a ddymunai i'r cyhoedd gredu 
iddo weled. Mae yn haeru fod yr ynys tu 



192 O AMGYLOH Y BYD. 

hwnt i bob amheuaeth yn mhell o flaen Asia, 
Affrica ac America, a phob gwlad arall, lie yr 
oedd y Ff ran cod, yr Ellmyniaid, y Portugeaid 
a'r Spaniaid wedi ymsefydlu arnynt. Mae yn 
myned yn mlaen mewn iaith flodeuog a inawr- 
eddog, i ddangos rhagoriaethau Madagascar 
ar wlad Canaan, yr hon oedd yn llifeirio o 
laeth a mel. Mae yn amcanu dangos ei bod 
yn fyd bychan ynddi ei hun, heb fod yn cy- 
sylltu, nac o fewn canoedd o filldiroedd i un 
wlad arall. Yn fyr, yr oedd yn rhoddi dar- 
luniad o honi fel pe buasai yn unig baradwys 
y byd. Mae genym hanes am rai cenedloedd 
Ewropaidd wedi gwneyd ymgais i sefydlu 
trefedigaethau mewn gwahanol barthau o 
Madagascar, o'r flwyddyn 1742 hyd 1825, ond 
buont oil yn ailwyddianus. 

Yn y flwyddyn 1696, yr oedd hwyl-long 
Ellmynaidd yn y Mozamique Channel, ar ei 
mordaith o Bombay, India, i Charleston, South 
Carolina, America, a bu iddi gael ei chadw 
mor hir yn yr amgylchoedd, o herwydd diffyg 
gwynt, fel y bu i'w hymborth fyned yn brin ; 
ac o herwydd hyny hwyliodd y cad ben am 
ryw angorfa yn Madagascar, er cael digon o 
f wyd i fyned a'i lestr i ben ei thaith. Llwydd- 
odd i gael swm mawr o reis, ac yna aeth yn 
mlaen ar ei fordaith ; a phan y cyrhaeddodd 



TEITHIO YN MVDAOASOAR. 198 

Charleston, yr oedd ganddo ychydig o chwart- 
iau o reis yn weddill. Anrhegodd y cadben 
Thomas Smith, Llywodraethwr y Dalaeth, a'r 
chwartiau reis. Cafodd fod y reis y rhai gor- 
eu a welodd erioed, a daeth i'w f eddwl y bydd. 
ai yn werth cael gwybod a oedd modd eu tyfu 
yn y Carolinas. Rhanodd hyny oedd ganddo 
rhwng ei gyfeillion mewn gwahanol fanau ; a 
phlanodd ef ei hun ychydig mewn gardd, sef 
yn y lie a elwir yn awr the hea/rt of Charleston, 
ac erbyn hyn y lie mwyaf poblogaidd yn y 
De. Cafodd fod y ddaear a'r hinsawdd, a 
phob peth arall, mor naturiol iddynt a'r wlad 
lie tyfasant gyntaf. Cafodd pawb o'i gyfeill- 
ion hefyd eu boddloni yn fawr yn y reis a dyf- 
asant. Dyna ddechreu bychan ar fasnach y 
reis yn y Carolinas a Georgia, ac mae y fas- 
nach erbyn hedclyw wedi chwyddo i fod yn 
fwy pwysig a helaeth nag yn un ran arall o'r 
byd. 

Ychydig nynyddoedd ar ol yr amser a nod- 
wyd, mae genym hanes am y mor-ladron yn 
llenwi pob llongborth ar ororau Madagascar, 
ac yn ysbeilio pob Hong o'r India a allent ddy- 
fod o hyd iddi, heb ofalu dim i ba genedl 
yr oeddynt yn perthyn. Mae hanes difyrus 
am y Cadben Kid, yr hwn a wnaeth ei amddiff. 
ynfa ar y Comoro Island, yn agos i'r pen 
9* 



194 O AMGYLOH Y BYD. 

gogleddol i Ynys Madagascar. Mae yr hen 
adeilad a osododd i fyny y pryd hwnw, iV 
weled yno yn awr. Ond beth bynag ni bu yn 
hir cyn i'r Ffrancod a'r Saeson ymlid y mor 
ladron allan o fodolaeth, neu o leiaf bu i law- 
er o honynt gael eu gyru i drancedigaeth ac 
ebargofiant. Aeth y gweddill o'r mor-ladron 
i'r wlad, lie y bu iddynt, trwy gymorth rhyw 
fath o benaeth oedd y pryd hwnw ar y rhan 
hono o'r ynys, lwyddo i gael llawer o'r bob] 
yn gaethion iddynt. Dyna oedd prif waith y 
mor-ladron am flynyddoedd, sef dal pobl i'w 
caethiwo. Yr oedd y coedwigoedd yn llawn 
o'r rhai hyn,yn dal pawb aallent, a'u gwneyd 
yn gaethion. Yr oedd holl dai y Chief, sef 
eu penaeth, wedi eu gwneyd yn drap i ddal y 
bobl, yn y modd canlynol : Byddai i'r penaeth 
wahodd ei gymydogion i wledd fawr yn ei 
dy, ac yno yr oedd wedi cloddio twll mawr 
yn y llawr, yr hwn oedd wedi ei gau i fyny 
mor egwan, fel y byddai y gwahoddedigion 
yn sicr o syrthio drwodd i'r tovll, lie byddai 
iddynt gael eu gwerthu i'r caethfasnachwyr. 
Ynysoedd Bourbon a Mauritius, y rhai oedd 
ar y pryd hwnw yn ngafael y Ffrancod, oedd- 
ynt y prif farchnadoedd i'r caethion hyn o 
Madagascar ; ac yr oeddynt yn credu yn wir- 
ioneddol mai cael eu cymeryd i'r ynysoedd i 



TEITHIO YN MADAGASCAR. 195 

gael eu bwyta gan yr Ewropiaid yr oeddynt. 
Mae bryn uchel, yr hwn a elwir hyd y dydd 
heddyw yn Weeping Hill, am mai oddiar ben 
hwnw yr oeddynt yn gweled y mor gyntaf ar 
en ffordd i Ian y mor, gyda'u meistr creulon. 

Mae Mr. Grandidier, Ffrancwr ar ol, gwario 
pum' mlynedd yn Madagascar, (ac yn ddiameu 
efe a welodd fwyaf o lawer o honi,) wedi cy- 
hoeddi deuddeg o gyfrolau mawrion o'i hanes, 
ac mae yn debyg y bydd y gwaith galluog 
hwn yn cael ei gyfieithu i'r Saesoneg yn un- 
iongyrchol. Hefyd, bu i Dr. Mullens, Ysgrif- 
enydd y London Missionary Society, drenlio 
blwyddyn yno, a theithiodd, mae yn debyg, 
gymaint a neb arall o'r cenadon; eithr ni chy- 
hoeddodd ond un llyfr bychan am ei deithiau. 
Eithr bu i Mr. Ellis, yr hwn oedd yn yr un 
swydd a Dr. Mullens, dalu ymweliad a Mada- 
gascar bedair gwaith, rhwng y flwyddyn 1853 
a 1861 ; ond er na fu Mr. Ellis nemawr yn 
mhellach na'r brif ddinas o gwbl, eto efe yw 
yr unig un sydd wedi llafurio i wneyd cyfrol 
fawr o hanes yr ynys a'i thrigolion. Mae ei 
waith yn un o'r rhai goraf ellir gael yn Saes- 
oneg. Er ei fod yn dweyd pethan rhyfedd, 
eto y mae yn mhell o gydweled a Mr. Booth- 
by, ei bod yn brif baradwys y byd. 

Mae cyfnod wedi bod ar y Cristionogion yn 



196 O AMGYLCH Y BYD. 

Madagascar, sydd yn dwyn i'n cof amser Nero, 
Domitian, a Diocletian; erledigaeth y merthyron 
trwy losgi yn ainser Mary Waedlyd, a chrogiad 
y Pabyddion yn amser Elizabeth. Yn y fl. 
1808, cymerodd bachgen o'r enw Radama af- 
ael yn awenau llywodraetn Madagascar, ac yr 
oedd ei dad yn Frenin o'i flaen, ond nid ar yr 
holl ynys, fel y daeth ei fab Radama ar ol ei 
farwolaeth. Er nad oedd ond un-ar-bymtheg 
oed pan gymerodd y Freniniaeth yn ei law, 
perchenogai dalentau, nieddwl coeth ac antur- 
iaethus. Bu i'r Ffrancod o Mauritius ac yn- 
ys Bourbon, fygwth meddianu Madagascar, 
newydd iddo ymanyd yn yr awenau; ond 
chwarddodd Radama am eu penau, gan wneyd 
y bygythion mwyaf echrydus. Eithr wedi y 
cwbl, yr oedd yn dda ganddo ddeali fod y 
Prydeinwyr wedi cymeryd Mauritius oddiar y 
Ffrancod yn 1810. Yn 1816, anfonodd Llyw- 
odraetn wr Mauritius gen ad at y Brenin Rada- 
ma, yr hwn a'i derbyniodd yn groesawgar ; ac 
i ddangos ei ffydd i'r Llywodraethwr, anfon- 
odd Radama ei ddau fab bychain i'w ofal, i 
gael dysgeidiaeth yn Ynys Mauritius. Add- 
awodd roddi i fyny gaethwasiaeth, os rhoddai 
y Prydeinwyr iddo nifer arbenig o arfau rhyf- 
el yn nynyddol, yn nghyd a dau geffyl, a phar 
o'r dillacl goreu iddo ef ei hun. Bu iddo lief- 



TEITHIO YN MADAGASCAR. 197 

yd gadw milwyr Prydeinig, er mwyn dysgu 
ei filwyr ef i fod fel milwyr Seisonig. Cry- 
bwyllwyd hefyd wrtho am y Genadaeth Grist- 
ionogol, ac nid oedd gan Radama un math o 
wrthwynebiad i hyny, ond yn hytrach yr oedd 
yn falch o honi; eitbr nid am ei fod yn gweled 
dim daioni mewn Cristionogaeth ei hun, ond 
credai y byddai hyny er lies masnachol i'r 
ynys, ac i roddi dysgeidiaeth i'w bobl. Deng- 
ys hyn mai busnes oedd gan Radama mewn 
golwg yn fwyaf neillduol. Ysgrifenodd at 
lywyddion y London Missionctry Society yn 
debyg i hyn : "Yr wyf wedi boddloni fy him 
nad oes arnoch ond eisiau gwneyd daioni, 
trwy anfon cenadon i'n goleuo a'n dysgu i fod 
yn hapus, yn ol dull cenedloedd Ewrop, o 
ganlyniad yr wyf yn erfyn arnoch anfon cy in- 
fer o'r cenadon ag a fyddwch yn weled yn 
oreu. Eithr yr wyf yn hyderu y bydd i chwi 
anfon dynion hyddysg mewn pob math o gelf- 
yddyd, i ddysgu fy mhobl i fad yn greiftwyr 
da, yn gystal ag i fod yn Gristionogion. Dy. 
munwn i'r cenadon cyntaf fod yn alluog i 
ddysgu fy mhobl mewn Cristionogaeth, ac 
hefyd i'w dysgu i wneyd dillad. Hefyd, y 
mae arnom eisiau gofaint, seiri coed, a phob 
math o grefftwyr cywrain." 
|^ Drwy fod gan y Gymdeithas Genadol aw- 



198 O AMGYLCH Y BYD. 

ydd mawr, er's amser, am gael lie i lafurio yn 
Madagascar, cymerasant y cyileusdra hwnw i 
anfon dau Gymro yno, sef David Jones a Sam- 
uel Bevan, yn nghyd a'u gwragedd a'u plant. 
Eithr yn anffodus, o herwydd cartrefu mewn 
lie afiach, bu yr oil ond Mr. Jones farw o glef- 
yd dinystriol, yn mhen ychydig wythnosau 
wedi myned yno. Bu raid i Mr. Jones fyned 
yn ol i Mauritius, er en ill ychydig nerth ac 
adfywiad corfforol ; ond yr oedd ei galon yn 
y gwaith yr anfonwyd ef i'w gyflawni, ac yn 
1820 dychwelodd yn ol i Madagascar. Aeth 
ar ei union i'r brif ddinas, Antananarivo, lie y 
cafodd y derbyniad mwyaf croesawgar gan y 
Brenin Radama. Cyn hir, anfonwyd David 
Griffiths, Cymro arall, ato i lafurio. Dyma 
hanes cywir o ddechreu y Genadaeth yn Mad- 
agascar ; ac er na fu Radama yn proffesu cref- 
ydd, nac, yn ol pob tebygolrwydd, yn meddwl 
dim am hyny, eto bu yn ddyn da i'r cenadon, 
ac i'w bobl. Yr oedd yn ddyn call a chyf- 
rwys iawn, a hoffid ef yn fawr gan y ceDadon 
a'r bobl. Yn 1825, traddododd y Brenin 
Radama araeth mewn arholiad efrydwyr ys- 
gol ddyddiol, a dywedodd fel y canlyn wrth 
y myfyrwyr : " Mae y ddysgeidiaeth ydych yn 
ei derbyn yn gwneyd daioni i fasnach, ac i 
Radama a'i bobl, ac mae ganddo amryw fil- 



TEITHIO YN MADAGASCAR. 109 

oedd eisoes o grefftwyr medrus, y rhai allant 
wneyd Rawer o bethau cystal a'r Saeson eu 
hunain." 

Eithr ar y 27ain o Orphenaf, 1828, bu y 
Brenin Radama farw, yn 36 mlwydd oed ; ond 
bu i'r newydd hwn gael ei gadvv yn ddirgel 
oddiwrth y bobl yr amser hwnw. Nid oedd 
iddo fab, ac yn mhen tri diwrnod ar ol mar- 
wolaeth Radama, rhoddwyd hysbysiadau cy- 
hoeddus allan, fod Radama wedi rhoddi ei Fren- 
iniaeth i fyny, a myned at ei dad ; ac iddo 
enwi Ranavalona, sef ei wraig ieuengaf, i gy- 
meryd ei le, a thrwy hyny gwnaed hi yn Fren- 
ines yn y fan. Beth bynag, cafwyd fod per- 
thynasau agosaf Radama wedi eu lladd, a de- 
allwyd wedi hyny mai wedi ei ladd yr oedd 
yntau hefyd. Rywfodd neu gilydd, bu i Ran- 
avalona barhau i deyrnasu ar Madagascar am 
33 o flynyddoedd, neu hyd y flwyddyn 1861, 
a hyny yn wahanol hollol o ran egwyddorion 
i Radama. Yr oedd y Frenines yn wrthwyn- 
ebol i, a llidiog yn erbyn Cristionogaetb, gan 
haeru fod Cristionogaeth wedi darostwng ei 
gwlad, trwy wrthod duwiau eu tadau a'u teid- 
iau ; ac ymddengys ei bod yn tueddu i gredu 
felly yn fwy yn barhaus fel yr heneidcliai. Er 
gwneyd hyny yn waeth, daeth mi o'i phrif 
gyngorwyr ati, a gofynodd am erfyn, mewn 



200 O AMGYLCll T I3YB. 

trefn icldo roddi terfyn ar ei fywyd ei hun. 
Dywedodd wrtli y Frenines fod y tramorwyr 
wedi iselu ei wlad, a duwiau yr Hovas, sef 
prif bobl y wlad, ac nad oedd arno eisiau byw 
i weled y wlad yn cael ei dyfetha yn y modd 
hwnw. Gwrandawodd y Frenines arno am 
haner awr heb ddweyd gair, ac wedi hyny 
tyngodd yn ei Hid y byddai iddi roddi pen ar 
y grefydd newydd, hyd yn nod pe gorfodid 
hi i roddi pob Cristion yn y wlad i farwolaeth. 
Ar y 29ain o Chwefror, 1835, ysgrifenodd at 
yr holl Ffrancod a'r Saeson yn y ddinas, y 
caent hwy, os mynent, gredu eu crefydd eu 
hunain ; ond nid oedd am adael ei deiliaid hi 
i newid y grefydd oeddynt wedi ei chredu er 
ys oesoedd, ac yn foddlon ami. Yna dywed- 
odd, "Yr wyf yn rhoddi gorchymyn i chwi, 
nad oes neb o bobl Madagascar i gadw cyfar- 
fodydd Cristionogol, na chael eu bedyddio, na 
dim arall sydd yn dal perthynas a'r grefydd 
newydd." Dydd Sabboth, Mawrth laf, 1835, 
rhoddodd Ranavalona rybudd cyfrredinol all- 
an i'r holl ddinas, ac o flaen tyrfaoedd lluos- 
og, drwy ei Phrif Weinidog, yr hwn oedd yn 
cael ei warchod gan bymtheng mil o filwyr. 
Cododd y Prif Weinidog ar ei draed i ddweyd 
gorchymyn y Frenines, yr hwn sydd yn rhy 
faith i'w gyhoeddi yma yn llawn. Dywedodd, 



TEITHIO YN MADAGASCAR. 201 

"Mai Ran aval ona Manjaka oeddi lywodraethu 
Madagascar, ac nid tramorwyr. Nid oedd 
eisiau newid o ffordd a chrediniaetli eu hen 
deidiau, a'i bod hi yn credujjyn y duwiau ag 
mae y tramorwyr yn ddweyd sydd ddiwerth, 
a phahain nad allwch chwithau 'gredu yr un 
peth ? Nid wyf yn Frenines a ddywedodd 
gelwydd, cofiwch hyn, ac yr *wyf jtyn dweyd, 
pwy bynag a gredo yn y grefydd newydd un 
mis i beddyw (cofiwch yr amser), bydd yn 
cael ei roddi i farwolaeth." Bu i hyn roddi 
dychryn mawr trwy yr amgylchoedd, gan 
fod Cristionogaeth erbyn hyn wedi eael gafael 
gref yn y bob]. Ataliwyd y deuddeg ysgol 
oedd gan y Cristionogion yn uniongyrchol, a 
bu rhan fawr o'r plant yn ymguddio yn an- 
edd-dai y cenadon am amser. Aeth yn agos 
i ddwy flynedd heibio c}m i Ranavalona fer- 
thyru neb, ond yr oedd megys wedi rhoddi ei 
throed ar wddf y grefydd newydd ■, a bu i'r oil 
o'r cenadon ymadael. Y diweddaf i fyned 
oedd David Johns, yn Gorphenaf, 1836; ac 
yna dechreuocld y Frenines gario allan ei by- 
gythion mewn modd erchyll dros ben. Car- 
iwyd llawer o honynt i fyny i ben craig 
erchyll, 150 o droedfeddi o uchder, a theflid y 
Cristionogion oddiarni i'r gwaelodion. Mae 
capel ardderchog wedi cael ei adeiladu er cof 
10 



202 



AMGYLCH y byd* 




MEETHYEDOD Y CBISTIONOGION BEODOBOL. 



ramilO YK MADAGASCAR. 203 

am yr amser. Nid oes gwybodaeth gy wir am 
nifer y rhai a ferthyrwyd yn y dull hwn ; ond 
tybir mai tua phedwar ugain ; tra yr oedd llu- 
oedd wedi dyoddef poenydiau, heb eu rhoddi 
i farwolaeth. 

Ar ol ymadawiad y cenadon, yn 1836, caf- 
odd Madagascar lonydd hollol oddiwrth y 
cenadon a'r tramorwyr eraill am ugain mlyn- 
edd, oddigerth fod ambell i long hwyliau 3m 
galw yn ei phorthladdoedd. Yn 1853, cafwyd 
llythyrau yn liysbysu fod pethau wedi tawelu 
yn y brif ddinas ; a tlialodd Mr. Ellis ymwel- 
iad yno yn 1856, a chafodd Ranavalona mewn 
tymer dda, a hyny, mae yn debyg, am fod 
Prydain wedi talu $15,000 iddi am ryw goll- 
ed a ddygwyddodd iddi ddeng mlynedd yn 
flaenorol i hyny. Cafodd Mr. Ellis le i gredu 
nad oedd Cristionogaeth wecli darfod yno eto, 
a bod y Cristionogion yn cynal cyfarfodydd 
yn ddirgelaidd yn y coedwigoedd, ac mewn 
ogofeydd a manau o'r fatli. Ond yr ydoedd 
Ranavalona yn rhoddi ar ddeall iddo ei bod 
yn benderfynol, ac o'r un ysbryd- a phan ym- 
adawodd y cenadon, ugain mlynedd yn flaen- 
orol ; felly nid oedd gobaith iddynt tra y 
byddai Ranavalona byw. Cyn iddi farw, yn 
1861, enwodd ei mab i deyrnasu ar ei hoi ; 
ond yr oedd y penaethiaid wedi trefnu i'w 



^04 O AMGYLCH Y BTD. 

gefnder gael yr orsedd ; ond niethasant yn eu 
liamcan, a Rakatandiama, wedi'r cwbl, a'i caf- 
odd, o dan y teitl o Radama II. Agorodd 
hyn obaith newydd i'r cenadon a'r Cristionog- 
ion brodorol ; a dywedodd y Brenin yn y 
raodd mwyaf cyhoeddus, ei fod am gadw y 
ffordd yn agored i'r Cristionogion, a rhoddodd 
wahoddiad cynes i'r cenadon ddychwelyd. 

Yn fuan ar ol hyn dechreuodd y cenadon 
adeiladu capel ar y fan y cafodd y Cristionog- 
ion eu merfchyru. Yn 1862, aeth Mr. Ellis, a 
chwech o genadon gydag ef, drachefn i An- 
tananarivo, a chafodd bob peth yn ddymunol 
iawn ; ond bu y Brenin newydd yn analluog i 
lywodraethu ei wlad, o herwydd fod ei fam 
wedi cadw oddiwrtho y wybodaeth angen- 
rheidiol ; er ei bod bob amser am iddo ei dy- 
lyn i'r orsedd. Ymddengys iddo ymgymysgu 
mewn cwmni ffol ac anmharchus, trwy yr hyn 
yr edrychid yn isel arno gan y pendefigion. 
Dechreuodd hefyd yfed a meddwi, a bernid 
oddiwrth ei ymddygiadau fod ei synwyr yn 
amharu. Rhoddodd rybudd allan yn gy- 
hoeddus, yn dweyd, os byddai i drigolion 
unrhyw dref neu bentref fethu cydweled a'u 
gilydd, y byddai iddo eu gadael i gweryla neu 
ei hymladd allan, heb alw neb i gyfrif am eu 
gweithredoedd ; ond yr oedd yn rhaid rhoddi 



TEITHIO YN MADAGASCAR. 205 

gwybodaeth iddo ef o'r cwbl. Ffromodd y 
pendefigion yn enbyd ; oncl ni thalai Radama 
II. ddim sylw iddynt. Codwyd terfysg trwy 
y ddinas, a bu raid i'r Brenin gloi ei hun yn y 
palas rhag y terfysgwyr. Ar y 12fed o Fai, 
1863, aeth nifer bychan o honynt i mewn 
trwy orthrech, a chyrnerasant afael yn y Bren- 
in. " Peidiwch fy mriwo," meddai efe, " mae 
fy nghorff yn sanetaidd," " Nid ydym yn 
sicr o hyny," oedd yr ateb, " ond yr ydym yD 
sicr dy fod ti wedi dyfetha ein gwlad." Yr 
oedd ei wraig, sef y Frenines, yn bresenol, ac 
erfyniodd yn y modd mwyaf tosturiol am i'w 
fywyd gael ei arbed ; ond i ddim dyben. 
Rhwymwyd rhaff am wddf y Brenin trallodus, 
a thanwyd mantell ddn dros ei ben. Yn mhen 
ychydig fynydau symudwyd y fantell, a chaf- 
wyd fod Radama II. wedi huno yn yr angeu. 
Pan ddaeth y nos cariwyd ei gorff fel corff 
dyn tlawd, a chladdwyd ef mewn pentref 
bychan, chwe' milldir o'r brif ddinas, ac ar ei 
fedd adeiladwyd ty bychan. Ar ol hyn teyru- 
asodd y Frenines Rasoherina, sef gwraig y di- 
weddar Radama II., ond ni ddygwyddodd dim 
neillduol dan ei theyrnasiad hi, a bu farw Eb- 
rill, 1868. Cymerodd ei chwaer, yr hon a 
eilw ei hun yn Ranavalona II,, ei lie, a 
gwnaethpwyd ei gwr yn Brif Weinidog. 



206 O AMGYLCH Y BYD. 

Yr oedd y ddau hyn yn ffafriol i Gristion- 
ogaeth, ac yr oedd gobaith y byddai i'r gref- 
ydd newydd gael chwareu teg o hyny allan. 
Pan oedd y Frenines Ranavalona II. (sef yr 
hon sydd yn teyrnasu y pryd hwn), yn cael ei 
choroni i'w swydd, Medi 30, 1868, yr oedd yr 
esgynlawr o'i harngylch yn llawn o arwydd- 
eiriau tebyg i'r rhai a ganlyn : " Gogoniant i'r 
Tad," "Heddwch fyddo ary ddaear," " Ewyll- 
ys da i'r bob!," " Yr Arglwydd fyddo gyda 
ni." Wrth ei hochr yr oedd y Beibl a chyf- 
reithiau Madagascar. Yn mhen dau fis ar ol 
iddi gael ei choroni dechreuwyd addoli yn y 
palas breninol yn gyson, a rhoddwyd rhybudd 
allan, nad oedd gweithio i fod ar y Sabboth- 
au, ac fod yn rhaid i'r march nadoedd gael eu 
cynal ar ryw ddiwrnodau eraill, a bod gor 
phwyso cyffxedinol i fod ar y Sabbothau ac ar 
wyl y Pasg. 

Dydd Sul, Chwefror 21, 1869, bedyddiwyd 
y Frenines a'i gwr yn enw y Drindod sanct- 
aidd, o ilaen tyrfa fawr ; ac yn mhen pum' 
mis ar ol hyn dechreuwyd gosod syif aen i gap- 
el ar ben y graig y tailwyd y dychweledigion 
oddiarni yn fLaenorol, er cof am yr hyn a gj- 
merodd le yno, ac i ddangos llwyddiant yr ef- 
engyl. Hefyd llosgwyd y prif eilnn yn gy- 
hoeddus yn y pentref dirgel Ambohimanam- 



TEITHIO IN MADAGASCAR. 207 

bula, a danfonwyd swyddog i'w lusgo o'i lien 
safle, a'i ddwyn i'r pentref i'w ddangos i'r 
bobl, a gofynodd ar g'oedd, " Duw pwy yd- 
yw hwn ?" Atebodcl un o'r dyrf a, " I'r Fren- 
ines y mae yn perthyn." Atebodd y swydd- 
og, fod Ranavalona Manjaka yn dweyd nad 
oedd ami ei eisiau, a'i bod wedi rhoddi gor- 
chyniyn i'w losgi. Ar ol hyn llosgwyd y rhan 
fwyaf o'r eilunod trwy ganolbarth y wlad. 
Dywed rhai hanesion mai 20,000 o broffeswyr 
Cristionogaeth oedd y cwbl yn Madagasgar 
pan goronwyd y Frenines bresenol. Yn mhen 
naw mis ar ol hyny haw lid 37,000 ; a blwydd- 
yn wedi hyny, 153,000. Yn mhen blwyddyn 
arall yr oedd wedi chwyddo i 231,000 ; ac yn 
1875 yr oeddynt yn rhifo 300,000 ; a chredir 
fod y nifer yn myned yn fwy yn flynyddol. 
Modd bynag dyna yw y cyfrif diweddaf oddi- 
wrth y cenadon. Ond pan oeddwn i ar ym- 
weled a'r brif ddinas yn 1877, nid oedd yr 
achos yn ymddangos yn agos mor llwyddian- 
us a thangnef eddus, ag yn yr amser oedd wedi 
myned heibio ; a chyfaddefid hyn gan y cen- 
adon eu hunain. 

Grwir fod yno ugeiniau o gapelau — amryw 
o honynt gystal a'r goreuon a welir yn 
Nghymru — a phregethu parhaus, er hyny 
ychydig yw eu dylanwad ar y trigolion cyff- 



208 O AMGYLCH Y LYD. 

redin a'r penaethiaid ; ac yr oeddynt yn amddi- 
fad o unrhyw ddylanwad y pryd hwnw ar y 
Frenines a'r Prif Weinidog. Amser yn ol ar- 
ferai cenadon alw ar y Frenines a'i theulu, fel 
cymydogion, eithr wedi iddyut dderbyn 
addysg gan y cenadon gwrthodant gyfeillachu 
a hwy mewn un modd. Ymddengys ddarfod 
i'r Frenines gael ar ddeall fod Brenines Lloegr 
uwchlaw pawb o'i deiliaid, ac yn cadw ar 
wahan oddiwrth bregethwyr a phobl gyfPredin 
eraill ; felly tybiodd fod ganddi hithau yr un 
hawl, ac ymwrthododd amser yn ol a chyfeill- 
acliu a'r Ewropeaid. 

Gan yr Ewropeaid y gwnaed yr oil sydd 
wedi ei gyilawni hyd yma, a'u harian hwy 
sydd yn myned at adeiladu y capelau a chadw 
y cenadon. Hwy hefyd a dalasant am ddysgu 
y penaethiaid, a hyny heb gymaint a diolch 
am eu llafur. Llafnriodd y cenadon boreuaf 
yn galed i wneuthur daioni mewn amrywiol 
ffyrdd. Dysgasant y brodorion i blanu py- 
tatws a thrin tir at eu cynaliaeth, yn nghyd ag 
i wneuthur dilladau o amryw fathau. Eithr 
hyd yn hyn nid oes nemawr o'u dylanwad i'w 
ganfod ond hyny a welir rhwng yno a Tama- 
tave ; o leiaf dyna fel yr hysbyswyd fi gan ber- 
sonau a ddylent wybod. 

Mae y bryn ar yr hwn y saif y dref yn 



TEITHIO YN MADAGASCAR. 209 

ffurfio math o haner cylch, neu tua'r un lun a 
phedol ceftyl. Wrth ddringo i fyny ar hyd y 
prif lwybr, yr hwn sydd yn y parth gorllewin- 
ol o'r bryn, cyfarfyddir a chynifer o bobl a 
phe yn teithio ar hyd Broadway, New York, 
a'r unig ddilledyn a wisgir gan bron yr oil o 
honynt, yn ddynion a merched, yw lambas, sef 
dernyn o lian neu galico wedi ei danu dros en 
hysgwyddau, ac yn cyraedd at y llawr. Bydd- 
ant yn cael lambas glan yn gyffredin ar ddydd 
Sul, a gwisga rhai o'r merched cyfoethocaf fath 
o under shirt, Y pryd hwnw bydd golwg Ian 
a thrwsiadus iawn arnynt. Canfyddir llawer 
a wahanol liwiau, rhai can ddued a'r Negro, 
eraill ychydig gwynach, ac ambell un o'r 
Hovas, sef y llwyth lluosocaf yn y parth au 
hyny, bron mor wyn a'r Ewropeaid. Eitlir ar 
y cyfan tebygant o ran eu lliw i'r Malays, a 
deil rhai haneswyr mai cangen o'r Malays yd- 
ynt. Yr Hovas ydynt y llwyth breninol ; a 
chyfrifant eu hunain ynrhagori yn mhob modd 
ar y llwythau eraill. Llwybr creigiog a drwg 
sydd i fyned i ben y bryn lie mae palas y 
Frenines Ranavalona — mae capel y Frenines 
wedi ei doi a llechau a godwyd tua 50 milldir 
o Tananarivo, wedi cael eu gweithio giui y 
brodorion, a'u cario yno ar eu hysgwyddau. 
Ar y ffordd yr oeddwn yn pasio coleg ar- 



210 O AMGYLOH Y BYD. 

dderchog bron a chaei ei orphen. Sais oedd 
yn arolygu y gwaith ar yr adeilad liwn fel ar 
bob adeilad o wertli yn y dref. Yr oedd coleg 
arall yn cael ei ddechreu ar yr ochr arall i'r 
bryn, ac adeiledir hwn, fel y gweddill, gydag 
arian tramorwyr a anfonir er dysgu y cread- 
uriaid hyn yn erbyn eu hewyllys tra y mae 
mawr angen am danynt gartref. 

Na ddealler fy mod yn awgrymu nad yw 
cymdeitnasau cenadol o duedd ddaionus a 
gwerthfawr. Diau fod y cenadon wedi 
gwneyd llawer o ddaioni yn Madagascar, eithr 
yr oedd y gwaith inewn cyflwr mor annhrefnus 
yno yr amser hwn fel nas gallai nemawr fudd 
ddeilliaw o hono. Ac heblaw hyn dangosir 
gwrthwynebiad a diystyrwch cryf gan y mwy- 
afrif o'r trigolion tuag at y cenadon. Yn y 
dref hono, er engraifft, mae y Frenines a phrif 
swyddogion y llywodraeth yn proffesu crefydd, 
ac o herwydd hyny gorfodir y deiliaid i fyned 
i'r capelan. Ystyrir myned i'r capel yn draff- 
erth fawr ganddynt, chan y credir mai y cen- 
adon ydynt yr achos o hono, edrychir arnynt 
gyda dygasedd gan y mwyafrif, yr hyn a 'bar 
fod eu dylanwad yn lleihau yn lie cynyddn. 
Dichon nad oes neb o fewn yr ynys yn fwy 
llidiog wrth y cenadon a thramorwyr eraill 
pa'r prif weinidog. Ymddengys mai po fwyaf 



TEIITHIO YN MADAGASCAR. 211 

a wneir i'r bobl hyn a pho fwyaf o ddysgeid- 
iaeth a gant, anliawddaf yn y byd yw gwneyd 
dim a hwy, a chyfaddefir liyii gan y cenadon. 
Dywedir am y prif weinidog ei fod yn ddyn 
calon galed iawn. Efe a barodd i'r Brenin 
Radama II gael ei roddi i farwolaeth, a chad- 
wodd frawd iddo ei hun, yr hwn oedd yn 
gallach dyn nag ef, ac yn meddu mwy o ddy- 
lanwad gyda'r wlad yn gyffredin, mewn cad- 
wynau am ddeuddeg mlynedd, neu byd ei far- 
wolaetli, rhag y buasai iddo beryglu ei awdur- 
od ef. Mae hanes bywyd dichellddrwg y dyn 
hwn yn ofnadwy, a theimla y deiliaid yn llid- 
iog yn ei erbyn. Yr oedd sibrwd drwy y 
wlad ar y pryd hwnw fod chwyldroad yn deb- 
yg o gymeryd lie, a dywedid fod y prif weini- 
dog yn crynu gan ddychryn. Yr oedd miloedd 
o ddynion yn barod er darostwng unrhyw 
wrthryfel a allai ddygwydd. Pedwar diwr- 
nod o l>ob wythnos gellid gweled canoedd o 
ddynion yn mhob cyfeiriad yn cael eu 
haddysgu a'u hymarfer yn y gelfyddyd filwi^ol 
dan arolygiaeth Sais a Ffrancwr i'r rhai y telir 
cyflogau mawrion. Cedwid gwyliadwriaeth 
fanol hefyd dros y dref yn ystod y nos. Ni 
byddai yn un syndod po dygwyddai terfysg, 
cyfFelyb i'r un a gymerodd le yno un-mlynedd- 
ar-ddeg yn flaenorol, pryd y lladdwyd canoedd 



212 O AMGYLCH Y BYD. 

o'r brodorion. Coleddir ofnau cyffelyb gan y 
cenadon, er y credant nad oedd eu bywydau 
hwy mewn perygl, am fod personau o'r ddwy 
ochr wedi addaw na chyffyrddir a hwy mwy 
na'r tro o'r blaen. 

Ar yr ochr orllewinol i'r palas breninol, 
mae dibyn anferth — y graig yn disgyn i lawr 
yn unionsyth i ddyfnder mawr — dros yr hwn 
y taflwyd canoedd o Gristionogion yn yr am- 
ser aeth heibio, fel y nodwyd. Yn y gwaelod, 
islaw, mae ychydig o wastadedd, yr hwn a 
ddefnyddir i arolygu y milwyr. I'r gogledd 
oddiyno mae llyn bychan ac ynys fechan yn 
ei ganol, lie y mae ty dirgel y Frenines, oddi- 
mewn i'r hwn nid oes ond y hi ei hunan i 
sangu. Mae ganddynt yr un modd mewn 
gwahanol fanau o'r ynys, saith o bentrefi na 
oeddeiir i un Ewropead fyned i mewn iddynt. 
Ychydig i'r de o'r palas, mae palasdy yr hen 
Frenines. Yn mhellach i'r un cyfeiriad, mae 
gwastadedd yn llawn o reis, yn ymestyn am 
filldiroedd lawer. O fewn pedair neu bum 
milldir i'r dref, mewn gwahanol gyfeiriadau, 
gwelir amryw fan-bentrefi, a dywedir fod pobl- 
1 ogaeth y dref a'r pentrefi o fewn y pellder 
uchod, yn rhifo tua 150,000. Hawlia Tana- 
narivo ei hun 80,000, a chynydda y boblogaeth 
yn barhaus. Wrth edrych ar y dref o ben y 



TEITHIO YN MADAGASCAR. 213 

bryn, mae yr olwg arni yn dra thebyg i eiddo 
dinasoedd mewn gwlad wareiddiedig; eithr 
collir y syniad hwn pan eir i dramwy ar hyd 
y llwybrau culion ac anwastad a wasanaethant 
yn lie heolydd. 

Cedwir y marchnadoedd yn agored bob 
dydd o'r wythnos, ond dydd Gwener yw y 
prif ddiwrnod. Un dydd Gwener, gwelais am 
y tro cyntaf erioed, gaethion yn cael eu prynu 
a'u gwerthu. Aeth rbai mercbed mor uchel a 
$175, eithr gwerthai dynion yn y cyffredin 
am $75. Ni thrinir y caethion yn galed yno 
ond i'r gwrthwyneb ; maent yn cael pob peth 
fel perchenogion. Y nwyddau a wertbent 
gyflymaf oeddynt calicos Americanaidd a 
Seisnig, o'r rbai y gwneir y lambas. Mae y 
brodorion fel y Chineaid yn hynod am eu 
gallu i ddysgu unrhyw orcbwyl, ac efelyehu 
pob petb a welant. Gwnaeth un o bonynt 
awrlais da, a gwnant esgidiau, hetiau a dill- 
adau o bob math i'r Ewropeaid, mor olygus a 
dim a geir mewn un wlad. Y mae esgidiau a 
hetiau yn hynod rad yno ; ceir par o esgidiau 
da am ddolar, a het debyg i'r Panamas am 
swllt. Maent hefyd yn gwneyd lambas a 
phethau eraill o sidan, yn wahanol liwiau, a 
rhai o honynt o wneuthuriad rhagorol. Ond 
mae prisiau y sidan yn bur uchel o'i gydmaru 



214 AMGYLCH t BVD. 

a phethau eraill ; gwerthir rhai larnbas i 
Ewropeaid am gymaint a haner can' dolar yr 
un. Maent yn gwneyd offerynau cerdd tra 
pheraidd hefyd. Mae pob math o fwydydd 
yn rhad. Wele brisiau ychydig bethau : 
Twrcis goreu, chwe' cheiniog yr un; dofedn- 
od, dwy geiniog yr un ; wyau, dwy geiniog y 
dwsin ; ac mae llaeth a phytatws, a phethau 
eraill yn hynod rad. Gwertha reis yn Taina- 
tave ar ol ei gludo o'r brif ddinas, am $1.35, 
am 108 pwys ; a chyf rifir reis Madagascar o'r 
fath oreu. Yr unig bethau ydynt dipyn 
yn ddrud yno yw, blawd a nwyddau eraill a 
a atgludir o Ewrop. Nid oes lie, modd byn- 
ag, i gwyno yn nghylch prisiau urirhyw 
nwyddau. 

Mae y Malagazi yn hynod ofalus gyda eu 
bargeinion masnachol ; siaradant am oriau am 
werth sent. Ofnant yn fawr gael eu twyllo 
yn y mesur lleiaf . Cef ais i brofiad o hyn wrth 
geisio gwerthu ychydig o ddiamonds i'r Fren- 
ines, at eu rhoddi mewn coron newydd oedd 
yn cael ei gwneyd iddi ; ac ar ol wyth diwr- 
nod o fargeinio, trwy i genad redeg yn ol a 
blaen, y llwyddais i werthu ychydig iddi am 
bris da. Os cymer y penaethiaid ffansi at 
unrhyw beth, mynant ei gael os bydd o fewn 
eu gallu. Telir sylw manwl i wisgoedd pob 



TEIIL'IIIO VN MADAGASCAR. 215 

tramorwr a ddaw i'r lie, ac ond odid na cheisir 
eu hefelychu, drwy wneyd rhai yr un fath. 
Un diwrnod, cyfarfyddais ar y ffordd a hen 
ddyn, yr hwn a'm cyfarchodd yn Seisnig. 
Gwisgai fel Ewropead, a deallais yn fuan ei 
fod wedi derbyn dysgeidiaeth dda. Dywedai 
mai efe oedd yn cyfieithu y Llyfr Gweddi 
Cyffredin i'r Frenines, a'i fod bron a gorphen 
y gwaith ; mai Mr. Jones, y cenadwr Cymreig, 
a roddasai ei ddysgeidiaeth foreuol id do, a'i 
fod i raddau yn hyddysg o hanes crefydd yn 
Ngliymru. Ond ar ganol yr ymddyddan gof- 
ynodd yn sydyn pa faint a gymerwn am yr 
het oedd genyf am fy mhen, sef math o hehnet 
hat. Gwerthais hi iddo am yr un bris ag a 
roddaswn am dani yn Port Natal, ac aeth yn- 
tan tuag adref yn llawen. Canfyddir rhyw 
blentynrwydd o'r fath yn gyfFredin iawn yn 
eu plith. 

Er fod* y fan hon yn mhell yn y trofanau yr 
oedd yn un o'r lleoedd oeraf y bum' ynddo er 
ys amser. Mae gwisgoedd llian fel a wisgir 
gan Ewropeaid yn Tamatave, yn hollol annefn- 
yddiol ar yr adeg hono yn Tananarivo. Dylid 
cofio, modd bynag, mai dechreu gauaf ydoedd, 
a diau, fel yr hysbyswyd fi, fod tywydd poeth 
iawn yn ystod yr haf. Ond ar y cyfan, o her- 
wydd uchder y tir yn y canolbarth, mae yn 



216 O AMGYLOIT Y BYR 

llawer oeracli yno nag'ar yr arfordir; ac o her- 
wydd hyny mae y lie liwnw allan o gyraedd 
j fever, er y dywedir fod y frech wen i raddau 
mwy neu lai yn barhaus yn y dref. A chy- 
nieryd pobpeth i ysyriaeth, modd bynag, ni 
ewyllysiwu well hinsawdd nag sydd yno. 
Mae y brif-ddinas yn wahanol iawn i Tama- 
tave gyda golwg ar f eddwdod. Un o orchym- 
ynion pendant y Frenines y w, nad oes un dy- 
feryn o ddiodydd meddwol i gael ei werthu 
i'r brodorion. A chwareu teg iddi mae wedi 
gwneyd ei goreu i atal dygiad unrhyw fath o 
ddiodydd meddwol i'r wlad; eithr nis gallai 
lwyddo yn hyny gan fod y treaty diweddaf yn 
ei herbyn. Ceir y Mauritius a'r Bourbon rum 
mor rad yn Tamatave, fel nad oes odid un o 
fwthynod y Malagazi lieb fariliaid o hono. 
Gwertbir potelau nefyd, yn cynwys tri haner 
peint, am bedair neu bum' ceiniog, a'r canlyn- 
iad yw, pan ga y brodorion yno ychydig arian 
ant ar spri, fel nas gellir ymddibynu arnynt 
i wneyd dim gwaitli. Gran hyay byddai -yn 
fenditli fawr i'r arfordir dwyreiniol pe gall- 
ai y Frenines gael ei harncan i ben, a gwyn 
fyd na byddai i lywodraethau eraill efeiychu 
Brenines Madagascar yn hyn. 

Tra yn y ddinas, cefais y fraint o gyfarfod 
a Mr. Street, cenadwr o Dalaeth Ohio, a bu 



TEITMIO YN MADAGASCAR. 217 

Mr. Dawson a minau yn ciniawa gydag ef. 
Prif orchwyl Mr. Street 3r pan y daethai yDO 
ddeng mlynedd yn ol, oedd parotoi geiriadur 
cyflawn o'r iaith, ac yn mhen ychydig fisoedd 
dywedai y byddai wedi ei orphen, ac yna 
bwriadai ddychwelyd i wlad ei enedigaeth. 
Ymddengys ei fod wedi teithio cryn lawer yn 
yr ynys, yn enwedig yn y rhan ddeheuol. 
Dywedai fod y wlad yn llawn o olygfeydd 
rhyfeddol, a chanfyddodd afonydd a rliaiadrau 
anferthol ynddi. Yn ei deithiaiij talodd sylw 
manwl i ansawdd ddaearegol y wlad. Dy- 
wedai iddo ganfod gold bearing quartz mewn 
amryw f anau, a chafodd amryw nuggets o gryn 
faintioli, ar lanau rhai o'r afonydd. Ei gred 
ef oedd fod cyfLawnder mawr o fwnau o bob 
math yn yr ynys ; eithr ni chaniateir rhoddi 
caib yn y ddaear er eu cloddio. 

Tystia Mr. Street nad oedd Tananarivo yn 
lie i ddynion gwrol, didderbyn-wyneb, a phur 
o galon, siarad eu meddyliau all an, gan y 
byddant bron yn sicr o dynu gwg y Prif Wein- 
idog, yr hwn a enfyn gwyn yn eu herbyn at y 
gymdeithas. Er engraiift, mae Mr. Street, 
Mr. James Sibree, ac amryw eraill o'r cenadon 
mwyaf dysgedig ac ymroddgar yno yn cael eu 
galw adref, am na chydsyniant a'r Prif Wein- 
idog yn ei weithrediadau ; eithr dywedid eu 
10* 



218 O AMGYLOH Y BYD. 

bod yn ceisio ei ddarbwyllo i. yinddwyn yn 
onest a theg. Amser yn ol, arferai y cynull- 
eidfaoedd yn mhob lie, godi a myned allan pan 
ddechreuai Mr. Sibree bregethu iddynt, a 
gwnaent hyny yn gwbl oddiar orcbymyn y 
Prif Weinidog. Yr oedd efe wedi llafurio yn 
onest a diorphwys yno am y pymtheg mlynedd, 
a hawdd dycbymygu mai nid dymunol oedd 
ei deimlad ef ac eraill cyffelyb, wrth gael eu 
galw adref pan mae rhyw newyddiaid dibrof- 
iad, a'r rhai nas gwaeth ganddynt pa un a 
wnant ddaioni ai peidio, cyhyd ag y byddant 
ar deleran cyfeillgar a'r Prif Weinidog, yn 
cael eu cadw yno gyda chyflog o £200 yn y 
nwyddyn, a'u treuliau yn nghyd a $12 yn 
flynyddol, ar gyfer pob plentyn, a gedwir gan- 
ddynt, a'r rbai byn yn gyfiredin yn dra yn 
lluosog. Ymgymerodd Mr. Sibree ac eraill, 
dro yn ol, a cbyhoeddi papyr darluniadol, a 
buont yn llwyddianns, nes yr yindclangosodd 
rhyw beth ynddo heb fod yn unol ag ewyllys 
y Prif Weinidog, ae ataliwyd y papyr yn un- 
iongyrchol. 

Fel yna mae y Prif Weinidog yn rhoddi ei 
droed ar wddf pob peth, os na fydd yn hollol 
yn cyd-ddwyn a'i feddyliau cnlion ef ar bob 
peth. 

Gradawaf y pynciau hyn i barotoi am daith 



TEITHIO YN MADAGASCAR. 219 

tua'r arfordir gorllewinol. Yr oedd cyfeillion 
yn dweyd mai rhyfyg fyddai i ddyn dyeithr 
fel myfi ymgymeryd a'r fath daith. 

Cychwynais o Tananarivo ar y 16eg o Fai, 
a phedwar o gludwyr, neu mmmiida^, fel eu 
gelwir, gyda mi. Mae y pellder yn llawn 300 
inilltir, yr hyn a deithiasom mewn llai nag 
ngain o ddyddian. Yr oeddwn am gerdd- 
ed y daith hon yn hytrach na chael fy nghludo 
mewn jiUnzcm, fel o Tamatave i'r brif ddinas, 
gan ei bod yn llawer rhatach, ac.hefyd yn fwy 
manteisiol i minau, gan y bwriadwn pan yn 
cychwyn dreulio o leiaf ddan fis ar y ffordd i 
gasglu hynodion, megys gwahanol fathau o f wn- 
au, &c. ; ond bu raid i mi newid'fy nghynllnn. 
Pe cymeraswn. filanzan, buasai raid i mi gael 
o leiaf ddeuddeg o'r mormidas, yr hyn am 
ffordd mor bell a gostiasai i mi tuag iigain 
punt. Nid oedd hanes ond am bump o Ew- 
ropiaid wedi teithio o Tananarivo i Majanga. 
Yr oedd yr holl rai hyny yn bersonau cyfoeth- 
og, a chanddynt gyflawnder o bob peth ar gyf- 
er y daith, ac o driugain i gant o ganlynwyr. 
Yr oil oedd genyf fi tuag at amddiffyn fy hun 
ydoedd gwn dau-faril a chleddyf bychan, a 
chariai y monnidas waewffyn. 



220 O AMGYLCH Y BYD. 



PENNOD VIII. 



Ymadael o Ta/nanarivo — Myned trwy y mens- 
ydd reis — Pentrefi liynod — Galw gyda T. T. 
Matthews, y cenadwr — Helynt gyda Llywod- 
raethwyr — Iacliau y cleifion— Cyfarfod a 
gelynion — Yn chwilio am aur — Cael fy an- 
fori o'r wlad — Peryglon y daith— Llygod 
rhyfedd — Cael y clef yd — Oroesaw gan Brif 
Lywodraethwr y u-orllewinbarili ■ — Glanio 
yn Majanga — Cael derbyniad croesawgar 
gan y Trafnoddydd Ffrengig a Madam 
Baker, dec, c&o. 

Yr oedd y Prif Weinidog yn ddrwg-dybus 
o bob tramorwr a ddeuai i'r lie, a chan nad 
oeddwu i wedi dod yno i fasnachu nae f el cen- 
adwr, cafodd dipyn o draff erth i gael all an 
beth dedd fy nyben yn y wlad. O'r diwedd 
rlioddodd Mr. Dawson ar ddeall i un o'r 
swyddogion fy mod yn deall pa fodd i saethu 
y creigiau, a gwneyd llecnau llawer gwell na'r 
rhai oedd ar ben ei gapel ef. Dywedodd hef- 
yd fy mod yn deall adeiladn a gwneyd ffyrdd, 
<fcc. Yn mhen ychydig aniser daeth cenad at- 
af i fy hysbysu y byddai i'r Prif Weinidog 
roddi swydd i mi os dewiswn aros, am haner 
can' dolar yn y mis, yn nghyda phedwar o 
ddynion i gario y filanzan ; eithr ni thelais un 



TAITII I MAJANGA. 221 

sylw i'r cynygiad, a'r diwrnod canlynol yr 
oedd fy mormidas wedi gwneyd fy inhaciau 
yn barod. Gwel ddarlun dau o honynt ar y 
tu dalen nesaf. 

Cefais gwnmi Mri. Dawson- a Roberts am y 
deg milltir cyntaf ; ac am y pellder hwnw cef- 
ais fy nghario yn y filanzan trwy ganol mens- 
ydd y reis, ac aeth yr amser heibio yn ddifyr ; 
ond bu raid ffarwelio a chyfeillion oedd wedi 
bod yn dra cliaredig wrthyf. 

Yr oedd y llwybr yn dda am yr oriau cynt- 
af, ond daethom i le dyfrllyd, a bu raid i'r cog- 
ydd fy ngliario ar ei ysgwyddau mewn un am- 
gylchiad am tna haner awr. Cyn hir daeth- 
om i lanerch bryniog, lie yr oedd y llwybr yn 
anarferol o dda. Ni welsom ddim neillduol y 
diwrnod cyntaf ; yr oedd pentrefi bychain yn 
lied ami, ond y wlad yn llwm iawn o goed, a 
phob peth oddieithr reis. Erbyn pump o'r 
gloch y prydnawn cyraeddasom bentref mwy 
na'r cyffredin, a'r hwn, yn wahanol i'r rhai a 
welais yn flaenorol, oedd wedi ei amgylchu a 
muriau uchel, gyda phorth cyfyng i fyned i 
mewn iddo. Wedi myned heibio y mur hwn, 
cawsom fod un arall ar ein ffordd cyn cyraedd 
y pentref, ond o'r diwedd cyraeddasom y 
Queers House, sef ty a gedwir gan y Llyw- 
odraeth er hwylusdod i deithwyr. Ceir un o 



222 



O AMOYLOH Y BYD. 




TAITH I MA JANG A. 223 

honynt yn mhob pentref o bwys drwy Mada- 
gascar. Cefais fod y ty yn weddol Ian, a math 
o wely inewn un gongl. Fel rheol, modd 
bynag, mae cynifer o'r brodorion budron yn 
aros yn y tai hyn, fel na bydd Ewropiaid yn 
fynych yn aros ynddynt. 

Dranoeth teithiasom yn mlaen drwy wlad 
led debyg i'r diwrnod cyntaf, ond fod y bo 1)1- 
ogaeth yn lleihau yn gyflym, a'r pentrefi yn 
fwy anaml. Nid oedd coed nac adar i'w can- 
fod, eithr llwyddais i ddal amryw o butterflies 
prydferth. Yr oedd digonedd o ddyfroedd 
grisialaidd yn yr amgylchoedd hyn, fel yn 
mhob man y bum yn Madagascar. Yn gynar 
yn y prydnawn cyraeddasom bentref lie y 
gwasanaethai y Parch. T. T. Matthews. Efe 
yw y cenadwr pellaf i'r gorllewin o Tanana- 
rivo, ac nid oedd gobaith i mi gael gweled un 
Ewropiad arall nes cyraedd Majanga. Felly 
gelwais yn ei dy, yr hwn oedd ar fryn bychan 
tu allan i'r pentref ; ond yn anft'odus aethym 
yno ar adeg led anf anteisiol, gan fod Mrs. Mat- 
thews yn lied wael ei hiechyd. 

Yr oeddwn ar fedr prysuro yn mlaen, pan 
anfonodd Mr. Matthews am i mi aros yno dros 
ychydig, yr hyn a wnaethym. Cefais bob 
croesaw gandclo ; ac oddiwrth yr ychydig a 
gefais o'i gymdeithas, tybiwyf ei fod yn ddyn 



224 O AMGYLCII Y BYD. 

rhagorol. Wedi gadael y lie hwn daethym i 
wlad fwy bryniog, lie y gwelais nifer o adar 
tlysion, amryw o'r rhai a gedwais er cael eu 
llenwi, i ddangos mewn gwydr, a gwerthais 
hwy a'r butterflies heb draff erth, am bris da, 
yn Port Elizabeth, Affrica. Yr unig greadur 
gwyllt y dygwyddais ei weled yn Madagascar 
ydoedd math o f wnci, yn y goedwig rhwng 
Tamatave a Tananarive Enw Madagascar 
gan y brodorion yw Nosindambo, hyny yw, 
Ynys y Moch Gwylltion ; ond nid wyf yn de- 
all fod hanes am neb wedi gweled y creaduriaid 
hyny yno. Gwelais rai nadroedd, ond dim un 
o honynt dros ddwy droedfedd o hyd, ac hef- 
yd geneu-goegiaid (liza/rds) tua throedfedd o 
hyd ; eithr dywedir nad oes un o honynt yn 
wenwynig, ac ni bydd y brodorion yn medd- 
wl am eu lladd. 

Yr oeddym yn gallu cyraedd rhyw bentref 
erbyn pob nos, ac mor fuan ag yr elem tu 
mewn i'r porth, dyna He byddai y trigolion yn 
llygad-rythu ac yn tyru ar draws eu gilydd i'r 
ty lie byddem yn aros. Nid oedd un dyben 
ceisio ganddynt fyned allan, eithr parhaent i 
wylio pod symudiad o'r eiddof. Yr oedd rhai 
o honynt bron yn noethion, a golwg fudr ac 
angenus arnynt. Y seithfed dydd daethom i 
Appudic, pentref mawr yn meddu llywod- 



TAITH I MAJANGA. 225 

raethwr, ac yn cynwys amryw ganoedd o drig- 
olion. Gwylid y porth yn y lie hwn gan bed- 
war o filwyr, y rhai ni adawent i rni fyned i 
mewn nes i'r Uywodraethwr gael ei bysbysu o 
fy arncan, ac anfon ei ganiatad. Bu cenad yn 
rhedeg yn ol a blaen am dros awr, cyn y caws- 
om dderbyniad. O'r diwedd tynwyd y barau, 
a dangosodd y milwyr i ni y ty lie yr oeddym 
i aros ; ond cyn cael hanidden i gymeryd llym- 
aid o ddwfr, daeth cenad oddiwrth y Uywod- 
raethwr yn gorchymyn i mi ddyfod i'w weled 
yn ddioed ; felly cyfeiriais fy nghamrau tuag 
yno, yn cael fy nylyn gan dyrfaoedd lluosog, 
a dau neu dri o dabyrddau yn euro. Gorfu i 
mi aros am ychydig amser cyn cael myned i 
mewn i'r cysegr, ond o'r diwedd gollyngwyd 
fi i mewn, a Faralaly, y cogydd, yn fy nylyn i 
weithredu fel cyfieithydd, gan ei fod yn gallu 
fy neall yn well na neb arall. 

Yr oedd y ty yn Uawn o bobl yn eistedd ar 
y llawr, a'r Uywodraethwr mewn gwisg w r en, 
fel person, yn eistedd ar gadair yn nghwr pell- 
af yr ystafell. Grwnaethym foes-gyfarchiad 
mor foneddigaidd ag y gallwn, a gwnaeth yn- 
tau yr un modd, gan godi a rhoddi y gadair i 
mi, ac eistedd ar y llawr ei hunan. Arwydd- 
ais y byddai i Faralaly ateb ei gwestiynau yn 
fy lie, a dechreuodd yr holi yn ddioed, ac am 
11 



226 O AMGYLCH Y BYD. 

a wn i na buasai yn parhau hyd yn hyn pe 
gadawswn iddo. Yr oedd y ty mor boeth fel 
nas gallwn aros yno yn hwy, a chodais, gan 
ddweyd fod arnaf eisiau bwyd, a gwahoddais 
y Llywodraethwr i ddyfod gyda nii i gael 
com. Cydsyniodd yntau ; ac wedi cyraedd y 
ty rhoddais ychydig o ddwfr a lemon syrup 
iddo, yr hwn a lioffodd yn fawr, gan ofyn fel 
plentyn am ychwaneg; yr un modd gyda'r 
com. Ymddengys na welsai ond un dyn 
gwyn erioed o'r blaen, sef Dr. Mullins, gan y 
cymerasai yr Ewropiaid eraill lwybr gwahan- 
ol. Synai yn fawr at bobpeth a ddangoswn 
iddo. Ni welsai ganwyll erioed o'r blaen ; a 
phan roddais musical album mewn gwaith, 
rhyfeddodd yn aruthr. Nis gallwn gael gan- 
ddo fyned adref, er mwyn i mi gael cysgu, er 
i mi roddi awgrym iddo amryw weithiau. O'r 
diwedd parotodd Faralaly fy ngwely, ac aeth- 
ym inau i orwedd, pryd yr aeth ef a'r rban 
fwyaf ymaitb. Ond er fy mod yn teimlo yn 
lluddedig, yr oedd cymaint o fwstwr yn y ty 
hyd tua dau o'r glocb yn y boreu, fel nas gall- 
wn gysgu dim ; a'r amser bwnw cefais dra- 
ffertb fawr eu gyru allan, er mwyn cael taw- 
elwch. Penderfynais na byddai i mi wneyd 
cymaint a'r llywodraethwr ar ol hyn. 

Parotoisom i gychwyn yn f oreu dranoeth, 



TAITH I MA JANG A. 227 

Ond yr oedd y Llywodraethwr ar law eisiau 
cael ychwaneg o lemon syrup, a rhoddais ych- 
ydig iddo rnewn phiol fechan, yr hyn a'i llaw- 
enychodd yn fawr. Yr oedd un o'r merched 
mwyaf golygii3 yn y ty yu crynu, yr hyn a ar- 
wyddai ei bod ar gael fever, a rhoddais iddi 
ychydig quinine, gan ddweyd y gwnai les iddi. 

Yn mhen ychydig fynydau cynyrchwyd 
dadwrdd mawr drwy yr holl bentref, gan i'r 
gair fyned allan fy mod yn gwella clefydau, 
rhoddi llygaid i ddeillion, &c. Parodd hyn i 
dyrfa fawr o ferched a dynion ymgasglu at y 
ty, er dangos eu gwahanol giwyfau ; a'r merch- 
ed, heb unrhy w gy wilydd, yn tanu ymaith eu 
lambas, sef eu hunig ddilledyn. Ni welais y 
fath olygfa erioed o'r blaen, a hyderaf na wel- 
af ei chyffelyb eto. Dangosai yn eglur i mi 
beth oedd y canlyniad o f udreddi a chamdrin- 
iaeth o afiechyd. Yr oeddwn yn falch o gael 
yr ochr allan i gaerau y dref hono ; a bum am 
amser cyn y gallwn gael yr olygfa a welais 
yno oddiar fy meddwl. 

Ar y cyfan budron iawn oedd y brodorion 
trwy yr holl amgylchoedd, a llawer iawn o 
honynt yn cario golwg ddilewyrch, fel pe na 
byddai dyferyn o ddwfr i'w gael yn y wlad ; 
a rhaid mai diffyg glanweithdra corfforol oedd 
y prif achos o afiechyd echrydus yr amgylch- 
oedd. 



228 o aMgyloh t BYt>. 

I fyny hyd yr wythfed dydd wedi gadael 
Tananarive) nid oeddjond ychydig o gyfnewid- 
iad i'w weled yn y wlad. Nid oedd coed yn 
ganfyddadwy, nac ychwaith un math o fwyst- 
filod neu adar neillduol, er rhoddi mantais i 
ni ymbleseru gyda'n gynau. Ond yr oedd yn 
amlwg fod mwnau o wahanol fathau i'w cael 
trwy yr holl amgylchoedd, a daethym i le yr 
oedd quartz i'w ganfod ar bob Haw ; torais 
lawer o dalpiau o hono, ac yr oedd aur i'w 
weled ynddynt yn aralwg a'r llygaid noeth. 
Gan mai morthwyl byeban a arferai fod gen- 
yf yn toi a llechau, oedd yrunig erfyn afedd- 
wn i'r pwrpas, ni cbefais y fantais angenrheid- 
iol i roddi y prawf ddymunwn ar y lie ; ond 
yr oedd genyf gymaint o quartz ag a allai un 
o'r dynion ei gario gyda'r paciau eraill, yr bwn 
a gymerais i Mozambique, lie y rboddwyd 
prawf ar y cwbl gan ddynion profiadol, ac a'i 
cafwyd yn anarferol o gyfoetbog mewn aur-^- 
rbai talpiau tu bwnt i ddim o'r f ath a welwyd 
ganddynt o'r blaen. Cododd byn a phetbau 
eraill awydd mawr ynddynt i weled y wlad 
a'r lie y cafwyd hwynt. Ond i ddod yn ol at 
y pwnc : ar ol cerdded tipyn yn mlaen daeth- 
ym i waelodion He yr oedd afonig fechan ris- 
ialaidd yn ymlwybro yn brydferth, yr hon 
oedd yn dangos arwyddion sicr o aur. Gor- 



TAITH I MAJANGA. 229 

fodais fy nghanlynwyr i roddi eu paciau i 
lawr er fy nghynorthwyo i roddi prawf ar y 
lie o ddifrif. Yr oedd yn fy meddiant wash- 
dish mawr a rhaw fechan, a gwnaethym y gor- 
eu o'r morthwyl toi i geibio y ddaear ; ac er 
fod fy nghanlynwyr yn gweithio yn erbyn eu 
hewyllys, eto gwnaethant eu goreu ; ac yr 
oeddym yn cael aur yn mhob golchiad. Cef- 
ais un nugget yn pwyso un ran o chwech o 
owns, yr hyn a brofai na chymerai lawer o 
amser i wneyd ffortiwn yno. Ond yr oeddym 
yn gwybod fod y newydd hwn am danom 
wedi cyraedd y lly wodraethwr, yr hwn oedd 
yn byw mewn pentref mawr tua dwy filltir 
o'r lie ; a thrwy fod y brodorion a'm canlyn- 
odd yn gwybod, fel fy hunan, ein bod yn tori 
cyfreithiau y wlad, bu i ni anesmwytho rhag 
ofn y gwaethaf. Yr oeddwn yn gwybod mai 
yr unig gosp am hyn oedd cael fy alltudio o'r 
ynys ; dyna oedd y treaty diweddaf rhwng 
gwledydd Ewrop a Madagasgar ; a chan fy 
mod ar y ffordd allan o honi ar y pryd, medd- 
yliais na fuasai hyny yn gosp yn y byd i mi. 
Ond modd bynag prysurasom yn mlaen i'r 
pentref, lie yr oeddwn am geisio gwneyd am- 
odau, os gallwn, a'r llywodraethwr, i gael my- 
ned yn ol at yr afon. 

Erbyn cyraedd y dref, yr oedd y porth cyf- 



230 O AMGYLOH T BYD. 

yng wedi ei gau, fel arfer ; ond llwyddais i 
fyned i mewn heb gymaint o drafferth ag 
mewn manau eraill yn flaenorol. Eithr yr 
oedd y bobl wedi ymgasglu mor lluosog i gael 
golwg arnom, fel y cawsom drafferth fawr i 
fyned trwyddynt. Yr oedd yr holl dref wedi 
pentyru ar y llwybr, ac yn rhythu arnom. Y 
peth cyntaf oedd myned i weled y llywodr- 
aethwr, ar yr hwn yr oedd golwg mwy hawdd- 
gar na'r cyflredin o honynt. Ni chrybwyllodd 
air am fy ngwaith yn chwilio am aur, ac, fel 
llywodraethwr Appudie, daeth yntau gyda 
mi er cael gweled y pethau oedd ryfedd iddo, 
a gwnaethym yr oil a allwn i'w foddloni ef. 
Eithr ar yr aur yr oedd f y holl f eddwl yn bar- 
haus ; a phe buaswn yn gallu siarad yr iaith 
yn ddealladwy, buaswn wedi amcanu gwneyd 
rhyw fath o araodau a'r llywodraethwr i gael 
myned yn ol at yr afon ; ond aethym i or- 
wedd y noson hono heb son gair am hyny. 
Ond methais a chysgu, gan faint fy helbul yn 
nghylch dyfeisio y cynllun goreu mewn perth- 
ynas i'r aur. 

Ar doriad y wawr dranoeth daeth Faralaly 
y cogydd ataf i'm hysbysn fod y llywodraeth- 
wr yn darparu i anfon milwyr i'n gym yn 
mlaen y diwruod hwnw. Codais yn union- 
gyrchol, gan dybio fod y llywodraethwr wedi 



TAITH I MAJANGA. 231 

clod i wybod pob peth yn nghylch yr aur, a'i 
fod yn cyineryd y dull hwn i'n danfon yn 
mlaen. Aethym at y llywodraethwr, a dy- 
wedais wrtho nad oedd arnaf biysurdeb am 
fyned yn mlaen. Galwodd ar Faralaly i gyf- 
ieithu rhyngorn ; a dywedodd y llywodraethwr 
fod y wlad yr oeddym i fyned trwyddi yn 
llawn o anwariaid drwg, ac yn elynion mawr 
i'm canlynwyr, lieblaw i ddynion gwynion ; ac 
i'm gwarchod rhag y rhai hyn yr oedd yn an- 
fon pedwar o fil wyr gyda ni trwy y wlad bono; 
a dywedodd fod yn ofynol i ni gychwyn yn 
ddioed, cyn y bycldai i ryw dylwyth o bobl 
ddrwg gychwyn i ryw fath o flair oedd i fod 
yn un o'r pentrefi yr oeddym i fyned trwyddo. 
Pa un ai fy mywyd ai ynte yr aur, oedd yr 
acbos o'r holl bethau hyn, nid oeddwn sicr ar y 
pryd ; ond yr oeddwn yn gweled na buasai 
yn ddoethineb gwingo yn erbyn myned yn 
mlaen, a gadael yr aur a phobpeth. Yr oedd 
y llywodraethwr yn siarad yn dyner a phwyll- 
og, ac yr oedd wedi bod yn Tananarivo ei huu- 
an yn moreu ei oes. Hefyd yr oedd yno ryw 
fath o bregethwr, a dwy ddynes, yn gallu dar- 
llen ac ysgrifenu tipyn yn eu hiaith eu hunain, 
a gwnaeth y llywodraethwr iY rhai hyn ys- 
grifenu nodyn ar bapyr oedd genyf, yr hwn 
yr oeddwn i'w roddi i lywodraethwr y pen- 



232 O AMOYLOH Y liYD. 

tref agosaf. Felly gadewais bawb yn y pen- 
tref mawr hwnw yn gyfeillgar. Daeth y lly w- 
odraethwr ei hun i'm hanfon am tua dwy fill- 
tir. Ar ei gychwyniad yn ol rhoddais ddolar 
iddo ef a'i ddau ganlynwyr a aethant yn ol 
gydag ef, yr hyn a wnaeth iddynt wenu a di- 
olch, ac ewyllysio yn dda, &c. 

Yr oedd ein nifer ar ol hyn yn ddeg, sef y 
pedwar milwr, a dynes, yr hon oedd hefyd yn 
cario gwaewifyn, fy hunan a'r gweision. Yr 
oedd fy meddwl eto yn aros yn' ol o amgylch 
yr aur. Er fy mod yn credu mai anfon y mil- 
wyr i'm cadw rhag gwneyd gwaith cyffelyb yr 
oedd, eto yr oeddwn yn credu y buasai modd 
prynu y llywodraethwr i fod o fy nhu ; ond yr 
oeddwn yn gweled y byddai iddo yntau drwy 
hyny beryglu ei hunan ; felly boddlonais i 
fyned yn mlaen. Pan y gwelwn rywbeth i 
dynu fy sylw, cymerwn fy amser, fel o'r blaen, 
a boddlonai y milwyr i bob peth, heb ddy- 
wedyd gair yn groes ; ond yn ami rhedent yn 
mlaen i benau y bryniau er cael golwg yn 
mlaen, rhag ofn y byddai rhyw berygl o'n 
blaen, neu ddynion drwg yn ymguddio ar 
ochr y llwybr. Oyraeddasom y pentref nesaf 
erbyn pedwar o'r gloch y prydnawn, ac anfon- 
ais y nodyn i'r llywodraethwr. Yn mhen rhai 
oriau, modd bynag, cefais nad oedd wedi agor 



TAITH I MAJANGA. 233 

y llythyr, gan nas gwyddai pa beth i'w wneyd 
a'r ainlen a roddaswn am dano. Cymerais ef 
ganddo ac agorais ef, ond nis gallai y llywod- 
raethwr na neb arall yn y dref ei ddarllen, 
felly ceisiais wneyd hyny fy hunan, a llwydd- 
ais i swnio rhai geiriau yn ddealladwy iddo. 
Beth bynag, cefais orchymyn i gario y nodyn 
i'r llywodraethwr nesaf, a pharheais i'w gludo 
yn y modd hwn am bed war diwrnod, o her- 
wydd nad oedd neb yn gallu ei ddarllen. Yr 
oeddwn yn cael gosgordd o bedwar milwr o'r 
naill bentref i'r Hall, nes y daethom i gwr di- 
ffaethwch, neu " No-man's-land" fel y geilw y 
brodorion ef, pryd y cawsom chwe' niilwr. 
Cymerai i ni dri diwrnod i groesi y diffaethwch, 
yn ystod y rhai nid oedd gobaith i ni weled 
tref na thy, felly cymerasom ddiwrnod o or- 
phwysdra i barotoi gogyfer a'r daith. 

Mae rhandir yr Hovas yn terfynu ar gwr y 
diffaethwch hwn, ac eiddo y Sakalavas yn de- 
chreu ar y tu arall iddo. Ni ddaw y rhai di- 
weddaf un amser i wlad yr Hovas heb fod yn 
finteioedd lluosog, ac felly mae y ddau lwyth 
yn dra gelynol i'w gilydd. Yr ydoedd ar fy 
mormidas gymaint o ofn croesi y parth hwn 
fel nas gallwneu darbwyllo i fyned yn mlaen 
nes cael gaii y llywodraethwr anfon wyth mil- 
wr gy da ni, Yr oedd y wlad ar y cyntaf yn 



234 O AMGYLOH Y BYD. 

fryniog, ac yn cael ei dyfrhau yn rheolaidd, 
ond yu f uan daethom i fan lie yr oedd math o 
wybed duon, tebyg i mosquitoes, mor lluosog a 
blinderus fel y buasai ychydig ddyddiau yn 
eu plith yn ddigon i boeni dyn i farwolaeth. 
Wedi pedair awr o gerdded a rhedeg caled 
daethom allan o'u cyraedd, Yr oeddym wedi 
gorchuddio ein gwynebau, ac heblaw hyny yn 
gorfod euro ein hunain yn barhaus a hushes ; 
felly yr oeddym wedi rhedeg ein hunain yn 
hollol allan o wynt, pan y cyraeddasom Ian 
afon risialaidd, yn yr hon yr ymdrochais, a 
chysgais y noson hono ar gareg fawr yn nghan- 
ol yr afon. Dranoeth teithiem eto i wlad oedd 
yn llawn o wahanol fwnau, o'r rhai hefyd y 
cedwais amryw bwysi, er eu profi pan ddeuwn 
i ryw le gwareiddiedig ; ac yr wyf wedi cael 
lie i gredu fod amser yn aros y parthau hyny 
o Madagascar pan y bydd yn rhyfeddol yn'yr 
ystyr f wnawl. Ond nid oedd un math o hel- 
wriaeth i'w ganfod yn unlle, nac aderyn i dori 
ar ddystawrwydd yr anialdir. Boreu y tryd- 
ydd dydd yn yr anialwch cyfarfuasom a chan- 
oedd o'r Sakalavas ar eu ifordd, gyda beichiau 
o amrywiol nwyddau, ac ugeiniau o wartheg 
a moch, i farchnad a gynelid yn un o drefi yr 
Hovas y daethom trwyddi. Cynelir y march- 
nadoedd hyn bob wythnos, eithr ni feiddia y 



TAITH I MAJANGA. 235 

Sakalavas fyned iddynt heb fod yn barod i 
ryfel. Teithient yn un llinell hir, yn ymestyn 
am oddeutu milltir o ffordd. Ymddangosent 
yn gyf eillgar, ond er hyny crynai f y mormidas 
gan ofn. Ateliais rai o honynt, gan ofyn pris 
buwch, a'r ateb ydoedd, dwy ddolar. Dyma 
le am fuchod, onide ? * 

Erbyn y nos cyrhaeddasom bentref bychan, 
yr hwn oedd y cyntaf heb gaerau o'i amgylch 
y daethom iddo er yr ail ddiwrnod wedi gad- 
ael Tananarive Safai hwn ar Ian y brif afon 
yn y parthau hyny, a'r hon yr oeddym y dydd 
canlynol i ddechreu teithio ami mewn eweh 
am bellder o 75 i 80 milldir. Yn fuan ar ol 
cyraedd aethum at yr afon gan ymdrochi, yr 
hyn oedd bob amser yn adnewyddiad mawr i 

* Dylaswn grybwyll cyn hyn mai Mexican dollars yd- 
yw yr arian cylchredol trwy holl Madagascar; ond mae 
darnau five francs {French) yn pasio yn rhwydd yn y prif 
farchnadoedd. Nid oes yn Madagascar arian manachna 
doleri ; ac i wneyd y diffyg hwn i fyny mae y doleri yn 
cael eu tori gyda chyn caled a morthwyl i ddarnau o wa- 
ll an ol faintioli, o faint pen pin i fyny ; ac y mae pawb 
yn cario dorian fechan i bwyso y darnau a gwybod eu 
gwerth. Mae y dull hwn yn drafferthus iawn. Aethym 
unwaith heb ddim o'r arian drylliedig, ac nid oedd cyn 
a morthwyl i'w cael; felly gofelais, pan gefais gyfieusdra, 
i ddarnio digon o ddoleri i bara tra y byddwn yn yr yn- 
ys, fel na chawn yr helbul hwnw drachefn. 



236 O AMGYLCH Y BYD. 

mi ; ond braidd cyn fy mod yn y dwfr rhedodd 
yr lioll bentref i lawr gan waeddi voy, voy, h. 
y., alligator. Dychrynwyd fi gan hyn, a rhed- 
ais all an gan dybied ei fod ar gael gafael yn- 
wyf ; eithr deallais nad oeddynt wedi gweled 
un yr amser hwnw, ond eu bod yn gwybod 
fod pedwar o honynt yn y llyn hwnw, y rhai 
a ddeuent ar brydiau yn y nos mor bell a'r 
pentref. Wedi dychwelyd i'r pentref yr oedd 
blinderau eraill yn fy aros yn y ffurf o mos- 
quitoes a llygod — y rhai diweddaf mor lluosog 
a hyf ag i geisio cario y ganwyll ymaith cyn i 
mi orphen swpera, ac nid oedd un dyben ceisio 
en cadw draw nes ei rhoddi ar le uchel. 
Ceisiais gysgu, ond rhedai y llygod yn ol a 
blaen dros fy ngwyneb gan ymddangos fel pe 
yn cymeryd fy nhrwyn yn nod i neidio drosto. 
O'r diwedd codais a gelwais ar Faralaly, yr 
hwn, gydag un arall, ddeallais oedd yn cysgu 
allan ar fath o blntform bychan wedi ei osod 
ar bedwar polyn tua saith troedfedd oddiwrth 
y llawr. Am y gweddill o'r noson cymerais 
i feddiant o'r lie hwnw gan eu gyru hwy i 
rywle arall, a thrwy hyny cefais ymwared 
rhag y llygod. Dranoeth daethum i bentref 
mawr lie y cefais well ty i aros ynddo. Ym- 
ddangosai y trigolion yn fwy gwareiddiedig 
yma heb fod yn ymdyru i'r ty, fel yn y manau 



tAiTS i" MAJANGA. 23? 

eraill, i lygad-rythu ar bobpetli. Ond yr 
oeddwn yn awyddus am gyraedd Majanga a 
chael golwg ar ddwfr hallt unwaith yn rhagor, 
felly anfonais Faralaly i logi canoe i'n cludo i 
lawr yr afon. Cefais ddeall yn fuan mai i 
Morvoy, pentref pwysig, tua ugain milldir o 
Manjanga y gallent fyned bellaf gyda'r canoe, 
a bod yn rhaid cymeryd rhyw fath o sloop 
oddi yno i Majanga. Deuai milwyr gyda ni 
fel o'r blaen, ac yr oeddyrn dan orfod i gynier- 
yd pob ymborth i'n canlyn, gan. nad oedd un 
pentref i'w gael rhwng yno o Morvoy. 

Yr oedd yr afon ar y cyntaf yn llydan, ond 
yn fas. Gwelid amryw adar, a saethais rai 
tlysion anghyffredin yn cynwys parrots aml- 
liwiog. Arosasom y noson gyntaf ar ynys 
fechan, ond yr oedd y gwybed rnor flinderus 
fel y gorfu i ni adael y lie hwnw yn fuan, a 
phrysuro i lawr yr afon. Boreu dranoeth 
teimlais fy nghefn yn oer, ac yr oedd fy ngwef- 
usau yn glasu, a'm danedd yn euro yn nghyd, 
yr hyn a arwyddai fy mod ar gael y clefyd. 
Gorchyniynais gymeryd y eweh i'r Ian, lie y 
cyraerais feddyginiaeth a choffi, a syrthiais i 
drwm-gwsg am rai oriau. Pan ddeffroais 
cefais fod Faralaly wedi fy nghadw rnor boeth 
fel yr oeddwn wedi chwysu yn fawr, yr hyn 
debygaf f u yn f oddion i weithio y clefyd allan. 



238 O AjiGYLOH Y BYH 

Tywynai yr haul yn boeth erbyn hyn, a phry- 
surais yn mlaen ar y daith, gan osod gorchudd 
uwchben y rhan o'r cwch lie y gorweddwn. 
Y noson hono penderfyuais wneyd math o 
babell o ryw frethyn oedd genyf, er cadw y 
gwybed draw. Grlaniasom ar lanerch led isel 
a thywodlyd, a gorchymynais godi y babell 
ychydig latheni o Ian yr afon. Tra wrth y 
gorchwyl ceisiai y Mormidas ddweyd cryn 
lawer o rywbeth wrthyf, ond gan na theirulwn 
yn dda ni thelais nemawr sylw iddynt. Modd 
bynag, sylwais eu bod, o herwydd rhy w achos, 
wedi sefydlu eu hunain gryn lawer yn mhell- 
ach oddiwrth yr afon, ac oddi wrthyf finau 
nag arfer. Ni feddyliais fod dim o'i le ar y 
pryd, eithr rywbryd yn nghanol y nos tybiais 
y gallai mai ofn alligators oedd arnynt, yr hyn 
a barodd gryn anesmwythder i mi. Yn fuan 
clywais dwrw yn y gwellt a'r bamboos oedd 
rhyngwyf a'r afon, a chodais gwr y babell i 
fyny, pryd y canfyddais un o'r creaduriaid 
hyny yn ymwthio tuag ataf. Neidiais i fyny, 
gan deimlo gwallt fy mhen yn gwneyd yr un 
modd. Daeth y Mormidas yn fuan ataf, ac 
wedi taflu ceryg i'r gwellt trodd y creadur yn 
ol tua'r afon. Saethais at ddau o honynt, ond 
ni pharodd hyny un cyffro iddynt. Tebyg 
mai arogl bwydydd a'u tynasai tua'r fan lie 



TAITH I MA JANG A. 239 

yr oeddwn. Gwelswn ganoedd o honynt ar 
hyd yr afon, ond fel rheol nid oeddynt agos 
gymaint a rhai a welais ar yr arfordir dwyr- 
einiol. Teithiais drwy y dydd a'r nos ddy- 
lynol er cyraedd Morvoy, yr hyn a wnaed tua 
thri o'r gloch y boreu. 

Anfonais y llythyr a dderbyniais gan lyw- 
odraethwr Minantanana — sef y pentref lie y 
llogais y cwch — at lywodraethwr Morvoy, yr 
hwu a drigai ar ben bryn uwchlaw y pentref. 
Yr oeddwn wedi cael ar ddeall fod y llyw- 
odraetliwr hwn yn berthynas agos i'r Prif 
Weinidog yn Tananarivo, a bod ei eiriau bron 
mor awdurdodol ar yr arfordir hwn ag eiddo y 
Frenines. Yn f uan daeth cenad i'm gwahodd 
i'r palas, ac erbyn f y mod wedi ymdrwsio ychy- 
dig daeth pedwar swyddog mewn lifrai i'm 
cyrchu. Yr oedd y Lly wodraethwr ar y veranda 
wedi ymwisgo mewn dillad duon fel Ewrop- 
ead. Cyferchais ef a'i wraig — yr hon oedd 
un a'r Hovas mwyaf golygus a welais — a 
gwahoddwyd fi i'r ty, yr hwn oedd yn debyg 
i dy Ewropead cyfoethog, gyda darluniau 
heirdd yn crogi ar y pai wydydd. Daeth y 
morwynion a choffi i mewn, o'r hwn y cyfran- 
ogodd y lly wodraethwr a'i wraig, ei brif- 
swyddog, a minau. Wedi hyn daeth i ddang- 
os y cap el i mi, yr hwn, yn ol eu tyb hwy 



240 AMGYLCH Y BYD. 

oedd wedi ei addurno yn gostfawr. Gofynodd 
i mi aros am ychydig ddyddiau, a'r hyn y cyd- 
syniais. Yn y pryduawn daeth seindorf, y 
rhai oedd yn cael eu llogi er budd i'r llywod- 
raethwr, i chwareu mewn lie cysgodol, dan y 
coed, o ilaen y ty, lie hefyd y rhoddwyd. cadeir- 
iau esmwyth i'r Llywodraethwr a fy hunan i 
eistedd ynddynt ; ac yn ol gorchymyn y Llyw- 
odraethwr ymgasglodd ugeiniau o ddynion a 
merched i ddawnsio. Ceisiasant fyned trwy 
fatli a quadrille yn ol y dull Ewropeaidd; 
cefais engraifft o'r Malagazi dance. Tua'r 
hwyr daeth masnachydd Arabaidd heibio, yr 
hwn oedd yn medru ychydig, Seisneg, a gwa- 
hoddwyd ef i aros swper. Trwy ei gyfrwng 
ef holwyd llawer arnaf am Rwsia, Twrci, a 
gwledydd eraill, am y rbyfel, ac a oedd tnedd- 
iad Lloegr yn gyfeillgar tuag at Madagascar ai 
nad oedd. Atebais yr oil oreu gallwn, a bod 
Lloegr yn eithaf cyfeillgar tuag at Madagas- 
car, oddieithr gyda golwg ar ei gwaith yn 
cludo caethon o Mozambique. Dywedais na 
byddai i Lloegr orphwys nes llwyr atal y fas- 
nach. Atebodd y llywodraetliwr nad oedd ef 
yn ffafriol i'r fasnach, a bod y bai yn gor- 
phwys yn gwbl ar y masnachwyr. Wedi aros 
dan ddiwrnod a noson gyda'r llywodraethwr 
caredig hwn, llogodd Arab sloop i'n danfon i 



TAITH I MAJANOA. 241 

Majanga, yr hon a gyrhaeddasom dranoeth. 
Gwnaeth le cysurus i mi ynddi, ac anfonodd 
ei llon'd o forwyr a milwyr gyda mi i Ma- 
janga. 

Hon yw y dref bwysicaf ar yr arfordir gor- 
llewinol, a'r unig rai y gellid en hystyried yn 
Ewropeaid yn y lie, ydynt dri o Ffranewyr, 
un o'r rhai, modd bynag, sef y Trafnoddydd 
Ffrengig, sydd yn enedigol o Ynys Bourbon. 
Er nas gallai siarad Seisneg gwahoddodd y 
Trafnoddydd fi i wneyd fy nghartref gydag ef 
nes y cawn gyflensdra i ymadael. Yn inhen 
ychydig oriau ar ol cyraedd y lie, derbyniais 
nodyn Seisnig yn fy ngwahodd i alw gyda 
Madame Baker. Dygwyd y nodyn gan fach- 
gen bychan, melyn, yr hwn a wisgai gadwen 
aur, yn bwys o leiaf am ei wddf, ac hefyd yn 
unol a dull India Asiaidd gwisgai gylchau 
arian am ei goesau, nes bod yn boenus iddo 
gerdded. Yn ol y cais gelwais gyda Madame 
Baker, yr hon sydd yn enedigol o Cape of 
Good Hope, ae yn felen o ran Uiw. Yr oedd 
ganddi luaws o addurniadau o'i deutu fel ei 
mab a'i merched. Daethai hi yno ddwy nyn- 
edd ar hugain yn ol, a phriododd Indiad cy- 
foethog, a hi sydd fel brenines ar y lie hwn. 
Gallai siarad Seisneg da ac yr oedd yn falch o 
weled pawb a allent yoiddyddan a hi yn yr 
11* 



242 O AMGYLCH Y BYD. 

iaith hono. Cefais croesaw mawr ganddi. Os 
ediychir ar y map gwelir fod Majanga bron 
yn union i'r gogledd o Tananarive Fel hyn 
yr wyf wedi cael y pleser o groesi Madagascar, 
yr hyn ni chynawnwyd ond gan nifer bychan 
o bobl wynion yn flaenorol. 



DWYREINBARTH AFFRICA. 243 



PENNOD IX. 

Yn ol i Affrica — Glanio yn Mozambique — 
Gael y clef yd — Cyfarfod a boneddwyr Pryd- 
einig — Hela ar y Cyfandw — Dal afon-farch 
— Desgrifiad o'r dref aH hynodion — Ymwel- 
iad a Quilimane— Afon Zambezi — Ffarwel- 
io d)r boneddwyr — Oalw yn Inhambane — 
Hynodrwydd y lle — Delugoa Bay — Port 
Natal — Glanio yn Poi*t Elizabeth, <&c. 

Ar ol aros yn Majanga am 12 diwrnodd cef- 
ais gyne i ymadael gyda agerlong o'r enw 
" Cashmere," berthynol i'r British India S. N. 
Co. Y cwmni hwn sydd yn cludo y llythyr- 
godau o Aden i Zanzibar, oddi yno i Ynys- 
oedd Comoro a Nossi-Be, yna i Majanga, ac 
oddi yno i Mozambique, Affrica. Greilw yr 
agerlong Cashmere yno yn fisol, eithr y tro 
hwn ni arosodd yno ond dwy awr. Cryn 
orchwyl yn yr amser byr hwnw oedd casglu fy 
holl gelfi yn nghyd, ffarwelio a'r Llywodraeth- 
wr, Madame Baker, y Trafnoddydd Ffreng- 
ig, ac eraill a fuont yn hynod garedig wrthyf 
yn ystod fy arosiad yn y dref. Cwblheais ef 
yn llwyddianus, modd bynag, ac yn fuan yr 
oeddwn yn hwylio allan o'r bay ardderchog 
yn ol cyflymdra o ddeng milldir yr awr. Tua 



244 O AMGYLCH Y BYD. 

haner cant o oriau o dywydd dymunol a'n 
dygodd i angorfa diail Mozambique, ac ang- 
orwyd mewn lie manteisiol i weled y dref, yr 
hon a ymddangosai yn dra niawreddog, gyda 
thai uche] a chadarn. 

Mae tref Mozambique wedi ei hadeiladu ar 
ynys, ar y pen allanol i'r hon y mae amddi- 
ffynfeydd cedyrn a helaeth. Adeiladwyd hwy 
gan y Portugiaid tua thri chan' mlynedd yn 
ol, ond er hyny dywedir eu bod mor gyfleus 
at y dyben yr adeiladwyd hwy a rhai a adeih 
edir yn y dyddiau hyn. Dengys hyn nad yd- 
oedd y Portugeaid yr adeg hono yn israddol i 
neb mewn rhyfel, mwy nag mewn pethau er- 
aill. Bu y genedl hono unwaith ar y blaen i 
bron bob cenedl mewn ysbryd anturiaethus, 
yn enwedig gyda morwriaeth. Hwylient i 
barthau pellenig, gan ddarganfod gwledydd 
ac ynysoedd oeddynt hyd hyny yn anadna- 
byddus ; a phe byddai modd cael allan eu 
holl hanes, credwyf y ceid eu bod yn fwy 
hyddysg yn ngwahanol barthau Anrica nag 
un genedl arall. Ond gadawaf i'r Portugeaid 
gan fyned i'r Ian gyda'r stiward. Nid oeddwn 
yn teimlo yn dda er ys rhai oriau cyn cyraedd 
y dref, ac ofnwn fy mod ar gael ail ymweliad 
gan y clef yd. Yn mhen ychydig fynydau ar 
ol glanio teimlwn fy hun yn gwaethygu, a 



DWYREINBARTH AFFRIOA. 245 

hysbysais y stiward fy mod am fyned i west- 
dy yn ddioed, Tarewais ar ddau frodor o 
Zanzibar yn gallu siarad Seisneg, y rhai a'm 
cyfarwyddasant i'r unig westdy yn y lie. An- 
fonodd y perchenog, yr hwn oedd yn gallu 
siarad ychydig Seisneg, Negro bychan i ddang- 
os fy ystafell 1 mi, ac aethym i'm gwely, lie y 
bum am dri diwrnod cyn gallu sefyll uwch 
ben fy nhraed. Nid oedd un feddyginiaeth 
yn aros gyda mi, ac yr oedd cylchrediad y 
gwaecl drwy fy aelodau bron wedi darfod. 
Anfonais am feddyg Arabaidd, ond ni feddai 
un feddyginiaeth na feddwn fy hunan, a'r cyf- 
an a wnaeth ydoedd rhwbio er hywyddo cylch- 
rediad y gwaed yn fy aelodau. Modd bynag, 
wedi tri diwrnod, gellais gymeryd llonaid 
llwy de o quinine. 

Yr oeddwn wedi cael fy nysgu i gredu y bu- 
asai cymaint a hyny o quinine bron yn ddigon 
i fy 11 add, hyd nes yr hysbyswyd fi gan rai 
profiadol yn yr amgylchoedd hyny, fod yn 
angenrheidiol cymeryd llonaid llwy de fechan, 
cyn y byddai ei effaith yn sicr. Ond yr oedd 
y Portugeaid bob amser yn gofalu am gymer- 
yd physic neu ry wbeth arall i agor y corff cyn 
cymeryd quinine / ac mae yn ddiameu ei fod 
yn cael mwy o eifaith felly, ac yn llai niweid- 
iol i'r cyfansoddiad. Erbyn tranoeth yr oedd- 



246 O AMGYLCn Y l.YD. 

wn wrth y bwrdd yn un o'r rhai cyntaf, ac ni 
bnm ond ychydig amser cyn gwneyd i fyny 
yn effeithiol am y tri diwrnod y bum yn ab- 
senol oddiwrtho. 

Pan yn Madagascar, fy mwriad oedd myned 
gyda'r agerlong Cashmere i Zanzibar, ac oddi- 
yno i Aden, Arabia, lie y cawn gyfleusdra i 
gael agerlong arall i'm cymeryd trwy y Mor 
Coch i ddinas Suez, ac i ymweled a phrif 
l-yfeddodau gwiedydd yr Aifft a Chanaan, ac 
yna dychwelyd trwy Ewrop i Grymru. Ond 
cyn i mi wella o fy salwch, yr oedd y Cash- 
mere wedi cychwyn ar ei thaith gyda lluaws o 
deithwyr Portugeaidd ar eu taith i Portugal. 
Y newydd cyntaf am yr agerlong anffodus 
hon oedd ei bod wedi myned yn ddrylliau, a 
soddi mewn ystorm enbyd rhwng Zanzibar ac 
Aden, ar y fordaith hono, a cholli amryw fyw- 
ydau, yn nghyda'r holl lythyrau, a phob peth 
arall oedd ynddi. Felly yr oeddwn yn cyd- 
nabod fod fy salwch y tro hwn wedi fy 
nghadw rhag cyfarfod a nerthoedd echrydus y 
dymestl bono. 

Fy ngorchwyl cyntaf wedi codi allan yd- 
oedd chwilio am rywun yn gallu siarad Saes- 
neg. Yr unig Sais yn y dref, mor belled ag 
y gwyddai perchenog y gwesty, ydoedd Cap- 
ten Elton, y u traf noddydd Prydeinig. Trwy 



DWYREINBAKTH AFFKICA. 247 

gyrnorth yr Union Jack, yr hon a chwyiiai 
uwchben un o'r adeiladau goreu yn y dref, ni 
bum nemawr o amser cyn dod o hyd i Capt. 
Elton, gan yr hwn y cefais dderbyniad croes- 
awgar. Cefais fod yn nhy y trafnoddydd am- 
ryw Saeson, sef personau o'r enw Rhodes a 
Downey, yn nghyda dau swyddog a phedwar 
morwr, perthynol i'r Hong ryfel Lynx. Ym- 
ddengys fod y Lynx wedi dal Arab Dhaw, 
neu sloop yn cludo caethion o- Mozambique i 
Madagascar, ac anfonasid y chwech olaf yn ol 
i Mozambique gyda'r sloop, yr hon a suddwyd 
ganddynt ar ol rhyddhau y caethion. Yr 
oeddynt y pryd hwnw yn dysgwyl am ddy- 
fodiad y Lynx, i'w cyrchu. Capt. Elton yd- 
oedd y trafnoddydd sydd eisoes wedi ei gry- 
bwyll, am mai efe ddaeth gyda'r pedwar ar- 
ch wilwyr o amgylchoedd yr afon Zambezi i 
Natal. Cefais ar ddeall fod Roebuck wedi 
cyfarfod Capt. Elton yn Durban ar ol i mi 
ymadael, ac iddynt ddod gyda'u gilydd i 
Quilimane, lie y bu i Roebuck fyned yn mlaen 
i fyny yr afon uwchlaw Tate. Cefais ar dde- 
all fod Mr. Rhodes yn un o hen gyf'eillion pen- 
af Roebuck. Grwnaeth cyfarfod a'r bonedd- 
wyr hyn i minau deimlo fel dyn newydd ; ac 
wedi disgyn ar unwaith i ganol cyfeillion, yr 
oedd yn rhaid i mi bellach aros gyda hwy. 



248 O AMGYLCH Y BYD. 

Ganddynt livvy y cefais y wybodaeth gynt- 
af fod Transvaal wedi dyfod i feddiant Lloegr, 
a dywedent fod y newyddion diweddaraf yn 
addawol iawn gyda gorwg ar y meusydd aur. 
Cododd hyn awydd ynof am fyned eilwaith i 
Ddeheubarth Aifrica, yn lie myned drwy y 
Mor Coch, fel y bwriadwyd genyf yn flaenor- 
ol. Yr oedd genyf dair wythnos i aros yn 
Mozambique cyn y cawn agerlong i fyned tu- 
a'r Deheubarth, y rhai a dreuliais yn lied gy- 
surus. Bu i'r Capt. Elton, Rhodes, Downny, 
y ddau swyddog, a fy hunan, a llu o'r brodor- 
ion, fyned mewn cwch o ynys Mozambique i'r 
cyfandir., lie y treuliasom amryw ddyddiau yn 
yr anialwch yn hela. A dyma'r lie a gyfrifir 
yn nefoedd yr helwyr. Yr oedd pob math o 
fwystfilod, o'r cawrfil i lawr, i'w gweled yno. 
Lladdasom ddau lewpart, pump o giraffes, a 
gwelsom luaws o afon-feirch anferth mewn 
cryfder a maintioli ; ac ar ol hir amser llwydd- 
odd y brodorion i ladd un o honynt trwy 
blanu math o dryferi ynddo tra yn y dwfr. 

Nid yw yn anhawdd cael hyd i'r creadur- 
iaid anferth hyn, trwy eu bod i'w clywed yn 
pesychu ac yn tisian, weithiau am filltiroedd ; 
ac o herwydd eu bod mor fawr, nis gallant 
ymguddio yn yr afonydd heb ddangos eu hun- 
ain rywffordd neu gilydd. Ond weithiau gor- 



DWYREINBARTH AFFRICA. 249 

weddant yn ddystaw tan y dwfr fel y mae yr 
olwg arnynt yn debycach i greigiau duon nag 
i greadur a bywyd ynddo. 

Ar ol planu y tryferi yn ddigon dwfn yn ei 
gnawd, a chan fod y brodorion wedi sicrhau 
rhaff yn y dryfer, cymerwyd y pen arall i'r 
Ian i'w sicrhau o amgylch coeden, a dyna lie 
yr oedd golygfa wir ddychrynllyd — yr ang- 
henfil mawr mewn cymaint o boenau ocldi- 
wrth y mangellau wrth gael ei dynu i'r Ian, 
nes oedd yr holl afon yn donau fel bryniau, a 
phan yn soddi tan y dwfr byddai yn ckwythu 
chwyrndwll gyda'i ffroenau ; ac weithiau 
chwythant y dwfr i fyny fel hylif o fynydd 
tanllyd, gan wneyd rhuadau a thuchanau dig- 
on hyll i ddychrynu pob petli byw. Gwel y 
darlun ar y tu dalen canlynol. 

O'r diwedd llwyddwyd i'w gael i'r Ian wedi 
ei ladd ; yr hyn oedd yn llawenydd mawr i'r 
brodorion ; ac, mewn gwirionedcl, yr oedd 
pawb o honom wedi cael ein llwyr foddloni 
yn yr helfa hon. 

Yn agos Man y mor yr oedd perllanau an- 
ferth o goed eur-afalau, a'r oil yn llawn o'r 
mathau mwyaf a melusaf a welais yn unman 
erioed ; ac yr oedd y cwbl i'w cael am eu hel. 
Yr oedd y rhai hyn wedi cael eu planu amser 
maith yn flaenorol gan un o'r Portugeaid cy- 
12 




DAL YE AFON-FAKCH. 



DWTREINBAKTH AFFEIOA. 25 1 

foethocaf, yr hwn oedd wedi adeiladu palas 
ardderchog ar y lie', ond o herwydd clefydau 
marwol yr anigylchoedd, bu id do adael y lie 
i'w dynged. Bu i rai o honom wario tri di- 
wrnod yn yr aragylchoedd prydferth, ond 
afiach hyn, tra y bu i Capt. Elton, a dau arall, 
fyned i ben mynydd oedd i'w weled yn y pell- 
der o ugain milldir, a daethant yn ol wedi 
gwneyd sketch dda ac amlwg o'r mynydd a'r 
anigylchoedd yr ymwelsant a hwy. Ar ol 
hyn darparwyd y cychod i ddychwelyd i Mo- 
zambique, yr hyn a gyflawnwyd mewn ychydig 
amser dan wynt teg. 

Erbyn dychwelyd i Mozambique yr oedd y 
Jajux wedi cyraedd yno, ac aethom ar ei bwrdd, 
lie y cafwyd amser difyrus am y gweddill o'r 
diwrnod hwnw, ac am amryw ddyddiau wedi 
hyny. Ar y llestr hon y bu y cyfaill Partridge, 
o gwmni Patrick, Lucas, & Co, Placerville, 
California, yn treulio llawer o flynyddau fel 
swyddog. Dywedai Mr. Brown, un o brif 
swyddogion y llestr wrthyf, i Mr. Partridge 
adael y Lynx am yr aur-gloddiau, gyda thair 
mil o bunau yn ei feddiant. Genedigol o 
Ddeheudir Cymru yw, ac yr oeddym wedi 
gwario llawer o amser gyda'n gilydd yn ani- 
gylchoedd Placerville, Calif., ac yr oedd swydd- 
ogion y Lynx yn ymddangos yn llawen wrth 



252 O AMGYLOH t BtD. 

glywed am ei lwyddiant yn California. Mae Mo- 
zambique yn hen dref, ac mae heolydd golyg- 
us iawn ynddi-yr adeiladau ar y cyffredin wedi 
eu gwneyd a bricks, ac yr oedd amryw o adeil- 
adau newyddion a gweithiau eraill yn myned 
yn mlaen, a'r gwaith gan mwyaf yn cael ei 
wneydgan y merched brodorol, sef y Negroaid. 
Dyma lie mae y gwir negro i'w gael. Gwelir 
y negros mwyaf gwreiddiol yn Mozambique, 
ac yr oedd yr olwg arnynt yn taflu fy nghof 
i'r Talaethau Deheuol,Ue hefyd y gwelir y gwir 
negros o Guinea, gorllewinbarfch Anrica. Mae 
y Portugeaid yn cael y dylanwad goreu arnynt, 
ac wedi llwyddo i droi lluaws mawr o honynt 
at eu crefydd eu hunain, sef Pabyddiaeth. 
Mae amryw o gapelau da yn y dref, ac addoli 
cyson, yn debyg fel y gwelir mewn trefydd 
Pabyddol eraill. Ar yr heolydd cyfarfyddir 
a llawer o swyddogion rhyfel Portugeaidd, 
wedi ymwisgo yn y modd mwyaf golygus a 
hardd. Y prif fasnachwyr oeddynt Banyans 
ac Arabiaid. Mae yno seindorf ragorol yn 
chwareu dair noswaith o bob wythnos mewn 
ifwrk bychan dymunol ar Ian y bau, lie y ceir 
awel hyfryd, os bydd awel o gwbl. Portuge- 
aid oedd y chwareuwyr, ac yn sicr yr oeddynt 
yn soniarus dros ben, a gallwn feddwl i'w 
cymharu yn ffafriol iawn a'r bcmds yn Ewrop 



DWYREINBARTH AFFRIOA. 



253 



ac America. Pan fyddai y band yn chwareu, 
gwelid canoedd o'r negroaid yn dawnsio yn 
eu dull rhyfedd eu hunain, a phan y byddai y 
chwareuwyr yn cerdded, byddai yr heolydd 
yn llawn o'r merched brodorol yn rhedeg ac 
yn dawnsio. Ymddengys fod y brodorion nyn 
yn hoff o bob math o gerddoriaeth. 

Gan fod sefyllfa yr ynys hon yn y trofanau, 
ceir pob math o lysiau a ffrwythau mwyaf 
dymunol yn yr holl amgylchoedd, ac o am- 
gylch anedd-dai pawb ; ond er hyny, mae rhan- 
au o'r dref, o herwydd ei bod yn wastad, ac 
heb gael ei drainio, yn ffiaidd ac annymimol 
i'r eithaf. Mae eur-afalau o'r fath oreu i'w 
cael am y nesaf peth i ddim, felly hefyd y 
gellir dweyd am y bananas, pine-apples, cocoa- 
nuts, &c, o herwydd yr oedd yr holl wlad yn 
llawn o honynt. Yr oedd pob peth at ei fwyta 
yn rhad, ond costiodd i mi am y Uety yn yr 
hotel yn ol saith franc y dydd, neu tua dollar 
a haner o arian y Talaethau Unedig; felly 
mae y trafaeliwr yn gorfod talu yn nchel yno 
fel pob man arall, yn enwedig pan ystyrir 
nad oes ond un gynfas (one sheet) yn cael eu 
rhoddi ar y gwely trwy y nwyddyn, ac nid 
oedd ffenestri ond megys tyllau agored, ac mae 
yn annichonadwy cysgu yn yr ystafelloedd 



254 O AMGYLOH Y BTD. 

un amser heb y mosquito ourtains, er cadw y 
mosquitos draw. 

Lie afiach ydyw Mozambique, fel Zanzibar, 
a manau eraill ar yr arfordir hwnw, ac mae y 
quinine yn cael ei ddefnyddio rhag y clefydau 
gan o'r bron bawb o darddiad Ewropeaidd, 
yn y dref. Aethym drwy ei chladdfa, a gwel- 
ais enwau amryw Saeson, ac un Cymro o'r 
enw David Ellis — y cwbl wedi marw o'r clef- 
ydau ; ac yn ol darlleniad ar y beddau, swydd- 
ogion ar longau rhyfel Prydain oedd y mwy- 
afrif o honynt. Tra yn y fynwent hono 
methais a gweled un o'r holl luoedd wedi byw 
i weled pedwar ugain mlwydd oed, yr hyn a 
ddengys yn eglur nad ydoedd yn lie iach. 
Wedi gwario y tair wythnos, fel hyn, mor 
ddifyr ag y gallwn yn mhlith y byw a'r meirw, 
daeth yr agerlong Kaffir i mewn yn fawreddog, 
ac yn ei hamser penodedig, o Zanzibar, ac yr 
oeddwn yn falch cael myned ar ei bwrdd, ac 
o dan faner Prydain unwaith yn rhagor. Yma 
yr oedd Saesneg yn cael ei siarad, yn lie y 
Portugeaeg, fel yn y dref. Yr oedd y Hong 
ryfel Lynx wedi cychwyn er's dau ddiwrnod 
i ddanfon Capt. Elton a Downny i Quilimane. 
O herwydd busnes gorfu i Mr. Rhodes aros i 
ddyfod gyda'r un agerlong a minau, felly cef- 
ais eto gyfleusdra i wrando hanes teithiau a 



DWtfKEINJJAllTH AFFKICA. 255 

helyntion hynod a difyrus yn nwyreinbarth 
Affrica. Yr oedd ef ei hun wedi teithio llawer 
mewn gwahanol barthau o'r wlad fawr hono, 
ac yr oedd yr hyn a lefarai yn adeiladol a 
dyddorol. 

Un o'r rnanau mwyaf peryglus i lestri o 
faintioli ydyw croesi y bar yn ngenau yr afon 
Zambezi, o herwycld ei fod mor fas a gerwin. 
Bu iddynt saethu am bilot yn mhell cyn dod 
at y ban; ond nid oedd pilot yn dod, a rhodd- 
wyd angor i lawr, i aros i . ryw un wneyd ei 
ymddangosiad, gan saethu ac anfon rockets i 
fyny am amser maith, heb un arwydd o wran- 
dawiad, er fod y tir yn y golwg am bellder. 
Yr oedd hyn yn beth newydd i'r capten a'r 
swyddogion, canys arferid eu cyfarfod yn 
brydlon ; felly credai ein capten fod rhywbeth 
wedi dygwydd, ac ar dop y llanw, codwyd yr 
angor ac agerwyd yn mlaen yn araf a gofalus, 
ond nid heb fod mewn ofnau parhaus. Ond 
awd dros y bar yn ddiangol, a cbyfarfyddwyd 
a ni ar yr afon gan Arab oedd yn dra byddysg 
a'r afon, a dywedodd mai wedi boddi y nos- 
waith flaenorol yr oedd y pilot, mewn canlyn- 
iad i yfed gorniod o liquors; ond llwyddwyd 
i fyned a'r Kaffir i fyny i Quilimane yn ddi- 
angol. 

Yn Quilimane cyf arfuasom eilwaith a theulu 



256 O AMGYLCH T BTD. 

y Lynx, a chart fod ail swyddog y Kaffir yn 
myned ^dan gynog gyda'r cwmni i'r parthau 
mewnol, er cymeryd arsylliadau, <fec, aethym 
i'r Ian, ac arosais yn yr. un ty ac ystafelloedd 
ag yr arferai Dr. Livingstone fyw ynddynt tra 
yn Quilimane. Cawsom frolic iawn ar fwrdd 
y Kaffir y noson bono. Er fod yr enw Quili- 
mane yn lied hyddysg i'r rhai a ddarllenasant 
hanes teithiau Livingstone, ac eraill, nid yw 
ond lie bychan, ac oddiar yr afon nis gellir 
gweled ond ychydig adeiladau tebyg i anedd- 
dai. Mae yn y lie, modd bynag, amryw o fas- 
nachwyr Ffrengig, Grermanaidd, Norwegaidd, 
a Portugeaidd, yn gwneyd busnes helaeth ; 
eithr tebyga eu masnachdai i anedd-dai, ac o'r 
braidd y gwelir dim nwyddau ynddynt. Mae 
yn y lie hefyd luaws o'r Banyans, Malabars, 
ac Arabiaid, a diau fod yr oil yn gwneyd yn 
dda, gan mai Quilimane yw y prif farchnadle 
ar yr afon Zambezi, a dygir canoedd o dunelli 

ifori a chrwyn yno yn flynyddol. Mae di- 
gonedd o ffrwythau o bob math i'w cael yno, 
yn enwedig cnau cocoa, eur-afalau, &c. Saif 
y dref ar lanerch isel a gwastad ar ochr ogledd- 

01 yr afon, yr hon sydd yn llydan iawn yno, 
ac am rai canoedd o nlldiroedd, meddir, i 
mewn i'r wlad. Dywedir nad oes un bryn i'w 
ganfod wrth fyned i fyny yr afon, nes y deuir 



DWYREINBARTH AFFRIOA. 257 

at ymarllwysiad yr afon Shire i'r Zambezi. 
Gan hyny, nid rhyfedd fod Quilimane a'r am- 
gylchoedd mor afiach. Fel yn Mozambique, 
mae golwg afiach ar y trigolion, bron yr oil 
o'r rhai ydynt yn ddarostyngedig i fever, eithr 
tiwy iawn-ddefnyddiad o quinine, mae cyfar- 
taledd y marwolaethau wedi ei leihau yn fawr 
i'r hyn ydoedd yn yr amser a aeth heibio. A 
dyma lie y ffarweliais a'r cyfeillion anturiaeth- 
us oedd wedi bod mor garedig wrthyf, a 
rhoddais lythyr iddynt i'w roddi i'r hen gyf- 
aill Roebuck, yr hwn oedd yn cynwys tipyn o 
fy helyntion er pan ymadawsom a'n gilydd 
yn Port Natal. 

Ni wnaeth yr agerlong Kaffir ond arosiad 
byr yn y lie. Er ei bod yn ben llanw pan 
oeddym yn croesi y bar yn ol, mewn un man 
nid oedd ond tri chufydd o ddwfr, ac ofnai y 
capten yn barhaus y byddai i'r llestr daro y 
gwaelod. Beth bynag, cyraeddasom y cefnfor 
yn ddiogel, ac ar ol rhedfa o 54 o oriau, daeth- 
om i olwg yr. afon Inambane. Wedi saethu 
amryw weithiau daeth y pilot i'r golwg yn 
mherson Negro o'r fath dduaf. Ar y pryd 
nid oedd yn ben llanw, eithr credai y pilot du 
fod digon o ddwfr ar y bar i'r Kaffir fyned 
drosodd yn llwyddianus, ac felly rhoddwyd y 
llestr dan ei ofal, a g wnaeth yntau ei ft'ordd 



s\ 



258 o AMGYLcn y i.yd. 

yn fedrus dros y bar gwaethaf a welais erioed. 
Torai y beisdonau yn wynion yn y man yr 
oeddym i fyned trwodd, a chymaint oedd eu 
ifyrnigrwydd fel y tarawodd yr agerlong y 
gwaelod dair gwaith. Parodd y tarawiad cyn- 
taf ddychryn i bawb — yr oedd y masnachwyr 
yn gwaeddi, ac eraill yn rhedeg at y cychod, 
ond pan welwyd fod y Kaffir yn myned rhag- 
ddi, adferwyd tawelwch. Y mae yr afon mor 
llydan a dofn a'r Zambezi, a saif Inambarie 
oddeutu yr un pellder o geg yr afon hon ag 
yw Quilimane o geg y Zambezi, sef pymtheg 
milldir. Mae gwastadrwydd y tir ac ym- 
ddangosiad y ddwy dref hefyd yn gyffelyb, 
a'r un modd eu masnach, ond fod trafnidiaeth 
Inambane rywfaint yn llai na'r eiddo Qnili- 
mane. Yn y lie blaenaf nid oedd ond tair o 
longau pan oeddwn yno, tra yr oedd naw yn 
nghyda dwy agerlong yn Quilimane. 

Yn mhen ychydig oriau ymadawsom o In- 
ambane, ac wedi teithio yn lied agos i'r tir 
am ddeugain o oriau, cawsom ein hunain yn 
Delagoa Bay, un o'r bays goreu yn holl Affrica. 
Ni wyddis am un He ar y cyfandir yn meddu 
cymaint o gyfleusderau at wneyd porthladd 
da i longau o bob maintioli a hwn, ac oni bai 
anechyd y lie, mae yn debyg y buasai yn un 
o'r manau pwysicaf yn y wlad, yn enwedig os 



DWYRELNBARTH AFFRIOA. 259 

try meusydd Transvaal — y rhai nid ydynt ond 
130 o filldiroedd o bellder — yn llwyddianus 
mewn mwnau a chynyrchion amaethyddol, fel 
y dysgwylir iddynt. Yr oedd rheilffordd ar 
gael ei hadeiladu o Delagoa Bay i'r meusydd 
aur. Nid oes dim neillduol yn y dref mwy 
nag yn y ddau le blaenorol, eithr cyfrifir hi 
yn un o'r lleoedd mwyaf afiach. Bu dwsinau o 
fasnachwyr Seisnig yno yn cychwyn busnes, 
ond ychydig o honynt a fuont alluog i gadw 
eu hiechyd— torodd rhai i lawr bron ynunion- 
gyrchol, a chollodd eraill eu hiechyd am eu 
hoes. Ar y pryd hwnw nid oedd yno ond dau 
o Loegr, sef " Old Jack," fel y gelwir ef , ac 
mae yn cadw saloon gyda llwyddiant, ac yn 
adnabyddus i luaws mawr. Boneddiges o 
Loegr hefyd oedd yn rhedeg y brif hotel, ac 
yu gwneyd yn dda ; a phan y gelwais yno, yr 
oedd y ty yn llawn o helwyr, wedi bod yn 
ddigon llwyddianus i ddal amryw ddwsinau o 
giraffes a game mawr arall. Hyd yno yr 
oeddwn wedi codi fy nhocyn o Mozambique, 
gan fwriadu cerdded oddiyno i'r meusydd aur 
os cawn fod y newyddion yu ffafriol. Yr oedd 
saith o'r diggers newydd ddod i lawr gyda'r 
newydd fod Uawer o aur yn cael ei ganfod, 
ond fod canoedd yn methu gwneyd digon i'w 
cynal, gan fod y dwf r yn brin, o herwydd sych- 



260 AMGYLOH Y BYD. 

der y tymor. Felly penderfynais na anturiwn 
yno y pryd hwnw, a chodais docyn i Port 
Elizabeth, yr liwn le a gyfrifir yn Lerpwl De- 
heubarth Affrica. 

Hwyliasom tua Natal, ond yr oedd y bar 
yno mor fas a garw fel nas gallai un bywyd- 
fad fyned drosodd. Safai tua deugain o long- 
au er's am&er oddiallan yn dysgwyl am fyned- 
iad i mewn, a chynifer a hyny o'r tu arall yn 
awyddus am ddyfod allan. Bu yn rhaid i ni, 
yn y fan hon, gael ein trosglwyddo i'r ager- 
long JVyanza, un o'r agerlongau goreu a fedd 
y cwmni ; ac er fod capten a swyddogion y 
Kaffir wedi ymddwyn yn hynod garedig, yr 
oedd newid yr agerlong yn ddymunol genym. 
(rwnaeth y Nyanza, y tro hwn, yr amser cyf- 
lymaf y ceir hanes am dano o Natal i Port 
Elizabeth, sef 28 1 o oriau. Gwnaed ganddi 
hefyd, dro yn ol, y fordaith gyllymaf o South- 
ampton, Lloegr, i'r Cape, sef mewn 20 dydd a 
10 awr. Yr oedd y Nyanza i alw yn East 
London, eithr oblegid y niwl methwyd a chan- 
fod y fynedfa, ac yn fuan cawsom ein hunain 
wedi angori yn Algoa Bay, Port Elizabeth. 
Mae Algoa Bay yn un o'r angorfeydd helaeth- 
af yn Neheubarth Affrica, ond llawer rhy 
agored, ac o herwydd hyny, ugeiniau o longau 
wedi colli yno yn ystod y blynyddau diwedd- 



DWYREINBARTH AFFRICA. 261 

af. Mewn un diwrnod, oddeutu chwe' blynedd 
yn ol, chwytliwyd 13 o lestri yn ddrylliau. 
Nid oes math yn y byd o ddociau yn Port 
Elizabeth, ac ofnir fod yn anmhosibl gwneyd 
rhai, gan fod y beisdonau yn rhy erchyll. 
Amser yn ol anfonwyd Sir John Coode i ar- 
chwilio y porthladdoedd, a gwnaeth archwil- 
iadau manwl arnynt oil, ac er y byddai y gost 
yn anferth, credid y byddai ryw fath o ddoc- 
iau gael eu gwneyd yno yn f uan. 

Nid oes amheuaeth nad Port Elizabeth yw 
y dref fwyaf golygus a bywiog yn neheubarth 
Affrica, a thebyga o ran anedd-dai a phoblog- 
aeth yn llawer mwy i ddinasoedd Lloegr nag 
un dref arall yn y parthau hyn. Mewn gwir- 
ionedd nid oes dim o waith yr Ellmyniaid i'w 
ganfod yma, eithr masnachwyr Seisnig a geir 
fynychaf. Parha y lie i gynyddu, ac y mae 
llawer o adeiladu yn myned yn mlaen. Saif 
y rhan fwyaf o'r dref ar fryn, gyda gwaelod 
yr hwn y rhed y brif heol. Mae tair rheil- 
ffordd, neu o leiaf dair cangen, yn cael eu 
hadeiladu yma. Llinell Caradog, neu reil- 
ffordd y North Eastern, yw y brif un, ac 
oddeutu pum' milldir ar y ffordd hon cych- 
wyna llinell Graffannett. Rhed y gangen 
arall i Greamstown ac Alicedale, 70 milldir o 
Port Elizabeth. 



262 O AMGYLOH Y BYD. 

Treuliais tua tliair wythnos yn Port Eli- 
zabeth, mor gysurus i mi fy hunan ag y 
gallwn, ac liefyd er mwyn cryf hau tipyn arnaf 
fy hun, o herwydd yr oeddwn yn teimlo yn 
fynych oddiwrth effeithiau y clefydau, ac yn 
gorfod cymeryd dognau o quinine yn barhaus > 
ond er hyny yn gallu myned o gwmpas heb un 
blinder, a tbeimlo. fy bun yn gwella yn ddydd- 
iol, o berwydd yr oedd y lie hwnw yn hollol 
iacb. Mae llyfrgell dda ac yn rbydd i bawb 
yno, ac er fod y lie yn ddi goed, mae golwg 
brydfertb a glan ar y dref ; ac yr oedd mas- 
nach mewn cyflwr da yr atnser hwnw — cyilog 
da i bob gweithiwr, a byny mewn arian caled- 
ion Lloegr, ac yr oedd rbeol dda ar bob petb 
yn y lie. Ond gadewais Port Elizabeth gyda 
fy ngwn ar fy ysgwydd, a fy mwriad oedd 
myned i fyny ar y reilifyrdd oedd yn cael eu 
gwneyd yno, i'r dyben o gael contract, os gall, 
wn. Cymerais y train i bentref Alicedale, yr 
hwn oedd y lie pellaf y rhedai ar y pryd. Yn 
y pentref hwn yr oedd y prif beirianydd yn 
cartrefu, ac aethym i'w weled yn ddioed, ond 
hysbyswyd fi ganddo fod yr holl waith oedd 
i'w osod felly, wedi cael ei gymeryd amser yn 
ol, ac mai Americanwr, o'r enw Sullivan, oedd 
wedi cymeryd y gwaith trymaf, yn y rhanau 
mwyaf bryniog. Gran nad oedd ond ychydig 



DWYREINBARTH AFFRIOA. 263 

filldiroedd o'r gwersyll yno, aethym i weled 
Mr. Sullivan. Yr oedd ef wedi treulio pedair 
blynedd ar ddeg yn Neheubarth America, ac 
wedi bod yn dilyn yr un gwaith cyn dyfod 
yno. Addawodd sub-contract i mi yn fuan, 
ond fel rhyw fath o jadk of all trades, sef yn 
camp boss, yn gystal a stoi*e a time Tceeper yn 
ngwasanaeth Mr. Sullivan y bum am tua dau 
fis, a hyny tua 75 milldir o Port Elizabeth, ar 
y North Eastern neu Caradog Line. Yn mhen 
tri mis ar ol i mi fyned ar y railway, gwelais 
a ganlyn yn un o bapyrau Port Elizabeth : 

" Mamvolaeth Trafaeliivr. — Oddeutu deugain 
milldir i'r de o Livingstonia, yn nghartref 
clt ief caredig sydd adnabyddus i mi, bu farw 
teithiwr, neu yn hytrach hunter and trader 
nodedig. Yn ol a allwn ganfod ar ei lythyrau 
a'i ddyddlyfr, ei enw oedd Frank Roebuck. 
Ymddengys ei fod yn ysgolhaig rhagorol, ac 
mae hanes teithiau rhyfeddol yn ei ddyddlyfr. 
Mae ganddo tua pedwar can' punt o arian 
Lloegr, yn aur melynion, gydag ef, a gwerth 
llawer mwy na hyny o nwyddau at fasnachu 
gyda'r brodorion, a llawer o ivory. Mae gan- 
ddo chwech o ganlynwyr — tri o Quilimane, a 
thri o Tate. Claddwyd ef yn ddirodres, yn 
ymyl Kraal, y chief, &c. Os oes rhai o'ch dar- 
llenwyr yn gwybod am Mr. Roebuck, er mwyn 



264 O AMGYLOH Y BYD. 

ei deulu a'i gyfeillion, bydded iddynt anfon 
ataf fi, a gwnaf fy ngoreu i gael ei eiddo i'w 
lie priodol. Yr eiddoch, Dr. Stewart." 

Anfonais yn ddioed at olygwyr y newydd- 
iadur crybwylledig yr hanes am Roebuck, gaii 
belled ag yr oeddwn yn gwybod, ac fod Dr. 
Stewart wedi cael gwybod y cwbl am dano 
erbyn hyny trwy Capt. Elton a'i gwmni, a 
grybwyllwyd am danynt eisoes, o herwydd yr 
oedd Mr. Roebuck i'w cyfarfod yn Livings- 
tonia. Diolchodd y golygwyr i mi am fy llyth- 
yr, a chyhoeddwyd y if eithiau oedd ynddo yn 
y newyddiadur cyntaf. Er eglurhad feallai 
mai gwell yw crybwyll mai sef ydliad Scotaidd 
yw Livingstonia, ar Ian llyn Nyanza, yr hwn 
ddarganfyddwyd gan Livingstone, ac er cof 
am dano y mae y sefydliad hwn wedi ei godi. 
Mae y llyn yn fawr, ac yn llwythog o bysgod, 
ond afiach yw yr boll amgylchoedd. Dr. 
Stewart oedd genadwr anturiaethus, ac adna- 
byddus iawn yn y cylch hwnw. Arferid cy. 
meryd dau neu dri mis i fyned yno o Quili- 
mane, a thrwy ei fod yn lie mor anhygyrch ac 
afiach, araf yw cynydd y sefydliad hwn. Mae 
nwyddau o bob math yn cael eu hanfon i 
Livingstonia tuag at fasnachu a'r brodorion, ac 
mae yn debyg mai yno yr oedd y cyfaill Roe- 
buck yn meddwl gwario y pedwar cant aur 



DWYKEINBARTH AFFEIOA. 265 

crybwylledig uchod, am nwyddau cyfaddas i 
fasnachu a'r brodorion, yn y parthau yr oedd 
yn bwriadu myned trwyddynt. 

Yn ol gorchymyn Mri. Rhodes a Downny, 
anfonais lythyr i'w cyfarfod i Zanzibar, i ofal 
Dr. Kirk, H.M. Consul, ac ar ol hir ddysgwyl, 
derbyniais y llythyr torcalonus canlynol, wedi 
ei ddyddio 

Zanzibar, Chwefror 20, 1878. 

Anwyl Gyfaill, — Derbyniais dy lythyr, 
&c. Cyrhaeddodd pawb o honom yma ond ein 
Uywydd dysgedig ac anturiaethus, ar y cyntaf 
o'r mis hwn. Bu ef farw, a gallaf dy sicrhau 
mai cyfyng iawn y bu i ninau ddianc gyda'n 
bywydau, ac yr ydym oil ar hyn o bryd o'r 
bron yn rhy wael i ysgrifenu; ond yr ydym 
yn cael pob croesaw ac ymgeledd gan y Con- 
sul, Dr. Kirk, ac yr ydym yn hyderu y bydd- 
wn mewn cyflwr gwell yn fuan. 

Cyraeddasom Lake Nyanza heb lawer o hel- 
bul gyda'r brodorion oedd genym yn gadael 
Quilimane ; ond y newydd cyntaf a dderbyn- 
iasom oedd marwolaeth ein cyfaill Roebuck 
o'r clef yd, ac yr oeddym yn barod i golli dagr- 
au. Bu farw yn agos i Livingstonia, ac mae 
y bobl dda hyny wedi cymeryd gofal o'i eiddo 
hyd nes y clywir oddiwrth ei berthynasau, 
Rhoddasom bob fforddiant i Dr. Stewart yn 
12* 



266 O AMGYLOH Y BYD. 

ei gylcb, a rhoddais ar ddeall pa fodd i ddar- 
ganfod cartref ei fam yn Germany, &c. 

Archwiliasom amgylchoedd y llyn mawr 
Nyanza yn lied fanwl, ac wedi nyny cyfeirias- 
om ein camrau tua Wmtumgora; ond o ber- 
wydd fod yr holl wlad mewn gwrthryfel 
cawsom draffertb annhraethadwy i gyraedd y 
lie hwnw. Yr oeddym mewn cyflwr o newyn 
ar y pryd, a diangodd y brodorion oedd yn 
ein canlyn, ac nid oedd modd cael neb arall i 
fod yn wasanaethgar. Wedi aros yno dros 
enyd o amser, i gael petbau i drefn, cycbwyn- 
asom am Wscka, ar ffordd caravan rhwng 
Ujiji a Bamamoya. Yn y lie hwn tarawyd 
Capt. Elton gan yr haul, fel y bu farw beb 
yngan gair, yn mhen 48 o oriau. Claddwyd 
ef ar fryn uwchlaw gwastadedd Wscka ; a 
dyma ddiwedd galarus ein cyfaill gwir antur- 
iaethus a galluog. Yr eiddoch, &c, 

Feank Rhodes. 

Anf arwolodd Capt. Elton ei bun fel archwil- 
iwr Affricanaidd yn flaenorol i'r daith ton. 
Mae ei weitbiau wedi eu cyboeddi gan y Gym- 
deitbas Ddaearyddol, a'u darllen yn gyffredin- 
ol. Efe wnaetb y gorcbestwaitb o cbwilio yr 
afon Limpopo, o'i tbarddiad i'w barllwysiad, 
a byny ei bunan. Efe oedd darganfyddydd 
Ebaiadr Talo Azimiy, a bu yn arcbwiliwr yn 



DWYREINBARTH AFFRICA. 267 

yr India. Bu yn is-swyddog dan Syr Hugh 
Rose, ac yn ei ddylyn tra yn y wlad hono. 
Gwnaeth hefyd daith gyda mintai wyddonol 
o Ffrancod i Mexico, ac ysgrifenodd lyfr yn 
cynwys yr hanes, dan yr enw " With the French 
in Mexico.'''' Ysgrifenodd hefyd waith ar 
Ddwyreinbarth Affrica, a'r gaeth-fasnach, <fcc. 
Yr oedd yn anhawdd cael ei alluocach fel ys- 
grifenwr, er nad oedd ond 38 mlwydd oed pan 
fu farw, cyn gorphen ei waith. Diau y daw 
ei holl weithiau o'r wasg, a hanes teilwng am 
ei fywyd anturiaethus a defnyddiol, gan rai 
galluog i'r gwaith. Bu hanes cyflawn o'r daith 
hon, fel eraill o eiddo Capt. Elton, yn cael eu 
darllen yn gyhoeddus o flaen y Royal Geo- 
graphical Society yn Llundain, i'r hon y rhodd- 
wyd gwrandawiad astud a pharchns, a chron- 
iclwyd y cwbl fel yr hanes mwyaf cyflawn ac 
adeiladol a gafwyd erioed o'r rhanau hyny o'r 
rhandir mawr ac anhysbys hwnw o Affrica. 

Ni chefais sub-contact gan Mr. Sullivan, ond 
cefais y fraint o fod yn brif arolygwr ei waith, 
yr hon oedd yn swydd dda, a chyflog anrhyd- 
eddus ; a thrwy fod pobl o Ewrop, yn gystal 
ag o bob parth o Ddeheubarth Affrica, i ddelio 
a hwy, gwelais tra ar y railway lawer o beth- 
au rhyfedd iawn. Adeiladodd Mr. Sullivan 
dy bychan o haiarn i mi yn mhen uchaf ei 



268 O AMGYLOH T BYD. 

waith, sef 85 milldir o Port Elizabeth, tra yr 
oedd ei sane ef ddeng milldir yn is i lawr ; ac 
o herwydd diffyg enw gwell, galwyd yr 8S yn 
Thomas' Camp. Ac heblaw bod gyda hwy ar 
y gwaith, yr oeddwn wedi ymgymeryd a 
chadw shop, neu store, i Mr. Sullivan yn y lie 
hwnw, er hwylusdod i'r gweithwyr ; felly yr 
oedd yn cymeryd oriau, ar ol i'r diwrnod 
gwaith fyned heibio, i werthu gwahanol beth- 
au i'r bobl, ac yn ol dull y wlad yn ami, yn cy- 
meryd yr holl Sabboth i hyny. Yr oeddwn 
yn ami mewn cryn helynt gyda'r brodorion a 
fyddent eisiau bwyd neu nwyddau, pan na 
fyddai dim yn ddyledus iddynt ; ac o herwydd 
eu hanwybodaeth, nid oedd modd eu dar- 
bwyllo o'r ffeithiau hyny. Yr oedd Mr. Sul- 
livan yn cadw store yn y pen isaf i'r gwaith, 
gyda'r un blinder. Ond pen y mis, neu dydd 
y talu, yr hwn oedd i fod ar y dydd cyntaf o 
bob mis, dyna y dydd pwysig ac ofnadwy, 
trwy fod yno tua thri chant wedi ymgynull o 
amgylch ystaf ell Mr. Sullivan, er cael eu talu ; 
llawer o honynt yn haner meddwon, yr hyn 
oedd yn eu gwneyd yn fwy afreolus. Yr 
oedd llawer o rai wedi dod yno i ddysgwyl 
arian, pan y byddent wedi codi mwy o'r store 
nag a fyddai ddyledus iddynt, ac wrth gwrs 
teimlent yn llidiog a gwrthwynebus. Gwel- 



DWYREINBARTH AFFRIOA. 269 

ais rai o honynt mor afreolus, fel y bu iddynt 
amcanu cymeryd dyrneidiau o arian ac aur 
oddiar y bwrdd, a dianc; ac er cadw rhyw 
fath o drefn ar ddydd y talu, byddai dau 
ddyn yn cael eu rhoddi yn y drws gyda gyn- 
au, ac hefyd i gymeryd gwaewffyn y brodor- 
ion oddiarnynt, tra y byddeiit yn yr ystafell 
yn cael eu talu, lie byddai pedwar o honom yn 
eistedd o amgylch bwrdd, gyda llawddryll 
mawr bob un. Er fod llawer o'r brodorion 
bob amser yn hawdd eu trin, ac yn gyfeillgar, 
eto yr oedd rhai o honynt yn groes a pheryglus 
bob amser ; ac nid oedd llawer o'r navvies 
Prydeinig ond ychydig iawn yn well, o her- 
wydd mai y dosbarth iselaf oeddynt, wedi 
cael eu trosglwyddo yno ychydig flynyddau 
yn flaenorol, trwy roddi hysbysiadau yn new- 
yddiaduron Lloegr, a lleoedd eraill, am weith- 
wyr cyffredin {iiavviei) ar y rheilffyrdd, i ym- 
fudo i Ddeheubarth Affrica, y telid eu clud- 
iad, ac y caent o 6s. i 8s. y dydd. Yr oedd yn 
rhaid iddynt ymrwymo am ddwy fiynedd, ac 
o herwydd y galwad am bobl, ni thalwyd 
sylw i'w cymeriadau. Daeth canoedd, os nad 
miloedd, drosodd, a'r rhai hyny yn wehilion 
holl bobl Lloegr, a lleoedd eraill. Os nad 
gwehilion y bobl oeddynt, rhaid fod pobl Lloegr 
yn isel tu hwnt i amgyffred. Yr oeddynt'yn 



270 O AMGYLOH Y BYD. 

llawn mor anwybodus am bob gwaith a'r 
Kaffirs distadlaf; yn cyfeddach a meddwi, gan 
wario pob ceiniog a enillent, yna yn myned i 
gardota eu tamaid, fel " sipsiwns." Nid oedd un 
bob deg o honynt yn gallu ysgrifenu eu hen- 
wau. Nid rhyfedd fod yr Ellmyniaid yn er- 
byn y Saeson, o herwydd y mae y dosbarth 
hwn o honynt yn warth i'r byd gwareiddied- 
ig. Meddylier am wehilion fel hyn yno yn 
cydweithio a'r brodorion dan oruchwylwyr, ac 
inspectors o Lundain, na fuont erioed allan o'r 
ddinas hono cyn myned yno. Nid ydynt yn 
gwybod am waith, na pha faint o waith ddyl- 
id wneyd mewn amser penodedig, a'r canlyn- 
iad y w, i reilffyrdd Deheubarth Affrica gostio 
bron gymaint arall i'r Llywodraeth ag" a ddyl- 
asent wneyd. Yr unig ffyrdd a wnaed am y 
swm a farnwyd ar y cyntaf ydyw y rhai a 
adeiladwyd ar amodau (contracts). 

Tra yma, derbyniais hysbysiad o New York 
fod y brigantine Bedver, Capten William Wil- 
liams, brawd David Williams, New York, yr 
hwn sydd yn frawd yn nghyfraith i mi, yn 
hwylio o Quebec, Canada, am y parthau hyn. 
Gwelais yn y papyrau ei bod wedi cyraedd i 
Algoa Bay, Port Elizabeth, a rhan o'i llwyth 
yn perthyn i Cape Town. Gan nad oedd modd 
i mi fyned yno, anfonais i'w wahodd i fyned 



DWYREINBARTH AFFRICA, 271 

gyda mi i'r mynyddoedd i hela spring bucks, 
jackals, baboons, mwnciod, &c, a hyny er 
iechyd iddo. Derbyniais atebiad, nad oedd 
modd iddo adael ei long, &c, felly ni cbefais y 
fraint o'i gyfarfod, er mor agos. 

Y grasshoppers sydd yn blino amaethwyr 
America, ond y lindys (caterpillar) sydd yn 
difa pob peth yn y parth hwnw o'r byd ar 
amserau. Maent yn gorchuddio y ddaear 
mewn rhai lleoedd fel nas gellir rhoddi troed 
i lawr heb ladd llawer iawn o honynt ; ac y 
maent wedi bod mor luosog ar y rheilffyrdd, 
fel yr oeddynt, with gael eu malurio gan yr 
olwynion, yn iro y cledrau, fel nad oedd yn 
ddichonadwy symud y tren o gwbl. Mae y 
creaduriaid dinystriol hyn yn difa pob peth 
tyfadwy. 

Gwlad ddigon sychlyd yr olwg arni oedd yr 
amgylchoedd hyny, ond yr oedd y Dutch Boers 
yn gallu gwneyd bywoliaeth lied gysurus trwy 
godi ychain a def aid, ac yn enwedig ar yr adeg 
hon trwy dyfu gwahanol bethau at eu bwyta, 
a'u gwerthu am bris da i'r gweithwyr ar y 
rheilffordd. Ond wedi'r cwbl, blwyddyn ddrwg 
i'r Boers oedd hono, o herwydd sychder mawr. 
Bu am saith mis heb fwrw dyferyn o wlaw, 
ac mor anarferol o boeth, nes fod o'r bron yr 
holl afonydd a'r ffrydiau wedi sychu i fyny yn 



272 O AMGYLOH Y BYD. 

hollol a'r holl bysgod i'w gweled yn feirw, 
megys ar dir sych, ac o herwydd hyny bu i 
filoedd o'r anif eiliaid farw. Yr oedd yr hanes- 
ion am y sychder yn dorcalonus i'r eithaf. 
Ond o'r diwedd disgynodd gwlaw maethlon, 
yr hyn a fu. yn achos i newid gwedd pob petn 
mewn ycnydig iawn o amser, yn enwedig y 
ddaear a'r anif eiliaid; er hyny yr oedd y 
ffarmwyr wedi derbyn cymaint o golledion, 
fel y cymerai amryw flynyddau, os byth, i 
ddyfod i fyny i'w sefyllfa flaenorol. Ac yn 
y cyfamser torodd rhyfel allan rhwng pedwar 
o wahanol lwythau, heb fod yn mhell oddi- 
wrthym; a thrwy eii bod yn aflonyddu fel hyn 
yn nhiriogaeth Prydain, bu i Loegr .gymeryd 
y rhan bwysicaf yn y mater, ac o'r diwedd yr 
oedd y pedwar llwyth wedi troi yn unfrydol 
yn erbyn y Hew Prydeinig. Bu iddo gael 
llawer o draff erth i'w gwastadhau, a gwnaeth 
ddyryswch mawr i'r rheilffordd, a phob peth 
trwy holl ddeheubarth Affrica; a meddyliais 
unwaith mai milwyr fyddai yn rhaid i bawb 
o honom fod yn fuan. Rhoddodd y llywodr- 
aeth arf au yn Haw pawb o honom — pobl wyn- 
ion, rhag ofn y byddai i'r gwrthryfelwyr ddis- 
gyn arnom, fel yr oedd yr ofnau. Er na fu 
iddynt ein haflonyddu o gwbl, yr oeddynt yn 



DWYREINBARTH AFFRIOA. 273 

ein cadw ar wyliadwriaeth, ac mewn ofnau 
parhaus tra y parhaodd y pryder. 

Yr oeddwn yn awyddus er's amser am gael 
gweled gwlad fy ngenedigaeth unwaith yn 
rhagor, gan fod pedair-ar-ddeg o nynyddoedd 
wedi myned heibio er pan y cefnais arni ; ac 
ar y seithfed dydd o Fai, daeth nifer luosog o 
gyfeillion i'r gwesty agosaf i'r camp, er mwyn 
cael math o wledd ar fy ymadawiad ; a bu i 
mi wario y noswaith hono yn llawen a difyrus 
iawn, ac yma eto yn ffarwelio ag amryw gy- 
feillion gwir hoff genyf. Ond tri Kaffir, o'r 
enwau Steamer, Half and Half, a Sam fuont 
ffyddlonaf o bawb i mi, canys rhedodd y rhai 
hyn bob cam am 12 milldir er mwyn cael yr 
ol wg ddiweddaf arnaf. Steamer oedd y cogydd 
a wasanaethai arnaf am tua chwe' mis, a chan 
na fuasai yn cogmio i Ewropeaid yn flaenorol, 
cefais gryn helynt i'w ddysgu. Yn ystod y 
tywydd sych, yr haf diweddaf, yr oedd raid 
iddo fyned yn mhell iawn i gyrchu dwfr i'w 
yfed, a dwfr eithaf drwg a geid ar y goreu, a 
phob amser deuai Steamer a llyffaint yn y 
dwfr, am y credai eu bod yn ei buro. Anhawdd 
hefyd fyddai cael wyan yn y parthan hyny ; 
ond un diwrnod llwyddais i gael dwsin trwy 
dalu 4s. 6c. amdanynt: ac heb gofio anfedrus- 
rwydd Steamer, gorchymynais iddo ferwi rhai 
13 



274 O AMGYLCn Y BYD. 

o honynt i frecwast erbyn tua 9 o'r gloch. 
Aethym a Mr. Sullivan a boneddwr arall gyda 
mi i wledda ar yr wyau, ondysywaeth cawsom 
fod y cogydd wedi berwi y deuddeg yn yr un 
crochan, ac am yr un amser a'r pytatws ! Felly, 
cymorth i chwerthin oedd yr unig beth a 
gawsom yn gyfnewid am y pedwar a chweck 
hyny. Oyraerodd ei enw oddiwrtli yr ager- 
long yn yr lion y cludwyd ef o Zululand, i 
Port Elizabeth, ac ni fynai gael ei alw yn ddim 
arall. Half and Half a gymerodd ei enw 
oddiwrtli enw math o ddiod a alwai y nwvvies 
yn half and half, o'r hon yr oedd ef yn dra 
hoif. Bu yn aros yn yr amgylchoedd hyny 
am ddwy nynedd,ac er cymaint oedd ei hoffder 
o'r ddiod, pan ofynais iddo faint o arian oedd 
ganddo wedi gynilo, atebodd yn gyflym, "Ten 
pounds, ten pounds, ten pounds, ten pounds, 
ten pounds, ten pounds." Chwarddodd Mr. 
Sullivan, a dywedodd fod ganddo £60 yn 
perthyn i Half and Half; ond yr oedd i 
ddychwelyd adref, meddai, y lleuad nesaf. 
Yr oedd Sam yn fwy hynod gyda hela na dim 
arall, ac felly byddai yn canlyn llawer arnaf ; 
ond rhaid i mi adael y tri chyf aill yn awr. 

Cyrhaeddais Port Elizabeth yr un dydd, a 
chefais fod y dref hono mewn braw, o her- 
wydd derbyniad y newydd fod y tren oedd i 



Miuiirr 



M0RDAITH I BRTDAIN. 275 

ddyfod i mewn ychydig ar ol yr eiddom ni, 
wedi cyfarfod a dam wain, drwy i'r cerbyd olaf 
gael ei ddadgysyllbu, ac iddo redeg yn ol, 
mewn goriwaered o 1 droedfedd mewn 40, nes 
y lladdwyd saith o bersonau, a mab i Mr. 
Steward, niasnachwr mwyaf yn Port Eliza- 
beth, oedd un o honynt. 



PENNOD X. 

Mordaiik i Southampton — Gahv yn Cape Town 
— Y Cyfnewidiadau — Agerlong o Loegr i 
Australia — Cyraedd St. Helena — Hynodion 
yr Ynys — Ynys Ascension —Croesi y Cy- 
hydedd — Cape Verde — Ynysoedd y Canary 
— Mynydd Teneriffe— Ynys Madeira — Cyr- 
aedd Lloegr — Wythnos yn y hrif-ddinas — 
Ymweliad a Chymru, Ffrainc, c&c. 

Ar y lOfed, aetbym ar fwrdd yr agerlong 
JSTyanza, yr hon oedd yn ddewisol genyf fi fel 
llawer eraill, a cliefais fod yno lawer o deith- 
wyr, ac yn eu plith 50 o wirfoddolwyr ar eu 
dycliweliad o'r rhyfel fa dan sylw yn barod, 
yn myned i lawer i Cape Town. Yr oedd y 
tywydd yn hynod o anghysurus, a'r mor yn 
anesmwyth. Aetbym i ymweled a'r holl 
deitbwyr, ond golwg hynod oanniolchgar oedd 
arnynt oil. Galwasom am ychydig yn Moosel 



276 O AMGYLOH Y BTB. 

Bay, tref fechan, haner y ffordd rhwng Port 
Elizabeth a Cape Town. Lie hynod am bluf 
yr estrus ydyw, ac yr oeddwn wedi cael ar 
ddeall mai hyny ydyw prif fasnach y dref . 
Nid oes dim aralli'w gael yn yr amgylchoedd 
am ugeiniau, os nad canoedd o filltiroedd yn 
mliob cyf eiriad. Mae llawer o'r ffarmwyr yn 
magu estrus o herwydd eu pluf gwerthf awr ; 
"a bydd ganddynt yn ami o 50 i 75 o'r adar 
hyn, y rhai ydynt yn werth tua £45 yr un. 
Wedi morio dau ddiwrnod amgylchynasom y 
Cape, acyr oeddym yn y llongbortb. Grwelais 
f od gwelliantau mawrion wedi cael eu gwneyd 
ar y docks er pan i urn yn y He o'r blaen. 
Daeth dwy agerlong i mewn yr un diwrnod a 
ni ; ac yr oedd un o honynt yn rhwym o Lun- 
dain i Melbourne, Australia, gyda 448 o deith- 
wyr ar ei bwrdd. Creodd hyn brysurdeb 
mawr yn Cape Town, dros amser byr. Yr 
oedd y teithwyr i Australia yn prynu llawer o 
bethau oedd hynod iddynt, megys pluf, adar, 
baboons, monkeys, <fec. Yn mhlith y gwell- 
iantau yn y dref, gwnaed ffosydd dyfnion i 
gario y budreddi ymaith, a dygwyd i mewn 
ddwf r da o gryn bellder, fel y gellir dysgwyl 
y bydd y lie yn llawer iachach yn y dyfodol. 
Mae yno lawer o adeiladau hardd wedi eu 
codi, yn nghyd agamgueddfa a llyfrfa ardder- 
chog. 



MORDAITH I BKYDAIN. 277 

Ary 14eg, am 5 yn y prydnawn, hwylias- 
om allan o'r lie, ac yr oedd ar y bwrdd genym 
150 o ymdeithwyr, pawb yn llawen, a'u 
gwynebau tuag adref, a'r ty wydd yn dra dy- 
munol. "Homeward bound," oedd y geiriau 
melus oedd yn ngenau y mwyafrif. Moriasom 
yn hwylus a llwyddianus am en we' diwrnod, 
nes y cyrhaeddasom ynys St. Helena, pellder 
o'r Cape, 1,700 o filldiroedd. Diau fod dar- 
llenwyr meddylgar wedi clywed llawer o son 
am yr ynys hon, eanys gosodwyd nodedig- 
rwydd mawr ami drwy i'r bydenwog Napo- 
leon Bonaparte, gael ei alltudio iddi ar ol ei 
gwymp ar faes Waterloo, yn 1815. Hefyd 
dyma lie y bu efe farw. Gran fod mynydd- 
oedd yr ynys yn dra uchel, yr oeddynt yn y 
golwgpan oeddym 65 o filldiroedd oddiwrthi. 
Lie creigiog, noethlwm ydyw, ac mae y tri- 
golion yn hynod o felynion, sef cymysgedd o'r 
Indiaid Dwyreiniol ac Ewropeaid, ollyn siarad 
rhyw fath o Saesonaeg. Cwnini yr India 
Ddwyreiniol ddaeth a phobl i'r ynys ar y 
cyntaf, er mwyn cael sane i ddiwallu llongau 
ar eu mordaith o Brydain i'r India. Mae yno 
yn awr lawer o filwyr Prydeinig, yn cael eu 
cadw yn barod i'w hanfon, fel y bydd eu 
heisiau. Cawsom bedair awr o amser yn y 
lie, Mae y dref mewn hafan mawr rhwng 



278 O AMGYLCH Y BYD. 

dau fynydd uchel. Yn ymyl y porthladd y 
mae Ysgol Jacob yn esgyn i ben yr ucheldir, 
yn cynwys 701 o risiau, ac ar y top y mae 
Aneddle y Milwyr, &c. Cychwynais i fyny y 
grisiau tra hynod hwn; ond wedi myned tna 
haner y ffordd, byrhaodd fy anadl, ac wedi 
edrych i fyny daeth arnryw resymau i fy 
meddwl dros droi yn ol, er fy mod yn dra 
awyddus i gael dweyd i mi esgyn ar hyd Ys- 
gol Jacob; ond pa fodd bynag, ofnais fod yr 
amser yn rhy fyr, a disgynais. Mae y lie yn 
cynwys 6,000 o bobl, hynod o dlodion, yr hyn 
a achosir gan ddiffrwythder y tir. 

Y lie nesaf ar ein mordaith oedd - Ynys 
Ascension, 700 o filltiroeddo bellder, a chyr- 
aeddasom hi ar y 23ain o'r mis. Os edrychir 
ar y map, gwelir fod hon yn nes i America 
Ddeheuol nag unrhyw barth o Affrica; agellir 
dweyd fod yr ynys hon yn f wy noethlwm nag 
ydyw St. Helena. Perthyna i Brydain, ac 
nid oes ami ond goleudai, ac ystorfeydd i ddi- 
wallu llongau rhyfel, a chludir pob peth at 
gynaliaeth y bobl o Loegr. Ni cheir dim 
gwlaw ar yr ynys ond rhyw unwaith bob tair 
blynedd. Mae yno o 300 i 400 o for filwyr, 
peirianwyr, crefftwyr, &c, i aclgyweirio y cad- 
longau, &c. Ni welir dim coed yno ond ar 
ben mynydd tua 3,000 o droedfeddi o uchder; 
ac yno y mae y claf dy. 



MOKDAITH I BRYDAIN 2*79 

Cychwynasoin oddiyno mor fuan ag y caed 
pethau yn barod, abuy teithwyr yn difyru 
eu hunain oreu gallent, drwy ddarllen, ym- 
ddyddan, canu, &c. Pan heb fod yn mhell o'r 
cyhydedd, bu farw un John Edwards, oedd 
yn wael er's amser, wedi colli ei iechyd yn y 
Diamond Fields. Yn ei angladd, gweinydd- 
wyd ganbrif swyddog yr ag^rlong, a chladd- 
wyd ef yn y dyfnder mawr; ac yn nihen 
ychydig abuser wedi hyny bu farw geneth 
fechan, yr hon hefyd a gladdwyd yn y mor. 
Yn y cyfamser, daethom i olwg Ynysoedd 
Cape Verde, ynysoedd ffrwythlon yn perthyn 
i ; r Portugiaid y rhai a ymddangosent r yn 
goedioga dymunol. Aetbom rhwng Ynys- 
oedd Canary, ac heibio godreu y mynydd an- 
ferth Teneriffe, sydd 12,236 o droedfeddi o 
uchder, ac i'w weled 100 milltir o bellder, ac 
yn sicr dyma ryfeddod fawr natur mewn 
gwirionedd, o berwydd yr oedd i'w weled yn 
codi yn uniongyrcbol o'r mor i'r uchder an- 
f erth crybwylledig. Dyma gartref gwreiddiol 
a naturiol y Canary Birds ag sydd yn cael 
eu hoffi mor fawr trwy yr holl fyd gwareidd- 
iedig. Yr oedd amry w o bentrefydd prydf erth 
yn y golwg, ac ymddangosiad iaclms a dy- 
mynol arnynt oil; ac wedi i ni fyned drwy y 
twr ynysoedd, gwelem ynys y gwin, sef Mad- 



280 O AMGYLCH Y BYD. 

eira. Mae yr olygfa ar hon yn wir ddymunol, 
liollol wahanol i'r oil a welsom o'r blaen, o 
herwydd yr oedd holl lethrau yr ynys wedi 
eu diwyllio a'u trin yn dra dymunol ; ac wedi 
myned mewn cwch i'r Ian, eawsom ddigonedd 
o'r gwin melus a maethlon. Yr oedd yn y lie 
ddwy gadlong, un Seisonig, ac un American- 
aidd. Buom oddiamgylch yn gweled rhy- 
feddodan y lie. Dyina le iach, a lluoedd o 
gleifion yn dyfod yno am adferiad iechyd. Dy- 
wedir fod John Bull yn dra awyddus am 
feddianu yr ynys gyfoethog hon, a dichon y 
bydd iddo gael esgus dros ei chymeryd cyn 
hir. Prof odd y Bay of Biscay yn lied gyn- 
hyrfus, fel arfer; ond er hyny, croesasom ef, 
a glaniasom yn Southampton, Lloegr, yn 
mhen pedair wythnos i'r diwrnod o'r amser y 
cychwynasom o Port Elizabeth. 

Deallais mai dinas sydd yn cynyddu yn 
gynym ydyw Southampton, ac o herwydd 
addasrwydd y porthladd i longau o bob 
maintioli, diau y parha i gynyddu yn y dy- 
fodol. Mor fuan ag y daethym i'r Ian bu 
raid i mi brynu gwlawlen, canys yr oedd y 
gwlaw yn disgyn yn rhwydd ar y pryd, ond 
yn fuan gwasgarodd y cymylau, a chawsom 
dywydd hyfryd dros amryw ddyddiau. Mae 
Southampton yn ddinas brydferth iawn, yn 



YN MHRYDAIN. 281 

cynwys parciau, palasau, ac adeiladau ysblen- 
ycld. Erbyn cyraedd yno yr oeddwn wedi 
dyfod i delerau cyfeillgar iawn, gyda dau 
foneddwr oeddynt yn cydforio a mi, sef Mr. 
Taylor a Mr. Brooks, y rhai oeddynt wedi 
gadael en cartrefi cysurus yn agos i Lundain, 
ddwy flynedd yn flaenorol. Anfonwyd Mr. 
Brooks i Ddehenbarth Afrrica gan ei dad, er 
mwyn adferu eiiechyd, a'r canlyniad fu iddo 
wella yn dda. Deallais mai wedi cael ei an- 
fon i'r nn lie yr oedd Mr. Taylor hefyd, o 
herwydd ei fodyngogwyddoatafradlonrwydd 
gartref . Rhoddodd ei dad swm mawr o arian 
iddo i ddechren masnaclm. Hefyd addaw- 
odd ei dad ei helpu yn mhellach gyda mwy o 
arian, os llwyddai. Y canlyniad fu, pa fodd 
bynag, iddo wario y cwbl drwy hapchwareu a 
gloddesta, ac yn y diwedd bu raid i'w dad 
anfon swm mawr o arian i gael yr afradlon 
aclref, ar ei addewid y diwygiai, ac y troai 
ddalen newydd yn ei yrf a yn y byd. 

Rhoddodd y boneddwyr hyn y derbyniad 
caredicaf i mi, a bn raid i mi i yned gyda hwy 
i'w cartrelleoedd, heb fod yn mhell o Lun- 
dain, prif ddinas y byd. Cyd-deithiasom ar y 
rheilfforddo Southampton i Lundain, drwy 
wlad hynod o brydf erth, ac ar yr adeg hono 
o'r nwyddyn yr oedd y golygfeydd yn ysblen- 



282 O AMGYLOH Y BYD. 

ydd dros ben. Wedi cyraedd Llundain, ac 
edrych ychydig oddiamgylch, cymerasom y 
gerbydres yn lied fuan am gartref Mr. Brooks. 
Hen balasdy golygus iawn ydoedd, mewn lie 
prydferth a dymunol. Aethom ein tri yn 
syth i'r ty; a thrwy i Mr. Brooks gyraedd 
adref heb iddynt ei ddysgwyl, cafodd ei fam 
ei chyffroi yn rhyfeddol gan ei ymddangosiad. 
Treiddiodd llawenydd mawr drwy y ty yn 
ddiatreg, ac anfonwyd ar unwaith am y tad, 
sef Mr. Thomas Brooks, yr hwn sydd yn dra 
adnabyddus yn y brif ddinas, fel lienor, ac 
areithydd hyawdl. Cafodd pawb o honom y 
derbyniad mwyaf calon gynes gan y -teulu 
caredig, a buom yn cydwledda yn llawen y 
noson hono. Hefyd yr oedd yn rhaid i Mr. 
Brooks a finau fyned gyda Mr. Taylor i'w 
gartref yntan, yr hwn oedd tua haner milldir 
yn mhellach. Md oedd Mr. Taylor wedi 
hysbysu ei rieni yr amser y bwriadai 
ddychwelyd; ac mewn canlyniad yr oedd ei 
ddyfodiad yn hollol annysgwyliadwy. 

Boreu dranoeth aethom drwy lidiard uwch 
ben yr hon yr oedd yr enw, Hope House, ac 
wele ni ar unwaith yn yr ardd brydf erthaf a 
welswn er's amser ; ac yr oedd fy nghyf aill, Mr. 
Taylor, yn adnabod yr holl flodan amryliw. 
O'n blaen yr oedd y ty, wedi ei amgylchu 



YN MHRYDAIN. 283 

gan bob math o dlysni blodeuol; ac yn rahen 
ychydig arnser gwnaeth y fam ei hymddang- 
osiad yn y Porth. Amcanodd Mr. Taylor 
yniguddio yn ein cysgod nes myned i'r ty, 
ond yr oedd llygaid craff y fain wedi ei anieu. 
Boneddiges hardd a deallns yr olwg ami 
ydoedd; a bu yr olygfa yn effeithiol i ddryllio 
teimladau Mr. Taylor, fel nad allai yngan gair. 
Dygodd y golygfeydd ddameg y Mab Afrad- 
lon i fy nghof, yn enwedig pan oedd y fam 
a'r ddwy chwaer yn cofleidio yr hwn oedd 
wedi dychwelyd adref. Anfonwydyn ddioed 
am y tad, a darfu iddo yntan gofleidio ei fab 
gyda thynerwcli mawr. Ar ol hyn hysbys- 
wyd y cymydogion, a buont oil yn cydlawen- 
hau, ac yn cydwledda. Er i Mr. Taylor fod 
yn lied afradlon yn ystod ei absenoldeb, ym- 
ddengys iddynt anghofio y cwbl, clrwy y 
llawenydd o herwydd ei ddychweliad. Cefais 
y derbyniad mwyaf gwresog ganddynt oil, a 
gwaboddiad taer i aros yno am wythnos, neu 
bythefnos, ond yr oedd yn anmbosibl i mi 
gydsynio, o herwydd prinder amser. 

Dranoeth aethym i Lundain, ac arosais yn 
y Charing Gross Hotel, a chefais yno bob cy- 
suron a danteithion a all y mwyaf moethus 
ddymuno. Hwn oedd y tro cyntaf erioed i 
mi gael mantais i arsyllu ar ryfeddodau 



284 O AMGYLCH Y BYD. 

mawrion prif ddinas y byd. Gan fy mod 
wedi clywed a darllen crj 7 n lawer am dani, 
ni chefais fy siomi yn ei bynodion. Pender- 
fynaswn amser yn ol yr aroswn am wytbnos 
i weled rhyfeddodau Llundain, cyn dycbwel- 
yd i Walia Wen, gwlad fy ngenedigaeth. Yn 
ol cyngor fy nghyfeillion, Mri. Brooks a 
Taylor, llogais gerbyd bycban, wrth y dydd, 
i f y ngbymeryd drwy y ddinas, fel y gallwn 
gael cipdrem ar ei pnrif wrtbrycbau mawr- 
eddol. Yr wyf inau yn credu mai dyma y 
dull goreu i weled Llundain, os ceir gyriedydd 
da, fydd yn deall yr boll ddinas, ac yn gallu 
myned heb deitbio dros yr un ffordd fwy nag 
unwaitb. Cef ais fy moddloni yn fawr yn fy 
nbeitbiau, a cbyngborwn eraill i fabwysiadu yr 
un cynllun, os byddant yn ddyeitbriad yn y 
ddinas. Mewn cbwe' diwrnod, bum yn allu- 
og i weled y prif ryfeddodau, y rbai ydynt yn 
llawer rhy luosog i'w benwi yn awr. Cafodd 
dau Dy y Parliament fwy o fy sylw nag un- 
rbyw adeilad arall, nid am ei fod yn fwy 
mawreddog yr olwg arno nag adeiladau eraill, 
ond o berwydd mai y Parliament yn ddiau y w 
y Ddeddfwneutburfa bwysicaf yn yr boll fyd. 
Yno y mae gwyr doetbaf Prydain Fawr yn 
cyfarfod, i wneyd cyfreitbiau a rbeolau, i lyw- 
odraethu mwy nag un ran o bedair o dri- 



YN MHRYDAIN. 285 

golion yr holl fyd. Cyn ymadael a Chymru, 
14 mlynedd yn flaenorol, yr oeddwn wedi 
cael ar ddeall nad oedd yr haul byth yn mach- 
lud ar diriogaethau Prydain Fawr; ond wedi 
glanio yn y Taiaetbau Unedig, fel llawer 
eraill, heb aragyffred mawredd y wlad y cefais 
fy ngeni dan ei llywodraeth, ac wedi teithio 
diwy ddeg ar hugain o Dalaethau a Thiriog- 
gaethau, daethym i gredu nad oedd un wlad 
arall yn debyg iddi o ran mawredd. Mae yn 
sicr ei bod hi felly i raddau, ac yn parhau i 
fyned yn fwy mawreddog mewn amryw o ys- 
tyriaethau; ond wedi ymadael o'r Talaethau, 
dechreuodd y syniadau oeddwn wedi goleddu 
am fawredd y wlad leihau, a daeth mawredd 
Prydain yn fwy i'r golwg. Baner Prydain 
Fawr yw y flaenaf ar for a thir, ac wrth 
deithio daw y ffaith hon yn rymus iawn ar 
feddwl yr arsyllydd ystyriol. Mae mwy o 
agerlongau yn croesi y cefnforoedd i wahanol 
wledydd y byd, yn chwyfio y f aner Brydeinig, 
nag sydd yn perthyn i'r gweddill o'r holl fyd 
yn nghyd. Hefyd y mae nifer a nerth ei 
llongau rhyfel agos yn gyfartal i'r eiddo , holl 
wledydd Ewrop yn nghyd. Dengys hyn fod 
Prydain yn Frenines y moroedd mewn gwir- 
ionedd. Hefyd, wedi i'r teithydd lanio mewn 
gwlad dramor, gwelir mwy o urddasolrwydd 



286 O AMGYLCH Y BYD. 

bob amser dan y faner Brydeinig, na'r eiddo 
unrhyw wlad arall. Mae ei chynrychiolwyr 
mewn gwell adeiladau, a phob peth o'u ham- 
gylch yn fwy gwych. Wedi myned i mewn 
ceir gweled fod y 1st, 2nd a'r 3d classes yn 
cael eu dali fyny yn ofalus, yn swyddfau y 
Trafnoddwyr, a'r clercod oil dan gyflog an- 
rhydeddus, yn ol eu saileoedd. Yn yr un 
lleoedd gwelir baner y Ser a'r Brith Resi, a 
berthyn i'r Talaethau Unedig uwchben anedd- 
dai, maelfau neuweithdai, neu swyddfa rhyw 
oruchwyliwr distadl. Mae cynrychiolwyr y 
Talaethau Unedig mewn gwledydd tramor, yn 
cael eu gorfodi i fyw mewn adeiladau gwael- 
ion, o herwydd bychandra eu cyflogau. Maent 
yn llawer israddol yn hyn i gynrychiolwyr 
gwledydd Ewrop; ac mae amryw o Drafnodd- 
wyr y Talaethau Unedig wedi cael eu gorfodi, 
gan gyflogau bychain, i fyned i fasnachu, er 
eu galluogi i fyw yn gysurus a pharch- 
us. Dyna fel y gwelais hwy yn mhob 
man, oddigerth yn Ewrop. Mae yn sicr y 
dylai y Talaethau Unedig ddiwygio yn hyn, 
mewn trefn iddal i fyny ei sane a'i hanrhydedd 
yn mhlith prif lywodraethau y byd. 

Wrth deithio dan lywodraeth Prydain ceir 
sylweddoliad y ffaith fod ei Threfedigaethau 
a'i thiriogaethau, neu y rhai mae yn lywod- 



Ytf MHR7DA.TN. 287 

raethu, yn cynwys un ran o saith o holl ar- 
wynebedd y ddaear ! Mae eu poblogaeth yn 
fwy nag un ran o bed air o holl bobl y byd; 
ac mae yn teyrnasu dros 8,000,000 o filldir- 
oedd ysgwar o arwynebedd y belen ddaearol, 
neu agos gymaint dri ugain o weithiau niewn 
arwynebedd a'r Deyrnas Gyfunol. O'r ar- 
wynebedd aruthrol uchod,y mae dros dair mil- 
iwn o filldiroedd ysgwar yn Ngogledd Amer- 
ica; dros filiwn o filldiroedd ysgwar yn Affrica; 
miliwn a haner yn Asia, a thros ddwy filiwn 
a haner o filldiroedd ysgwar yn Australasia. 
Yn 1880. yr oedd 40 o Lywyddion yn gwein- 
yddu dan y goron yn y meddianau uchod, fel 
y canlyn: Tri yn Ewrop ; un ar ddeg yn, ac 
oddiamgylch America; deg yn, ac yn agos i 
Affrica; wyth yn Asia, acwythyn Australasia. 
Maentoll fel y gwelir isod : Ewrop. — Mae 
yma dri o Lywyddion, sef yn Gibraltar, Heligo- 
land a Malta. America. — 1. Y Bahamas sef 
twr o ynysoedd yn rhifo 800, eithr nid oes 
ond 20 o honynt yn meddu trigolion. 2. 
Bermudas, sef twr arall o ynysoedd yn rhifo 
300, ac mae 15 o honynt yn meddu trigolion. 
3. Canada, yn cynwys Talaethau Ontario, 
Quebec, New Brunswick, Nova Scotia, Mani- 
toba, British Columbia a Prince Edwards 
Island. 4. Ynysoedd Falkland, y rhai ydynt 



288 O AMGYLCH Y Bm 

yn lluosog, eithr heb ond ychydig o drigian- 
wyr. 5. Guana, yn America Ddeheuol. 6. 
Honduras ar yr un rhandir. 7. Jamaica, ac yn- 
ysoedd Turks a Caicos. 8. Ynysoedd Lee- 
ward, y rhai oeddynt yn cynwys Tref edigaeth 
Annibynol cyn 1871, yn cynwys, Antiqua, 
Barbados, Montserrat, St. Christopher, Nevis, 
Anquilla, Ynysoedd Virgin a Dominica. Yn 
1871 pasiwyd fod yr ynysoedd uchodi'w huno 
oil yn nghyd. 9. Newfoundland, yr hon 
nad ydyw eto wedi ei chysylldu a chyngrair 
Canada. 10. Ynys Trinidad. 11. Y Wind- 
ward Islands, yn cynwys Barbadoes, St. Lucia, 
St. Vincent, Granada, a Tobago, y rhai a 
fuont oil yn Drefedigaethau ar wahan. 

Affrica a'r cylchoedd. — 1. Ascension, yn 
neheubarth Mor Werydd. 2. Cape of (rood 
Hope a'r tiriogaethau cysylltiedig. 3. Sefydl- 
iad Gambia yn.ngorllewinbarth Affrica. 4. 
Gold Coast, sef tiriogaethau a berthynent yn 
flaenorol i'r Ellmyniaid. 5. Griqualand 
West, yn neheubarth Affrica. 6. Ynys Lagos, 
a thiriogaethau ar y cyfandir. 7. Ynys Maur- 
itia, yn nghyd a man ynysoedd eraill yn Mor 
yr India. 8. Natal, yn Affrica. 9. St. Helena, 
yn neheubarth Mor y Werydd. 10. Tiriogaeth- 
au Sierra Leone, yn ngorllewinbarth Affrica. 

Asia. — 1. Port of Aden, yn Arabia, ac yn 



YN MHRYDAIN. 28 ( J 

agos i'r fynedfa i'r Mor Coch. 2. Ynys bwys- 
sig Ceylon. 3. Hong Kong, China. 4. Yr 
India Ddwyreiniol. 5. Ynys Labuan, yn agos 
i Borneo. 6. Ynys Perim yn y Mor Coch. 
7. Y Straits Settlement, yn cynwys ynys 
Singapore, Penang a thiriogaethau Malaca a'r 
Indian Archipelago. 8. Awstralia, yn cynwys 
saith o Drefedigaethau Annibynol, Ynysoedd 
Fiji, ac yn ddiweddaf Ynys Cyprus, yn Mor 
y Canoldir. 

Er fod y Gwyddelod yn y Werddon, fel y 
mae yr Ellmyniaid, neu y Boers yn Transvaal, 
Affrica, ac ar yr amser presenol trigolion 
Jamaica, yn yr India Orllewinol, yn hynocl o 
anfoddlon, dan ly wodraeth Lloegr, eto y mae 
rhesymau cryfion dros gredu eu bod mewn 
gwell sefyllfa, na phe buasent yn meddu eu 
hannibyniaeth eu hunain. Mae yn wir fod 
Lloegr wedi dyfod yn f eddianol ar amry w o'r 
lleoedd crybwylledig mewn dull sydd yn 
ymddangos yn annheg, ac an-Nghristionogol , 
sef drwy rym arfau a nerth y cleddyf, ond eto 
y mae yn ffaith anwadadwy eu bod mewn 
cynwr mwy llwyddianus yn awr nag oeddynt 
cyn hyny. Hefyd y maent yn mwynhau pob 
rhyddid angenrheidiol i'w gwneyd yn gysurus 
ynmhob gradd a sefyllfa. Mae yn ymddang- 
os i mi fod gwaith diorphwys Lloegr yn 
13* 



290 O AMGYLCH Y BYD. 

cymeryd meddiant o wledydd ac ynysoedd 
fel hyn, yn gwneyd daioni i wareiddiad y byd, 
ac yn agor meusydd newyddion i feibion 
llaf ur. Felly mae nid yn unig yn gwneyd 
daioni iddi ei hun, ond hefyd i holl wledydd 
Ewrop. Ac er fod llawer o bethan yn ym- 
ddygiad Brydain nas gallaf eu cymeradwyo, 
gan eu bod yn ymddangos yn hollol annheg, 
eto, a chymeryd yr oil yn nghyd, gallaf 
ddweyd gyda Byron, 

" With all thy faults I love thee still." 

Wedi treulio fy amser yn mhrif ddinas y 
byd, ynhynod o bleserus, cymerais y gerbydres 
am Gymru, a theithiais trwy ddyffryn prydf erth 
Llangollen i'r Bala. Yno llogais gerbyd i fy 
nghymeryd dros yr hen fynydd Migneint i 
Blaenau Ffestiniog, fy hen gartref; a chyr- 
haeddais yno erbyn deg o'r gloch, noson y 
diwrnod y cychwynais o Lnndain. Boreu 
dranoeth, deallais yn fnannad ydoedd yr hen 
le yn debyg i'r hyn ydoedd pan oeddwn yn 
ymadael oddiyno, nynyddoedd yn flaenorol. 
Yr oeddlleoedd na chynwysent ond ychydig 
o hen dai gwaelion pan ymadewais, erbyn hyn 
fel trefydd llawnion a anedd-dai da; a thomen- 
au uchel y chwarelau wedi rhoi ymddangosiad 
hollol wahanol i'r ardal. Yr oedd rwbel y 



YN MHRYDAIJST. 291 

chwarelau wedi ymwthio yn mlaen, gan glacldu 
fy hen gartref, yn nghydag amry w o'r dolydd 
gwyrddion, lie yr arferwn chwareu gyda 
chyfeillion boreu fy oes, pan yn fachgen 
bychan. Wedi myned allan i gerdded yr 
heolydd, y rhai oeddynt yn llawnion o bobl, 
ychydigiawn o wynebau adnabyddus i mi a 
welais; ac wrth holi am yr hen rai a arferwn 
adnabod, cefais eu bod wedi eu cuddio, lawer 
o honynt, dan briddellau oerion y dyffryn, ac 
eraill wedi ymfudo i wledydd tram or, i chwil- 
io am le gwell. Yn y eyfamser, pa fodd 
bynag, daethym o hyd i amry w o hen gyfeill- 
ion fy mebyd, y rhai oeddynt anwyl genyt, ac 
yn eu plith gallaf enwi Mr, William Jones 
( Ffestinfab, ) yr hwn sydd yn lienor poblog- 
aidd, ac wedi bod dros lawer o flynyddoedd 
yn ohebydd doniol a rheolaidd i'r Herald 
Gymraeg. Hefyd cefais f od yno amry w o hen 
gyfeillion i mi wedi dychwelyd adref o'r 
Talaethau Unedig, gan i'r amser fod er's rhai 
blynyddoedd, yn well yn chwarelau Cymru, 
nag yn chwarelau America; ac yn wir yr oedd 
y gangen hono o fasnach yn anghyffredin o 
fywiog ar y pryd. Yr oedd amryw wedi 
gwneyd def nydd da o'r amser by wiog, a thrwy 
ddiwydrwydd a sobrwydd wedi llwyddo i 
ddyfo4 i sefyllfaoedd pwysig a pharchus, 



292 O AMGYLCH Y BYD. 

mewn cymdeitlias a masnacli. Yr oedd pawb 
yn cael cyflogau da, ac nid oedd raid i neb 
mewn meddiant o iechyd, a gallu i weithio, 
gwyno dim, canys yr oedd pawb yn cael tal da 
am eu llafur. Deallais fod y chwarelau wedi 
newid yn f awr mewn amryw ffyrdd, ac yr oedd 
rhai yn myned yn fwy diwerth wrth eu 
gweithio; ond mewn canlyniad i well cyn- 
lluniau,a medrusrwydd yr arolygwyr,a'r gofyn 
da oedd am lechau,yr oeddynt yn talu yn well 
nag yn yr hen amser, i'r perclienogion ac i'r 
gweithwyr hefyd. 

Bhaid i mi ddweyd yn awr fy mod wedi 
cael fy moddhau yn f awr yn ISTghymru, er na 
fnm yno ond amser byr. Cefais y derbyniad 
mwyaf gwresog, ac ni angbofiaf byth garedig- 
rwydd pobl Ffestiniog. Bum yn ben Gastell 
Harlecb yn gwrandaw ar gyngerdd arclder- 
chog, dan arweiniad Eos Morlais; ac yno cy- 
farfyddais a Dr. Joseph Pariy (Pencerdd 
America). Digon yw dweyd i mi gael amser 
da yno. Ymwelais aBettwsy Coed, un o'r 
lleoedd prydfertbaf yn Nghymru; ac mae yn 
cynyddu yn gyflym. Lleoedd dymunol iawn 
befyd ydyw Llanrwst, Rbyl, Conwy, a Bangor, 
a'r rbai yr ymwelais yn nghwinni Mr. Eicbard 
Williams, Cwm By wydd. Aethym yn nghwm- 
niaetb Mr. W. J. Tbomas, diweddar o America, 



YN MHRYDAIN. 293 

i yinweled a chwarel fawr Caebraichycafn, lie 
y gwelais y sugnbeiriant aruthrol sydd yn 
cael ei weithio gan yr Hydraulic Pressure 
(Dwfr wasgiad) , ac y mae yn ardderchog. 
Ymwelais hefyd a Llanberis, Caernarfon, a 
Pwllheli, a man drefydd yr amgylchoedd, yna 
dychwelais i Liverpool, ar ol rhyw bum' wyth- 
nos yn hynod ddedwydd yn Nghymru. Aros- 
ais gyda fy chwaer, priod Mr. Robert Parry, 
diweddar o New York. Synais fod y fath 
nifer mawr o GJ-ymry yn Liverpool. Mae gan 
y Methodistiaid Calfinaidd 15 o gapeli yno, ac 
un o honynt yn enfawr. Yr oedd yn Liver- 
pool, pan oeddwn yno 527,083 o bobl, ac ym- 
ddangosai pob peth yn hynod y fywiog. De- 
all ais fod y boblogaeth yn cynyddu yn gyflym; 
ac yr oedd yno amryw o adeiladau ysblenydd 
yn cael eu codi yr amser hwnw, yn ngwahanol 
bar than, y ddinas. Gran fod Liverpool yn 
brif borthladd y byd masnachol, nid oes am- 
heuaeth am gynydd dyfodol y lie. 

Wedi treulio wythnos yn Liverpool, cych- 
wynaisamLundaindrachefn, a rhaidi mi gy- 
faddef fy mod wedi ei mawr hoffi pan oedd- 
wn yno yn flaenorol. Wedi taith hyfryd, drwy 
wlad brydferth, sangais yr ail waith ar bal- 
mant prif ddinas y byd, yr hon nad oes ei 
chyffelyb o ran cyfoeth, masnach a phoblog- 



294 



O AMGYLCH Y BYD. 



aeth, ar wyneb yr holl ddaear. Ehifedi tri- 
golion Llundain, ar yr adeg, oedd 3,533,484, sef 
mwy na phoblogaeth yr oil o Scotland, neu 
gyf artal i boblogaeth Talaeth enfawr Pennsyl- 
vania. Ie, gellir dweyd fod poblogaeth 
Llundain ei hun yn gyfartal i holl boblogaeth 
Talaethau New England yn nghyd ! Mae yn 
ymddangos mai Belgium yw yr unig wlad 
sydd yn cynwys mwy o bobl i'r filldir ysgwar 
nag sydd yn Lloegr a Chymru. Yr oedd ar 
y pryd yn byw yn Lloegr a Chymru, ar 58, 
320 o filldiroedd ysgwar, neu 37,324,883 o 
erwau o dir, 22,712,266 o bobl, sef 389 i bob 
milldir ysgwar. Ar yr amser dan sylw, yr 
oedd arwynebedd, nifer yr anedd-dai a phob- 
logaeth y Deyrnas Gyfunol, fel y canlyn: 



Lloegr . 
Cymru . 



Lloegr a Chymru. 

Scotland 

Werddon 



Prydain Fawr a'r Werddon . 

Isle of Man 

Jersey 

Guernsey ac eraill 



Cyfanswra y Deyrnas Gyfunol . . 



Erwau o 
dir. 



32,597,398 
4,721,823 



37,319,221 
19,496,132 
20,819,829 



77,635,182 
145,325 

28,717 
19,605 

77,828,829 



Nifer y tai 
anedd. 



Y Boblog- 
aeth. 



4,009,783 21,495,131 
249,334 1,217,135 



4,259,117 22,712,266 
412,185 3,360,018 
961,229 5,411,416 



5,932,531 
9,413 
8,738 
5,831 



5,656,513 



31,483,700 
54,042 
56,627 
33,969 



31,628,338 



Nid ydyw y cyfrif uchod yn cymeryd i 
mewn y fyddin a'r llynges, na'r morwyr eraill 



YN MHRYDAIN. 295 

oeddynt oddi cartref, nifer y rhai a gyfrifid yn 
229,000, yn y cyfanswm. Tra yn Llundain 
yr ail waith gehvais drachefn gyda fy nghy- 
feillion, Mri. Taylor a Brooks, a bu ein cyd 
gyfarfyddiad yn dra dymunol; ond yn mhen 
chwe diwrnod ffarweliais a hwy, i gef nu ar y 
brif ddinas ac a Phrydain Fawr, dros beth 
amser o'r hyn lleiaf. Mae yn Llundain ddau 
gwnmi cyfrifol, yn gofalu am deithwyr i agos 
bob parth o'r byd ; ac mae ganddynt westai 
.yn yprif ddinasoedd, at wasanaeth eu teith- 
wyr yn Ewrop, gwlad Canaan «c yn yr Aifft, 
yn gystal a thrwy yDwyrain oil. Mri. Cook 
& Son, a ystyrir y rhai mwyaf cyfrifol. Mae 
Cook & Son yn gwerthu tocynau i unrhyw 
barth, ac os dewisir, bydd y pris yn cynwys 
trosglwyddiad mewn agerlongau, a thros y 
rheilffyrdd, yn nghyd a'r holl gostau yn y 
gwesdai, arweinyddion, ac yn y blaen. Grail 
yteitbiwr benderfynu ar ei boll daith cyn 
cychwyn, a nodi allan y gwahanol leoedd a 
ddymuna weled, a'r amser yr hoffa aros yn- 
ddynt, yna gall wneyd amcan gyfrif lied gywir 
o'r holl gostau, hyd nes y clychwel yn ol. Bum 
yn siarad a llawer o'r teithwyr, ac yr oedd 
amryw yn cvvyno eu bod wedi eyfrif rky 
ychydig ar gyf er yr extras', ond wedi y cwbl, 
yr oeddynt yn camnol y cynllun, o herwydd 



296 AMGYLCH Y BYD. 

ei f od yn rhoddi cyneusderau i weled pob man, 
ac am eu bod yn cael en diogelu rhag ysbeil- 
wyr diegwyddor. Gan nad oedd genyf ii am- 
ser penodol i aros cnewn unrhy w le; a fy mod 
ar y pryd heb wneyd fy meddwl i fyny yn 
mha le yr aroswn gyntaf, prynais docyn yn an- 
nibynol ar bawb, o Lundain i Paris, prif ddinas 
Ffrainc, i ddechren fy nhaith. 

Cychwynais o Orsaf Pont Llundain yn 
nghwmni amryw o ganoedd oeddynt ar eu 
ffordd i'r Arddangosfa fawr yn Paris, a'r nifer 
fwyaf dan nawdd Cook & Son ; ond yr oedd 
fy ngwyneb i yn mhellach, sef i'r Dwyrain, yr 
Aifft, Cyprus, <fcc. Cariwyd ni yn gynym i 
Newhaven, lie yr oeddym i gymeryd yr ager- 
long i groesi y sianel i Dieppe, Ffrainc. Yr 
oedd yr hwrli-bwrli y fath yn y fan hono, fel 
nad oedd modd cael trefn ar ddim, ac ni chaf- 
odd haner yr ymdeithwyr welyau, er fodllaw- 
er yn meddu tocyn o'r radd naenaf. Er nad 
oedd gwelyau ar gyfer ein haner, llwyddais i 
gael lie i orphwys ; ond nid oedd yn deilwng 
o'r enw gwely. Buom dros chwe' awr yn 
croesi i Dieppe. Cyinerasom y gerbydres yno 
i fyned drwy wlad hynod o brydferth, yn 
nghyfeiriad prif dref ffasiynau y byd. Ni 
cbymerodd dim neillduol le ar y daith ; ac yn 
y cyfamser cludwyd ni i mewn drwy y porth 



YN FFRA1N0. 297 

yn y mur mawr, ac wele ni oil yn cael myned 
allan megys yn nghanol y ddinas. 

Gan nad oedd genyf ond pum' diwrnod o 
amser i aros ynb, ymdrechais weled yr oil a 
allwn. Rhoddais i fyny yn yr Anglo-Amer- 
ican Hotel, 113 Rue Saint Lazare, lie yr oedd 
llawer o Americaniaid; ac yno cyfarfyddais a 
fy hen gyfaill, J. D. Blake, o Nashville, Tennes- 
see. Deallais yn fuan y gallaswn fyw yn 
Paris yn rhatach pe codaswn docynau Cook 
& Son, gan t'od eu prisiau yn dra rhesymol. 
Hefyd yr oedd eu trefhiadau i ddangos holl 
ryfeddodau y ddinas yn hynod o berffaith. 
Aethym i swyddfa Cook & Son, a gwnaethym 
gytundeb i fyned gyda'u teithwyr am y tri 
diwrnod eyntaf, i weled y golygfeydd. Cym- 
erwyd deg o honom mewn cerbyd mawr ag- 
ored, ax ben blaen yr hwn yr oedd yr arwein- 
ydd yn barod i ddangos pob man, ac i ateb 
unrhyw ofyniad. Wedi cyrhaedd unrhyw le 
o nodwedd neillduol, byddai yr arweinydd yn 
neidio i lawr i egluro y cwbl mewn iaith dda 
a deniadol, nes difyru pawb. Dynion tra don- 
iol yw yr arweinwyr braidd bob amser. Yr 
oeddym yn brysur o naw o'r gloch y boreu 
hyd saith yn yr hwyr, yn g weled y rhyfeddod- 
au ; a chymer o chwech i saith diwrnod, o 
waith caled fel hyn i weled -prif ryfeddodau 
14 



298 O AMGYLOH Y BYD. 

Paris ! Pa fodd bynag, cefais i weled llawer 
iawn mewn tri diwrnod, dan arweiniad gwas- 
anaethyddion Cook & Sod. Treuliais y 
gweddill o fy amser, i syllii ar ryfeddodau 
afrifed yr Arddangosfa fawr ; ac yn wir yr 
oedd yn ardderchog. Yno yr oedd gwaith celf- 
yddyd, a rhyfeddodau natur o bob parth o'r 
byd wedi eu crynhoi yn nghyd, yn dangos y 
cynydd mawr yn y celfyddydau a'r gwyddor- 
au. Yr oedd Lloegr a'i threfedigaethau yn 
cael sylw mawr, yn enwedig Australia, oedd 
yn dangos arwyddlun colofn o'r aur agodwyd 
o'i daear o'r dechreu hyd yr amser hwnw, yr 
hwn wedi ei grynhoi yn nghyd a wnaethai 
golofn yr un faint a'r un oedd yn ei gynrych- 
ioli yn yr Arddangosfa. Yr oedd y goiofn 
yn cyraedd o'r llawr i fyny i ben yr adeilad 
uchel hwnw. Yr oedd llawer iawn o edrych 
ar yr anrhegion a gafodd Tywysog Cymru 
yn India. Yr oedd oriel yr arluniau tu hwnt 
i bob desgrifiad, a gwelais y gwaith goreu o 
bob parth o'r byd. 

Nid amcanaf fanylu ar yr holl ryfeddodau. 
Nid oedd yr amser a gefais ond megys diddim 
i edrych ar yr oil oedd yno ; ond prysurais yn 
ol erbyn chwech yr un diwrnod, fel y gallwn 
fyned unwaitb i gael golygfa ar y Grand 
Opera. Erbyn myned at y chwareudy hynod 



YN FFRAINO. 299 

hwnw, cefais eifod mor llawn fel nad oedd 
yno le i neb arall. Dylaswn fod wedi prynu 
tocyn erbyn y noson bono bythef nos yn mlaen 
Haw ; ac yr oedd pob eisteddle wedi ei sicrhau 
am bythefnos i ddyfod ; gau byny nid oedd 
gobaitb i mi gael myned i mewn i brif cbwareu- 
dy y byd. Yn y fan bon, y mae celfyddyd 
wedi dyfeisio ffordd i wneyd y nos agos mor 
oleu a dydd, trwy y goleuni trydanawl, ac yn 
briodol gellir cyfrif y Ff ran cod ar y blaen 
gydag addysg, darganfyddiadau a gwybod- 
aetbau gwyddonol. 

Diau fod Paris, ar gyfrif ei hadeiladau gor- 
wycb, ei sefydliadau addysgiadol, gwyddorol, 
celfyddydol, ei ifasiynau a'i pbrydfertbwcb, 
yn tra rhagori ar boll ddiDasoedd y byd ; ond 
er byny cefais fy siomi mewn rhai petbau yn- 
ddi. Nid ydyw y Boulevards (heolydd 11yd- 
ain) mor brydferth a dymunol ag y dys- 
gwyliais iddyntfod. Mae yn wir eu bod yn 
llydain a glan iawn ; ond y mae y coed ar yr 
ochrau wedi tyfu yn afreolaidd, rhaiyn fyrion, 
ac eraill o bonynt yn hirion. Maent wedi en 
gosod yn rbeolaidd ac union, ond ni chawsant 
oil yr un dyfnder daear, neu yr un gwrtaith i 
dyf u. Yn byn y mae Lyons a Marseilles yn 
rbagori ar Paris, gan fod y coed yno oil yn 
unffurf. Yr byn a fy moddbaodd fwyaf yn 



300 O AMGYLCH Y BYD. 

Paris, oedd esgyn i fyny i ardaloedd y cymyl- 
au niewn balloon anferth, o'r lie y gwelais y 
golygfeydd niwyaf ardderchog, fe ddichon ar 
wyneb y ddaear. Yr oedd y golygfeydd tu 
hwnt i fy ngallu i'w darlunio — ie, yr oeddynt 
i mi yn annhraethadwy ysblenydd. 

Ond gadewais ddinas ardderchog y ffasiyn- 
au, a chychwynais am Lyons, pellder o 326 o 
filldiroedd, ac aethym drwy wlad baradwys- 
aidd, a llawer o ddinasoedd ardderchog ar y 
ffordd. Dyma brif ddinas gelfyddydol Ffrainc, 
lie gwneir sidanau, a mil o bethau eraill. Yno 
mae y ddwy afon Seine a'r Rhone yn cyd-gy- 
farfod, ac mae y ddinas yn cynwys 342,851 o 
bobl. Arosais yno dros nos, ond nid oedd 
genyf amser i weled llawer o ryfeddodau y 
ddinas. Mae yno nifer o Saeson yn byw, a 
chapeli, lie yr addoliryn y Saesonaeg; eithrni 
chlywais air o Saesonaeg na Chymraeg ar fy 
holl daith o Paris i Marseilles, pellder 600 o 
filldiroedd. Rhaid i mi ddweyd, pa fodd byn- 
ag, fod y Ffrancod oeddynt yn cyd-deithio a 
mi yn hynod o garedig wrthyf, ac yn rhoddi 
pob hyfforddiant yn eu gallu i mi. Yr oedd 
yr olygfa ar y wlad yn ddymunol dros ben; ac 
mae yn ymddangos ei bod yn ffrwythlon ryf- 
eddol. Daethym drwy Orange, o'r lie y caf- 
odd William III. ei deitl, Prince of Orange, a 



YN FFRAINO. 301 

chartref y Pabau o 1309 i 1378. Yr oedd 
perllanau a gwinllanoedd ffrwythlon ar bob 
llaw yn ddidor hyd nes y daethom o fewn 30 
milldir i Marseilles, ac wedi hyny nid ydyw y. 
wlad yn llawer gwell na diffaethwch. Er fod 
y ddinas lion yn cael ei hamgylchu gan fryn- 
ian diffrwyth, y mae yn ddinas ardderchog 
wedi'r cwbl ; a choed dymunol yn ft'urfio cys- 
godion dros y sidewalks, ar y rhai y mae cad- 
eiriau, ac esmwyth-feinciau, fel y gall yr ym- 
deithwyr orphwys pan fynont, a hyny heb 
dalu i neb. Mae y cafes yno yn cael eu cario 
yn mlaen ar raddfa helaeth. Mae y parwyd- 
ydd yn ddrychau (looking-glasses) o'r top 
i'r gwaelod, ac felly y nen uwchben. Hefyd 
y mae man goed a pherthi bythwyrddion yn 
tyfn mewn llestri ar hyd y lloriau yn mhob 
cyfeiriad, yr hyn sydd yn eu gwneyd fel. 
gerddi blodeuog, amiyliw, yn llawn o'r arogl 
m^vyaf dynmnol, yn codi oddiar y rhosynau 
a'r pwysian. Dyna le arclderch >g i un fwyn- 
hau ei hun, ac ymbleseru yn nghanol pob peth 
sydcl ddymunol i'r llygad a pheraicld i'r flroen- 
au. Un boreu aethym i weled yr Eglwys Gad- 
eiriol, ac i ben bryn uchel j tu allan i'r ddinas, 
o'r lie y cefais olygfeydd ysblenydd; ac yn en- 
wedig Mor y Canoldir, yr hwn sydd yn y 
golwg am bellder mawr yn mhob cyfeiriad. 



302 



O AMGYLOH Y BYD. 



Mae yno borthladd rhagorol, a digon o le i 
2,000 o longau o bob maintioli. Poblogaeth y 
ddinas yw 320,400 ; a hwn yw prif borthladd 
Mor y Canoldir, ac mae y ddinas yn un o'r 
rhai prydferthaf yn Ffrainc. 



TSTADEGAU FFEAINC. 



Amser y Ddeiliadeb. 



Milldiroedd 
Ysgwar. 



Mai, 1866 207,480 

Mai, 1872 I 201,900 

Ehagfyr, 1876 | 201,900 



Poblogaeth. 



38,067,094 
36,102,921 
36,905,788 



Cyfartaledd 
y Boblogaeth 
i'r Fill. Ysgwar. 



183 

178 
180 



Mae y cyfrifiad diweddaf yn dangos fod eyn- 
ydd yn y boblogaeth. 

Codais docyn o Marseilles i Rufain, Itali. 
Aethyni trwy Nice, Genoa, Florence, a thref- 
ydd mawrion eraill, pob un o'r rhai ydynt wedi 
gwneyd eu lie mewn hanesyddiaeth. Tref ar- 
dderchog yw Genoa, yn cynwys 130,269 o 
drigolion, ac yn hynod yn ei gwaitli celfydd- 
ydol. Hefyd, dywedir mai Genoa oedd car- 
tref boreuaf Colnmbus. Rhwng Genoa a 
Florence, ac hefyd i Rufain, yr oedd pob peth 
ar y daith yn profi fy mod yn y sunny Italy, 
ac yr oedd y wlad yr adeg hono ar y flwydd- 
yn yn ei gwisgoedd goreu. Er na chefais ond 
ychydig amser yn Florence, eto cefais weled 
llawer o bethau o ddyddordebeithr ; ni chan- 
iata gofod yma i fanylu arnynt. Yr oedd y 



YN ITALI. 



303 



daith o Florence i Rufain trwy wlad ddymun- 
ol a thra phoblog, pentrefydd henafiaethol yr 
olwg arnynt i'w gweled ar bob Haw ; ac o'r 
diwedd arwyddion ein bod yn agosau i'r hen 
Rufain, gan fod y rhan f wyaf o'r teithwyr yn 
rhoddi eu penau allan trwy y ffenestri, er cael 
golwg ar ei muriau. Ac yn mhen ychydig am- 
ser yr oeddym wedi myned oddimewn iddi, 
ac aethym mewn cerbyd i'r Anglo-American 
Hotel, yr hon yw y ddewisol Hotel yno, ac a 
gedwid gan un Mr. Cook, er fod ganddo in- 
terest mewn tair eraill yn y ddinas hono. Cef- 
ais mai yno yr oedd pedwar o foneddwyr a 
ddaethant ar yr un tren a minau o Florence 
wedi rhoddi i fyny, oil o America. Ymuuais 
a'r boneddwyr hyn i logi cerbyd ac arweinydd 
i'n cymeryd o amgylch i weled Rhufain a'i 
hamrywiol ryfeddodan, yr hyn a gymerodd i 
ni bedwar diwrnod. Cawsom ein boddloni 
yn fawr wrth weled cywreinrwydd yr hen 
Rufeiniaid yn y celfyddydau cain, cerfluniau, 
addurniadau, ac yn y blaen. Mae eglwysydd 
cadeiriol St. Pedr a St. Paul yn rhyfeddodau 
ynddynt eu hunain, a rhaid eu gweled cyn y 
gellir ffurfio drychfeddwl priodol am eu har- 
dderchawgrwydd. Eglwys Gadeiriol St. Pedr, 
a berthynj i'r ^Pabyddion, ydyw yr adeilad 
mwyaf yn[y byd; ac mae eglwys fawr St. Paul, 



304 O AMGYLCH Y BYD. 

yn Llundain, yn myned yn hollol i'r cysgod 
yn ei hymyl. Yr oeddwn yn meddwl pan yn 
Llundain ychydig yn ol, yn syllu ar ryfedd- 
odau yr eglwys gadeiriol yno, fy mod yn ed- 
rych ar yr harddaf a'r fwyaf mawreddog ar 
wyneb y ddaear ; ond erbyn dyfod i Eufain, 
a myned i mewn i eglwys St. Peter, gwelais 
fy mod wedi cael fy ngliam-arwain yn gwbl. 
Ar y llawr yn eglwys St. Pedr, y mae arwydd- 
luniau yn dangos maintioli amry w o brif eg- 
lwysydd y byd ; ac mae eglwys St. Paul, Llun- 
dain, yn nesaf mewn maintioli i St. Paul, 
Rhufain, ond y maent oil yn syrthio o'r golwg 
wrth eu cydmaru ag eglwys St. Pedr, yr hon 
sydd yn sefyll ar wyth erw o dir. Nid ei 
mawredd yn unig sydd yn ei gwneyd yn hy- 
nod, ond y mae y gwaith nerthol, cywrain ac 
addurniedig ar yr adeilad oddi mewn ac allan, 
yn ei go sod o flaen pob un arall yn y byd. 
Mae ei harwynebedd yn 216,586 o droedfeddi 
ysgwar, a chostiodd £10,000,000, neu 50,000,- 
000 o ddoleri. Hefyd, y mae yr eglwys yn 
costio £6,300 yn nynyddol i'w chadw i fyned 
yn mlaen, ac mewn adgyweiriad priodol. Syl- 
faenwyd St. Peter g^n Constantine, yn ol dy- 
muniad y Pab Sylvester I., yn y nwyddyn 
326, ar y llanerch y dy wedir i lawer o'r Crist- 
ionogion gael eu merthyru, ond ni orphen- 



YN ITALI. 305 

wyd y gwaith yn foddhaol, yr amser hwnw. 
Nicholas V. gymerodd mewn llawn i'w hail 
adeiladu, yn ol cynllun Florentine Bernardino 
Rossellini; ond ataliwyd y gwaith eto am 
haner can' mlynedd, pryd yr adnewyddwyd 
ef gan Julius II., yr hwn a roddodd y cwbl i 
fyny i Braniante, yr hwn fu yn llwyddianus 
iawn hyd ei farwolaeth, pryd y trosglwydd- 
wyd y gwaith i Raphael, Michael Angelo, ac 
eraill o'r dynion nodedicaf a flodeuasant er- 
ioed ar y ddaear, yn y cangenau hyny o wybod- 
aeth. Gorphenwyd yr adeilad yn y flwyddyn 
1626, dan arweiniad Urban, ac yn ddiweddaf 
oil gan Bernini ; ond gwneir rhyw welliantau 
ami yn barhaus. Aethom drwyddi oil ond y 
nenfwd, yr hon.sydd yn 500 troedfedd o uchder. 
Dywedodd yr arweinydd anwiredd wrthym, sef 
na oddefid i ni fyned i ben y nenfwd y diwr- 
nod hwnw ; ond rhy ddiog i ddringo i fyny 
ydoedd, fel y deallasom wecli hyny. Cawsom 
ein boddloni yn St. Pedr tu hwnt i ddesgrif- 
iad, ac felly yn St. Paul, yr hon sydd wedi ei 
gwneyd o farmor, gallem feddwl. Mae ynddi 
y cernuniau m armor goreu, a chof-adeiladau, 
&c. Mae yn Rhufain 363 o eglwysi, ac ym- 
welsom a rhai dwsinau o honynt — un o hon- 
ynt mor sanctaidd fel na chaem fyned iddi 
ond ar ein gliniau ; a thrwy fod grisiau lied 



306 AMGYLOH Y BYD. 

uchel i'w dringo, a dychwelyd ar ein gliniau, 
yr oeddwn i yn tystio mai dynia y tro cyntaf 
a'r diweddaf fyddai i rai bresenoli fy hun yno 
yn y dull hwnw. Yr oedd pob un o honynt 
yn werth myned yno i'w gweled, o herwydd 
prydferthwch celfyddydwaith, y cernuniau a'r 
arluniau. Mae yno aneirif ryfeddodau i'w 
gweled yn egluro hanesyddiaeth o amser Crist 
hyd y nwyddyn bresenol. 

Talasom ymweliad ag adeilad ardderchog y 
Pab, sef y Vatican, ac yno gwelsom fwy o ryf- 
eddodau nag a ellir dclychymygu heb eu gwel- 
ed. Palas gor-arddercliog ydyw, ac yno yr 
oedd yr arhmiau gwreiddiol i'w gweled, yd- 
ynt yn rhagori ar bob rhai eraill. Mae y 
Vatican yn 1,151 o droedfeddi.o hyd, 767 o 
droedfeddi o led, yn cynwys 4,422 o ystafell- 
oedd, 20 o neuaddau (courts), 8 o brif risiau 
11yd ain ac ardderchog, yn nghyd a 200 o fan 
ystafelloedd. 

Wedi synu ar ryfeddodau ystafelloedd y 
Pab, ac edmygu ei balas paradwysaidd, aeth- 
om i weled yr amgueddfa sydd yn perthyn 
iddo, lie y mae prif gerfluniau ac arhmiau 
nieistriaid penaf y gelfyddyd gywrain hono ; 
ac yr oedd y cwbl yn llanw y llygaid a'r dar- 
felydd a rhyfeddodau tu hwnt i bob desgrif- 
iad. 



YN ITALI. 307 

Penderfynasom fyned i weled y Catacombs, 
sef lien gladdfa dan-ddaearol, He mae esgyrn 
miliwnau o'r hen Eufeiniaid i'w gweled, a'r 
rhai fuont fyw yn y ddinas sanctaidd o amser 
Crist hyd yn awr. Hwn yw y lie rhyfeddaf 
y gall neb ddychymygu am dano. Buom yno 
yn mhlith esgyrn y meirw dros amser maitb, 
y rhai ydynt ar bob Haw yn y mynedfeydd, 
ac uwchben hefyd. Wedi dyfod allan, yr 
oedd yn rhaid myned i weled yr hen Oohseum, 
ac aethom i'r top uchaf o'r hyn sydd yn sefyll 
yn awr, ac yr oedd golwg " anferth ar yr oil. 
Dyna hen chwareudy nodedig Rhufain gynt, 
He gallai can' mil o edrychwyr eistedd. Dyna 
chwareudy iawn, onide ? Pah am y sonir mai 
yn awr y mae mawredd mwyaf cenedloedd y 
byd yn bodoli ? 

Y peth nesaf a dynodd ein sylw oedd y 
fountains ardderchog, o'r rhai y tardda dwfr 
grisialaidd ; ac mae y cerfiadau a'r arluniau 
arnynt yn ddigon ardderchog i dalu am yr 
holl gost i fyned mor bell i'w gweled. Mae 
yr hen adfeilion ardderchog a welir yn bar- 
haus ar bob Haw, yn dwyn ar gof yr ymwel- 
ydd y bu Rhufain yn lie ysblenydd yn yr hen 
amser. Gallem feddwl oddiwrth luosogrwydd 
y cerfluniau o bob math, ar bob adeilad, nad 
oedd yn fawr o orchwyl i'r hen Rufeiniaid 



308 O AMGYLOH Y BYD. 

gerfio delw o ddyn neu ddynes, neu angel, 
neu ryw wrthrych arall, a'u rhoddi yn byst ac 
yn gapau i'r drysau, ac yn ystlysan i'r ffen- 
estri, canys ceriluniau apostolion, seintiau ac 
angylion, a welir ar braidd bob un o'r ben ad- 
eiladau. Hefyd, y mae eu barluniau paent- 
iedig yn lluosog a rhyf eddol iawn, f el y gallem 
feddwl nad oedd y bobl yn gwneyd nemawr 
ddim arall. Cefais fy rhyfeddu yn fwy yn 
Rhufain, wrth edrych ar waitb celfyddydwyr 
yr hen amser nag yn un lie arall, a rhaid eu 
gweled cyn y gellir dycbymygu yn iawn am 
danynt. 

Ond wedi y cwbl, er yr holl ardderchawg- 
rwydd aV cyfoeth di-ben-draw sydd i'w wel- 
ed mewn eglwysi, palasau, ac adeiladau er- 
aill, yn Rhufain, a holl ddinasoedd mawrion 
Itali, mae mwy o gardota a thlodi i'w weled 
oddiallan iddynt nag yn un rhan o'r byd gwar- 
eiddiedig, y bum ynddo o'r blaen. Byddai 
rhesi o gardotwyr yn ein dysgwyl allan o bob 
lie yr ymwelem ag ef, felly byddem yn disgyn 
ar unwaith o ganol cyfoeth diderfyn igrafang- 
au tlodi bythol. Rhaid bod rhywbeth o'i le. 
Poblogaeth Rhufain y pryd hwnw ydoedd 
244,484. 

Wedi canu yn iach a'r cyfeillion yn Rhuf- 
ain, llogais gerbyd i'm cario i orsaf y rheil- 



YN 1TALI. 309 

ffordd, a chodais docyn i Naples. Yr oedd 
amser y tren i gychwyn ddeg o'r gloch yn yr 
hwyr. Pan ddaeth yr amser i fyny, neidiais i'r 
cerbyd, gan feddwl fod pob peth yn all right 
am Naples. Cychwynodd y gerbydres yn ddi- 
oedi, yna amcenais roddi fy hun mewn sefyll- 
fa oreu y gallwn am gwsg, a chefais lonydd- 
wch hollol hyd tua saith o'r gloch boreu dran- 
oeth, pryd y daeth y guard i mewn i edrych 
y tocynau. Gwelais ar unwaith wrth ei wyn- 
ebpryd, a'r geiriau mawrion a lefarai yn yr 
iaith Italaidd, fod rhywbeth heb fod yn iawn 
gyda'm tocyn ; ac er fy mawr helbul, gan nas 
gallai neb yno siarad ond ychydig eiriau o 
Saesoneg, deallais fy mod o fewn deng-mill- 
dir-ar-hugain i Florence eto, yn lie bod yn 
Naples. O Rufain, mae Florence i gyfeiriad 
gogleddol, a Naples i gyfeiriad deheuol. Wei 
dyma gamgymeriad ! Nid oedd dim ond gwneyd 
y goreu o'r gwaethaf, ac aethym i a'm paciau i 
lawr yn y pentref cyntaf, yr hwn oedd ben- 
tref mawr, mewn lie toreithiog a phrydferth ; 
ond nid oedd neb o'i fewn yn gallu siarad gair 
o Saesoneg, ac nid oeddwn inau yn gallu siar- 
ad ond ychydig eiriau yn eu hiaith hwythau : 
ac ni f uasai waeth i mi fod yn nghanol Affrica 
na bod mewn gwlad wareiddiedig, heb ddeall 
ein gilydd. Y peth cyntaf oedd arnaf eisiau 



310 O AMGYLOH Y BYD. 

ei wybod oedd, pa bryd y cawn y tren i fyned 
i Rufain ; ond trwy gymorth geiriadur byclian 
o'r Italaeg a'r Saesonaeg oedd genyf yn fy 
llogell, llwyddais i gael gwybodaeth o hyn 
oil gan feistr yr orsaf. Yr oedd y tren i fod 
yno am naw yn yr hwyr, ac felly i gyraedd 
Rhufain yn y boreu. Y peth nesaf ar fy 
meddwl oedd, a fyddai yn rhaid i mi dalu am 
fyned yn ol, ai na fyddai ? Yr oeddwn o'r farn 
na fyddai, o herwydd yn America a Phrydain 
mae yn rheol i unioni camgymeriad o'r fath 
yn rhad. Ond dangosodd yr orsaf-feistr i mi 
y geiriau, " You must pay" yn y geirlyfr. 
Llwyddais i roddi ar ddeall iddo y byddai i 
mi ymweled a'r Trafnoddydd Prydeinig pan 
yr elwn yn ol i Rufain ; ac yn mhen ychydig 
amser ar ol hyn dangosodd i mi y geiriau, 
" You can go free" Mae pobl o'r fath yn 
mhob man, a mwy o ofn Trafnoddydd arnynt 
na neb arall. Ar ol hyn aethum i Hotel i ym- 
ofyn boreufwyd, ac yno tarewais ar fachgen 
ienanc golygns yr olwg arno, yn cynyg ei hun 
f el guide / ac er na f edrai Saesoneg, eto trwy 
gymorth eu geirlyfr yr oeddym yn deall ein 
gilydd yn lied ryfedd, ac aethym gydag ef, a 
dangosodd i mi bob peth, fel y gallwn fedd- 
wl, yn y dref, yn ddrwg ac yn dda. O'r di- 
wedd daeth y tren, a chefais mai yr un tren 



YN ITALT. 311 

a'r un conductor ydoedd a'r hwn y daethym 
gydag ef. Ymddangosai y conductor mewn 
tymer dda, ac fel pe'buasai yn gofidio o her- 
wydd fy anffawd; a phan y cyraeddasom 
Rufain yn y boreu, daeth gyda mi at swydd- 
ogion yr orsaf i egluro pob peth, fel na chawD 
draff erth i fyiied gyda yr un tocyn.y noswaith 
hono i Naples. Felly dyma fi unwaith eto 
oddimewn i furiau Rhufain, a thTeuliais y 
diwrnod hwnw wrth fy modd; Wedi myned 
i'r orsaf, cefais fod y tren i Naples a Florence 
yn cychwyn yr un amser, a dyna yr achos o'r 
camgymeriad blaenorol. Yr unig le y cefais 
drafferth oedd wrth ei roddi i fyny yn Na- 
ples, a hyny o herwydd ei ddyddiad. Ond 
aeth pob peth heibio yn ddidraul i mi. 

Ar ol cyraedd Naples, cymerais gerbyd i'r 
Grand Hotel Noble, yr hwn sydd yn westdy 
ardderchog, ond braidd yn anghyfleus i'r dref, 
ac yr oedd y pris yn rhy grand a noble i mi 
aros yno yn hir. Mor fuan ag y cefais foreu- 
fwyd, cymerais y gludres am hen ddinas hen- 
afol Pompeii, yr hon sydd wrth odreu y myn- 
ydd tanllyd Vesuvius, ac a gladdwyd yn 
ddwfn gan sylwedd berwedig a fwrlymiwyd 
allan o grombil y mynydd ddeunaw cant o 
nynyddoecld yn ol. Ni fu ond ychydig yn 
alluog i cldianc, a chladdwyd yr holl bobl er- 



312 O AMGYLCII Y BfD. 

aill mewn ychydig fynydau. Bu y rhai a ddi- 
angasant yn alluog i adfeddianu llawer o'r 
trysorau, ac yn y cyfamser adeiladwyd tref 
arall, heb fod yn mhell o sane y Hall ; ond yn 
y flwyddyu 472 claddwyd hono hefyd gan 
sylwedd a fwrlymiwyd o'r mynydd. Mae 
Vesuvius yn parhau i fygu o'r amser hwnw 
hyd heddyw; ac ar rai adegau cymer ffrwydr- 
iadau erchyll iawn le, a chwythir i fyny o 
grombil y mynydd hylif tanllyd, a fflamau ar- 
uthrol, nes goleuo yr holl wlad. Bydd y 
ifrwydriadau ar rai adegau mor nerthol yn y 
mynydd, nes crynu yr holl ddaear oddiam- 
gylch. Yn 1872, torodd mwg a than allan 
o'r mynydd trwy bed war o wahanol dyllau, 
ac yr oedd y twrf yn ddychrynllyd, fel pe bu- 
asai mil o daranau mewn ymrysonfa. Chwyth- 
id hylif tanllyd a meini poethion i'r entrych, 
ac i'r pellder o ugain milldir oddiwrth y myn- 
ydd. Ni laddwyd ond 60 o bersonau y tro 
hwnw. Yr oedd y ddaear yn crynu i bellder 
mawr o ffordd, a ffodd y bobl am eu bywyd- 
au, Mae y mynydd i'w weled yn amlwg o 
Naples, a mwg yn ymddyrchafu o hono, ac yn 
y nos y mae y goleuni o hono yn goleuo yr 
holl wlad o'i amgylch. Nid oedd genyf ddi- 
gon o amser i fyned i'w ben, neu mor agos i'w 
safnau ag y caniatai y gwres i mi fyned. 



YN ITALI. 313 

Gwelais lawer iawn o bethau hynod yn hen 
ddinas Pompeii, er nad ydyw ei heolydd oil 
wedi eu clirio eto. Wedi i'r ddinas gael ei 
chladdu, aeth yn raddol o gof y trigolion, fel 
nad oedd hyd yn nod ei safle yn adnabyddus. 
Yr oedd crybwylliadau am dani yn ysgrifau 
hen haneswyr boreuol. Yn y nwyddyn 1750, 
fel yr oedd gweithwyr mewn gwinllan yn tirio 
i'r ddaer am ddwfr, daethant at nen adeilad, 
yr hyn a arweiniodd i ddarganfyddiad y ddi- 
nas. Mae yno chwareudy enfawr, yn cynwys 
35 o resi o eisteddleoedd. Maent yn aclgy- 
weirio y chwareudy yn awr, a bydd yn barod 
i'w ail agor yn fuan. Dyrna beth rhyfedd, 
onide % Ail agor chwareudy wedi iddo fod 
yn gauedig dros ddeunaw cant o ilynyddoedd ! 
Mae amgueddfa Naples yn cynwys yr arlun- 
iau, y cernuniau a'r pethau hynod a gaed yn y 
ddinas gladdedig. Oddiwrth yr olion hyn, 
ceir gweled chwaeth a gwareiddiad y bobl yn 
yr oes hono, ac mae yn eglur iawn fod mwy o 
ddrygioni yn myned yn mlaen yn yr amser 
hwnw nag sydd yn awr. Mae llawer o'r ar- 
luniau a gaed yn Pompeii yn rhy anan ac an- 
weddaidd i'w dangos i bawb yn gyhoeddus ; 
ond cefais eu gweled drwy ffafriaeth neill- 
duol. 

Dinas ardderchog ydyw Naples, yn cynwys 
14* 



314 O AMGYLCH Y BYD. 

450,000 o bobl ; ond mae ei heolydd yn rhy 
guilion o lawer iddi fod yn brydfertb. Aeth- 
yni i weled y chwareudy, sef un a gyfrifid yn 
un o'r rhai ardderchocaf y byd, ac y mae yn 
odidog dros ben. Hefyd ym welais a thri o'r prif 
addoldai, lie mae cyflawnder mawr o arluniau 
a chernuniau, o waith y talentau mwyaf ar- 
dderchog a welodd y byd erioed. Mae y cof- 
golofnau a'r cerflumau mewn marmor, yn ar- 
ddangos seintiau ac angylion yn ysblenydd. 
Nif er poblogaeth Itali, ydoedd 26,801,154, y 
rhai oeddynt yn byw ar arwynebedd o 114,- 
296 o filldiroedd ysgwar, neu 235 o bersonau 
i'r filldir ysgwar. Hyd holl reilffyrdd y deyrn- 
as yn nghyd oedd 4,817 o filldiroedd. 

Er's rhai blynyddan mae perffaith ryddid 
i bob math o grefyddau fodoli yn Itali ; ond 
o'r holl boblogaeth trwy y deyrnas mae mwy 
na 99£ y cant yn Babyddion, Yr ychydig 
weddill ydynt Brotestaniaid ac Iuddewon. 
Buasai yn dda genyf pe cawswn fwy o amser 
i'w dreulio yn nghylchoedd Naples, ond dydd 
Sadwrn aethym ar fwrdd un o agerlongau 
Messgerus &> Co., sef llinell o agerlongau 
Ffrengig, oedd i alw yn Alexandria, yn yr 
Aifft. Cefais fod ar fwrdd yr agerlong deith- 
wyr yn cynwys Ffrancod, Italiaid, Groegiaid 
ac Arabiaid. Wedi edrych oddiamgylch dros 



YN 1TALI. 315 

amser, deuais o hyd i Ffrancwr oedd yn gallu 
siarad Saesonaeg da, yr hwn oedd yn dych- 
welyd i'r Aifft, fel llawer eraill, ar ol bod ar 
ymweliad a'r Arddangosfa yn Paris. Dyn 
caredig ydoedd hwn, ac yr oedd yn awyddus 
am roddi i mi bob cyfarwyddyd yn ei allu, am 
y pethau oeddwn yn weled ac yn glywed ar y 
fordaith. Boreu Sabboth daeth mynydd tan- 
11yd Etna, ar ynys Sicily i'r golwg, ac yr oedd 
yn ymddangos yn fawreddog dros ben. Mae 
Etna i'w weled o bellder mawr, ac ar yr adeg 
yr oedd yn mygu, ac yn fflamio nes goleno yr 
toll amgylchoedd. Y boreu Sabboth tawel 
hwnw, yr oedd golwg hynod o ddymunol ar 
lanau yr ynys ffrwythlon hono ; ac yr oedd yr 
holl deithwyr ar y dec yn foreu yn tremio ar 
y golygf eydd rhamantus hyny. Ni f uom yn 
hir cyn myned allan o Gulf or Messina, ac yn 
fuan yr oedd ein hagerlong yn aredig Mor y 
Canoldir. Ar y pryd yr oedd Mor y Canol- 
dir yn dawel fel llyn hwyaid yn nghanol 
gwlad. Erbyn boreu Mawrth yr oeddym yn 
hwylio heibio ynys hirfain Candia, yr hon 
oedd ar ein hochr chwith ; a dydd Mercher 
daeth glanau tywodlyd gwlad yr Aifft i'r gol- 
wg, ac yn fuan wele ganoedd o felinau gwynt 
yn amrywio y golygfeydd. Yn fuan morias- 
om i mewn i gysgod y dwfrglawdd, yr hwn 



316 AMGYLOH Y BYD. 

oedd ar gael ei orphen ar y pryd, dan arwein- 
iad Sais o Loegr. Yr oedd nif er mawr o longau 
ac agerlongau o'n hamgylch, a hen ddinas Alex- 
andria yn ymddangos yn ei godidogrwydd, 
gyda cholofn Ponrpey yn ymddyrchafu gor- 
uwch yr holl wrthrychau anigylchynol. Yn 
f uan ar ol ein dyfodiad i mewn, daeth Iluoedd 
o'r Arfftiaid mewn cychod at ein Hong i geisio 
pawb a allant eu cyrchu i'w tai ; ond gan f od 
cwch yr Hotel de Europe, wedi dj^fod i gyrchu 
y perchenog adref, aethyni gyda hwnw i'r hotel 
lie y cefais yniborth a gwely da. Hon yw yr 
hotel oreu yn Alexandria ; yno yr arosodd y 
Prince of Wales ; y mae yn y lie mwyaf dyniun- 
ol ar y Grand Square, a gwnaeth y perchenog 
fi yn gydnabyddus a phersonau o fri. Ar ol 
cael yniborth, llogais asyn i fyned i weled y 
Poinpey Piller ; a thrwy fod y creaduriaid 
hyny yn rhai bach bywiog, ac heblaw hyny yn 
cael eu euro yn mlaen gan dragoman, ni chym- 
erwyd f awr o amser i mi i wneyd y trip. Y 
mae llawer o bethau yn Alexandria sydd yn 
haeddu crybwylliad. Y mae yn hynod ar gyf- 
rif ei henafiaeth. Strabo a ddywed fod yrhen 
Alexandria " yn naw milldir o aingylchedd, 
304 o nynyddoedd cyn Crist. " Tua'r amser 
hwnw y rhoddwyd y Pharaoh Watch-tower i 
fyny, yr hwn a gyfrifid ganddynt ar yr amser 



YN YR AIFFT. 317 

yn uii o saith rhyfeddodau y byd. Rhy w adeil- 
ad mawr ysgwar oedd hwn, wedi ei wneyd o 
farmor gwyu. Ar ei dop llosgid tan yD bar- 
haus, i fod yr amser hwnw fel arwyddnod i'r 
morwyr. Sylwais fod yno fath o ddrychau 
tra hynod wedi eu rhoddi i fyny yn y fath 
fodd, fel y gellir gweled adlewyrchiad gwrth- 
rychau, a llongau yn y culfor, y rhai y gellir 
eu gweled felly yn fwy ainlwg, nag wrth 
edrych i'r inor ar y llongau yn nofio y tonau, 
Costiodd yr adeilad tua 200,000p ; ond cawn 
Alexandria wedi hyn yn cael ei dyfetha gan 
Ptolemy, Physcion, <fcc., pryd y diangodd o'r 
bron yr holl ddysgedigion i Groeg, ac Asia 
Leiaf, &c. Dygwyddodd hyny tua 141 mlyn- 
edd cyn Crist. O'r amser hwnw hyd yr amser 
y cymerwyd y dref gan Amrou, ni fu llawer o 
drefn ami. Cawn, beth bynag, fod Amrou 
wedi cael ei ryfeddu oblegid ardderchogrwydd 
Alexandria, ac ysgrifenodd at Caliph yn 
debyg i hyn : " 'Rwyf wedi cymeryd Tre' y 
Grorllevvin ; mae ei maint mor anferth fel nad 
allaf roddi dychymygiaeth o honi. Mae yn- 
ddi 4,000 o balasdai, a 4,000 o ymolchfeydd 
(baths), 12,000 delors o fresh oil, 40,000 o 
Iuddewon yn talu teyrnged, yn nghyd a thros 
400 o chwareudai," <fec. O'r amser hwnw hyd 
y flwyddyn 924, delid Alexander gan y Cal- 



318 O AMGYLOH T BTD. 

iphs. Yn yr amser hwnw, syrthiodd i law y 
Magribians. Ond cawn fod Alexandria wedi 
cael codwm andwyol eto yn y flwyddyn 149 u , 
pan ddarganfyddodd y Portugeaid en ffordd i 
India'r Dwyrain heibio y Cape of Storms, yn 
awr Cape of Good Hope. O'r amser hwnw 
hyd yr amser yr agorwyd y Suez Canal bn 
Alexandria ar lawr. Rhoddodd hyn help 
Haw i'r hen ddinas i godi o'r llwcb eto ; ac o 
herwydd ei sefyllfa fel porthladd rhwng y byd 
gorllewinol a'r byd dwyreiniol, mae yn ddiam- 
eu y bydd iddi ddal i gynyddu, ac i fod fel 
o'r blaen yn He cyfrifol yn hanes y dydd. Y 
mae Alexandria yn meddu ar heolydd da, a 
phob peth i'w weled yn y ffenestri yn debyg 
fel y gwelir mewn rhanau eraill o'r byd gwar- 
eiddiedig — llawer o bob cenedl i'w cael yno, 
yn enwedig Ff ran cod, luddewon, Groegiaid, 
Italiaid, &c. 

Mae yn dra hysbys i'r darllenwyr y bu yr 
Aifft yn yr oesoedd boreuol y flaenaf yn 
mhlith holl wledydd y byd, mewn gwareidd 
iad, dysgeidiaeth a chelfyddydwaith. Mae ei 
phigdyrau enfawr, a'i gweithian cywrain, yn 
profi ei chyfoeth a'i mawredd cynteiig. 

Pan yn Nghymru, cymerais ddyddordeb 
mawr yn ynys Cyprus, o herwydd fod pob 
hanes a welais yn y newyddiaduron yn hynod 



YN TR AIFFT. 319 

ffafriol am dani, y rhai a ddywedent fod ei 
holl drigolion yn dra llwyddianus. Mewn 
gair, yr oedd yn amlwg nas gallai y sawl a 
ddeuai i'r ynys gyda rhyw fath o yni, beidio 
a chyfarfod a llwyddiant mawr, o herwydd 
cyfoeth y lie mewn aur, arian, copr, haiarn a 
glo. Tra yn Alexandria, cyfarfyddais ag am- 
ryw o Loegr yn aros am agerlong i'w cario i 
Cyprus, yr hyn a gododd awydd mawr ynwyf 
am weled y lie, a chyfranogi o'r golud a ddy- 
wedid oedd i'w gatl yno. Penderfynais dalu 
ymweliad a'r hen ynys, yr hon oedd newydd 
ddyfod i feddiant Lloegr, drwy gytundeb 
rhwng Arglwydd Beaconsfield a llywodraeth 
Twrci ; ac mewn canlyniad, gorchymynais i'r 
dragoman fy nghymeryd i a fy nghludgelfi i 
fwrdd yr agerlong. 

Cymerais fy nghludiad yn nn o ddau-a-deu- 
gain o deitliwyr o Alexandria i Larnaka. Nid 
oedd lie ond i tua deg yn y cabin, o herwydd 
Dad oedd y S. S. Simiati wedi ei gwneyd i 
gario teithwyr. Ond yr oedd lluaws o honom 
nior awyddus am gael gweled Cyprus, fel y 
bu i ni foddloni cysgu ar y dec. Yr oeddym 
yn gynwysedig o Saeson, Ffrancod, Groegiaid, 
Italiaid, Twrciaid, &c. Cafodd ychydig o 
honom fwyta yn y caban, ond y rhan fwyaf 
yn profeidio eu hunain. Gwnaethym i fy 



320 YN YR AIFlfT. 

ngwely ar y dec yn gynar, trwy fy mod yn 
teimlo yn lluddedig ar ol blinderau y dydd. 
Ond cyn deg o'r gloch, cef ais f od y dec, a phob 
peth o'n hanigylch, mor wlyb a phe buasai 
wedi bod yn gwlawio ; ond deallais mai gwlitli 
oedd, ac fe'i ceir fel nyn bob nos yr adeg hono 
yn yr amgylchoedd hyny. Yn mhen tair-awr- 
ar-ddeg-ar-hugain, cafwyd ni wedi angori o 
flaen Larnaka ; ond trwy fod y nos wedi ein 
dal eto, ac wedi cael ar ddeall nad oedd yn 
Larnaka fath yn y byd o hotels na boarding- 
houses, bu i ni aros ar fwrdd y llestr hyd y 
boreu, pryd y cymerodd pump o honom gwch 
i'r Ian. Yr oedd y pump nyny yn cynwys 
boneddwr a'i wraig o Germani, yn deall y 
Groeg, y Ffrancaeg a'r Saesonaeg, cystal a'r 
Gennanaeg. Un arall yn Ffrancwr, un Sais, 
a fy hunan. Dyna ni yn y custom house, yn 
cael chwilio pob peth yn fanwl anghyffredin 
gan un o'r Twrciaid, yr hwn nas medrai air o 
Saesoneg. Cyfarfyddasom yno ag amryw o 
ddynion a siaradent Saesoneg. Gofynasom 
am y newyddiou. "Dim newydd," oedd yr 
ateb, " a dim yn cael ei wneyd mewn un cyf- 
eiriad." Meddai un, " Out of 180 troops, 104 
are down with the fever." " Y mae canoedd 
wedi dod yma, ond y rhan f wyaf o lawer wedi 
myned ymaith mewn digllonedd," &c. Rhyw 



Ytt CYPRUS. 321 

newyddion fel yna oedd i'w clywed ar bob 
Haw. Wei, aethym allan i chwilio am le i roi 
ein penau i lawr. Rhoddasoin ein paciau i'r 
brodorion i'w cario, a cherddasom trwy ryw 
fath o heolydd, os teilwng o'r enw, gan gyfar- 
fod camelod, asynod, ceffylau a gwartheg yn 
yr heolydd culion a budron. O'r diwedd, 
daethym o liyd i glainpyn o dy hen ff asiwn, yn 
aros am wn i er amser yr apostolion Paul a 
Barnabas. Llogodd y boneddwr Gernianaidd 
a'i wraig garedig y ty, a bu i ni oil fyw gyda 
hwy dros dalm o amser. Wedi gorphwys 
dros amser aethom allan, ac ni chawsom ond 
ychydig o drafferth i ganfod yr holl Brydein- 
wyr yn y lie, o herwydd " adar o'r un lliw a 
ehedant i'r un lie ; " a chawsom hwy ollmewn 
lie cysgodol ar Ian y mor. Yr oedd yno de a 
choffi, yn nghyd a phob math o yinborth, 
mewn math o westai bychain, yn eael eu cadw 
gan y Groegiaid, ac o flaen y tai yr oedd cad- 
eiriau a meinciau fel y gallai pawb eistedd. 
Yr oedd yno fwy na chant o Brydeinwyr ; ac 
yr oeddynt oil yn teimlo yn siomedig i'r eith- 
af. Teimlent yn siomedig yn gyntaf o her- 
wydd fod yr hin yn boetb, a'r ynys yn afiach ; 
ac yn ail, am nad oedd yr ynys yn cynwys 
dim o'r tir bras, a'r mwnau cyfoethog, yr ys- 
grifenwyd cymaint am danynt ar ddychweliad 
15 



322 O AMGYLCH Y BYD. 

Arglwydd Beaconsfield o Berlin i Loegr. Ac 
yn drydydd, yn ol tystiolaethau gwyddonwyr 
oeddynt yn yr ynys ar y pryd, nid oedd gob- 
aith am well amser byth yno. Pa fodd by nag, 
penderfynais fynu cael gweled yr ynys, fel y 
gallwn farnu droswyf fy bun. 



PENNOD XI. 

Ynys Cyprus cSi hynodion — Afiechyd a phla- 
au — Y Prydeinwyr wedi eu siomi — Taith o 
Panarha i Nicosia a Famagosta — Ohwilio 
am lechfaen — Mordaiih i Bey rout — Hynod- 
ion yr amgylchoedd — Y ffordd i Damascus 
— Mordaith i Joppa — Taith i Jerusalem — 
Mordaiih i'r Aifft — Port Said — Helynt yn 
y diheinbrawf — Oyfarfod Gymro — Mordaith 
i Point de G-alle — Hanes a helyntion ynys 
Ceylon — Cyfarfod a lladron — Cael gwaith 
yn ngwaelod y mor, dec, c&c. 

Aethym i fy ngwely yn gynar y noson gyn- 
taf, o berwydd nad oeddwn wedi cysgu end 
yenydig ar y mor y noswaith flaenorol ; ond 
cefais fy siomi, oblegid nad allwn i na neb 
arall gysgu dim gan bigiadau mosquitoes, a 
chyfarthiadau ac udiadau oddeutu dau gant o 
gwn oeddynt oddiamgylcb ein baneddle. Cod- 
asom oil boreu dranoeth mewn natur ddrwg, 



YN CYPRUS. 323 

o hjerwydd i ni gael ein poeni drwy y nos, 
Wedi bwyta ein boreufwyd, y petb cyntaf a 
wnaethom oedd rayned oddiamgylch i chwilio 
am ryw ffordd i gael ym wared oddiwrtb yr 
hyn a'n poenodd y noson flaenorol ; ond rhodd- 
wyd ar ddeall i ni nad oedd o un dybenceisio 
dianc rhag cyfartbiadau y ewn, canys yr oedd 
yn rhaid iddynt gael eu rhyddid ddydd a nos, 
lie bynag y byddai y Twrciaid yn byw. Caw- 
som ar ddeall hefyd fod pobl Constantinople 
yn cael eu blino yr un modd, er boll ymdrech- 
ionytraraorwyr am waredigaeth oddiwrth bla 
y cwd. Gyda golwg ar y mosquitoes, nid oedd 
cyfraith yn eu hamddiffyn hwy, a phrynasom 
rwydlen i'n gorchuddio tra yn cysgu ; ac er 
gwaethaf y cwn a'r Twrciaid cysgasom, a chod- 
asom boreu dranoeth mewn gwell tymer. Yn 
mhen ychydig ddyddiau aeth amryw o honom 
i ymweled a ben ddinas Famagosta, pellder 
oddeutu 25 milldir o Larnaka ; eithr nid oedd 
yno wedi'r cwbl nemawr ddim ond ben adfeil- 
ion. Tra yno cawsom y fraint o fyned i hen 
addoldy, a sefyll yn yr un pwlpud ag y dy 
wedir y bu yr apostol Paul yn pregethu yn- 
ddo ! Dyna y tal a gefais am y siwrnai bono. 
Dychwelasom i Larnaka, wedi i arlunydd oedd 
gyda ni dynu llun da o ben dref Famagosta. 
Wedi treulio ycbydig ddyddiau yn bwy yn 



S24 O AMGYLOH Y 6 YD. 

Larnaka, cymerais daith mewn rhyw fath o 
gerbyd a berthynai yr amser hwnw i'r lly wod- 
raeth, i'r brif ddinas, sef Nicosia, pellder 
24ain o filldiroedd, a buom bum' awr yn myn- 
ed dros yr holl ffordd. Nid wyf yn honi fy 
mod yn gwybod llawer am dir toreithiog, ond 
yr wyf yn sicr nad oedd y tir a welais ar y 
ffordd yn ffrwythlon ; canys nid oedd yr oil o 
bono yn ymddangos nemawr gwell na diffeith- 
wch. Nid oedd na chroen ar y ddaear na 
gwelltglas i'w weled ar hyd yr holl ffordd; 
eithr tua chanol y pellder gwelais rhyw ddeg 
neu ddeuddeg erw o winwydd yn tyfu, a 
chwech neu saith o Roegiaid diog.yn gwneyd 
rhyw fath o fywioliaeth drwy werthu dwfr, 
gwin, a grawn i'r teithwyr. Fel peth cyffred- 
in, y mae y tir a welais yn dywodlyd, sych- 
lyd, a hollol ddiwerth, a dim i'w weled ond 
geifr yn byw arno. 

Fy mhrif amcan yn myned i'r brif ddinas 
oedd ceisio cael gweled y Llwodraethwr,' Syr 
Garnet Woolsey, a'r peirianwyr, Wedi cyr- 
aedd y lie, a myned i mewn drwy y pyrth, 
cefais draff erth anghyffredin i ddyfod o hyd i 
unrhyw fath o westy, na lie yn y byd arall i 
orphwys, a chael tamaid o ymborth. Nid 
oedd yn ddichonadwy cael neb i fy neall, gan 
mai Twrciaid, Grroegiaid, ac Arabiaid oedd yr 



YNYS CYPRUS. 



325 



holl drigolion. Wedi hir deithio a chrwydro 
drwy y dref, daethym i heol nad oedd dim 
ond eryddion i'w gweled yn nihob cyfeiriad; 
a bum ymron a meddwl nad oedd dim i'w 
gael yn ymborth yn y lie, ond cwyr crydd. Ni 
lwfrheais, ond deliais ati i grwydro, ac o'r di- 
wedd daethym i heol nad oedd ond teilwriaid 
i'w cael yn mhob cyfeiriad. Mae yn ymddang- 
os f od yr heolydd wedi eu gwneyd f el heolydd 
tref Caerdroia, nad oedd braiddynddichonad- 
wy i ddyn dyeithr fyned allan o honynt. Eithr 
wedi troi a throsi am agos i ddwy awr, daeth- 
ym o hyd i ryw fath o westy Twrcaidd, lie y 
cefais ymborth. Ar ol hyny cyfeiriais fy 
nghami au i wersyll y lly wodraeth, a chef ais f od 
milwyr y llywodraeth yn gwarchod wrth y 
porth. Deallais fod y Llywodraethwr gryn 
ffordd o'r lie, a chyflogais asyn i fy nghario yno. 
Daethym o hyd iddo yn byw mewn pabell yn 
nghanol y milwyr cyffredin, o herwydd yr oedd 
yn dewis yn hytrach fyw felly, yn y gwersyll, 
na byw mewn palas oedd wedi ei ddarparu 
iddo. Dywedais wrtho fy neges, a chef ais ef 
yn wr tyner ac anrhydeddus. Atebai nas 
gwyddai yr amser y byddai iddynt ddechreu y 
rheilff yrdd, ond credai y gwnaent cyn hir. Dy- 
wedodd un o'r engineers fod llechau ddigon i'w 
cael mewn lie oddeutu 12 milltir oddi yno, yr 



326 O AMGYLCn Y BYD. 

hyn a gododd awydd ynwyf i fyned yno mor 
fuan ag yr oedd modd. Llogais gamel i'w 
farcbogaetb i'r lie, a rbyw fatli o Roegwr yn 
arweinydd, ac ymaith a mi yn limpyn loncyn. 
Aeth yn nos, a bu raid a mi gysgu all an ar y 
maes. Dranoetb cyrbaeddasorn ben y mynydd, 
a daeth y mor i'r golwg ar yr ocbr ogleddol, 
ac hefyd i'r deheu. Yr oedd y golygfeydd y 
ffordd bono yn llawer mwy dymunol na dim a 
welais o'r blaen. Yr oeddwn yn gweled Oy- 
renia befyd o'r safle hwnw ; ac yn sicr yr oedd 
y golygfeydd yn ddymunol a rhamantus. Yn 
y nos yr oedd y &wfr yn oer a da ; ond yn y 
dydd yr oedd yn gynes fel y rbedai i lawr ar 
lecbweddau y mynyddoedd. Ond wedi teithio 
drwy y mynyddoedd am ddau ddiwrnod, a 
pbum' diwrnod o Larnaka, ni welais ddim 
tebyg i lecb-faen o gwbl, yna dychwelais mewn 
anobaitb. Cyfarfyddais a boneddwr o. j dd 
wedi ei anfon o Loegr i edrycb mwnauy wlad 
yn gyfrredmol ; ond yr oedd yntau wedi cael 
ei siomiynmbob petb. 

Wedi'r cwbl ni welais un lie ar yr ynys- 
oedd yn fwy dymunol genyf na Laranka ; a 
pbob tro yr aetbym i edrycb partbau eraill, cod- 
ai biraetb ynwyf am ddycbwelyd yn ol i Lar- 
naka. Eitbr wedi aros yn yr ynys am 
cbwecb wytbnos, nid oedd dim gobaitb am 



YN CYPRUS. 327 

adnewyddiad masnach, nac am ddim gwaith 
yn Laranka, mwy na rhyw le arall yn yr yn- 
ys. Hefyd, pe buasai i ryw waith gael ei ag- 
or yno, yr oedd digon o arolygwyr yn y lie 
yn deall gwahanol ieithoedd y trigolion ; ac 
hefyd yr oedd lluoedd o'r labrwyr yn barod i 
weithio am o swllt i bymtheg ceiniog y dydd. 
Pe canfyddid nad oedd digon o bobl ar yr yn- 
ys i wneyd unrhyw waith, dim ond anfon i 
Malta, yr Aifft, Smyrna, Damascus, a lleoedd 
eraill, a cheid digonedd o weithwyr mewn byr 
amser. Yr oedd yr holl leoedd yna yn llawn 
o weithwyr yn barod i weithio am unrhyw 
gyflog. Pe na buasai genym hanes bodolaeth 
Cyprus rai miloedd o flynyddoedd yn ol, bu- 
aswn yn tyngu nad oes llawer o ganrifoedd 
wedi myned heibio er pan oedd dan ddwfr yn 
gwbl. Mae cregin a thywod o wahanol fath- 
au i'w cael yn awr, hyd yn nod ar benau y 
mynyddoedd uchaf ; ac yn eu plith y mae creg- 
in cocos, neu rai yr un fath a hwy yn mhob 
modd. Ond wedi y cwbl, rhaid dweyd fod 
llanerchau bychain toreithiog yn Cyprus, ac 
mae gohebydd y Daily News, Lundain, wedi 
rhoddi archwiliad manwl i'r pwnc, a dywed 
y gellir dwyn rhanau mawrion o honi yn dir 
cynyrchiol, pe ceid rhyw ddyfais i ddyfrio 
y tir, yn ddigonol i fwydo gwyneb y ddaear. 



328 o AMOTLcn y byd. 

Nid oes digon o wlaw yn disgyn i wneyd 
hyny; ac nid oes gobaitli am unrhyw ddyf- 
ais i wneyd y diffyg i fyny yn yr oes hon. Yr 
oedd yn amlwg erbyn hyn, fod y newyddion 
a gyhoeddwyd yn flaenorol, fod y mwnau ar 
yr ynys yn anhysbyddadwy o gyfoethog, wedi 
eu profi agos yn Jhollol gyfeiliornus. Wedi 
gweled fod pob peth fel hyn yn siomedigaeth, 
daethym i a llawer eraill i'r penderfyniad mai 
goreu po gyntaf i ni yrnadael a'r ynys. Cef- 
ais gyfleusdra i gefnu ar Cyprus, ac i ffarwelio 
a'i bryniau noethlwni heb golli dim dagrau, ar 
fwrdd yr agerlong Nerenta, un o agerlongau 
Austrian Lloyd. Yr oedd dau o Saeson gyda 
mi, a llonaid y dec o Arabiaid, yn nghyda 600 
o filwyr Twrcaidd, y rhai oeddynt yn dychwel- 
yd o Constantinople. Gyda y rhai hyn hefyd 
yr oedd amryw o'r Pashas, a swyddogion 
Tyrcaidd. Bu y ddau Sais, Connery ac Aus- 
tin, yn Cyprus am chwech wythnos. Hwyl- 
iasant hwy, yn nghyda 45 eraill, yn syth o 
Lundain yn yr agerlong Nbpot/i, gan bender- 
fynu gwella eu hamgylchiadau. Yr ydoedd 
llawer o honynt wedi dyfod a nwyddau gyda 
hwy i'w gwerthu ; ond y ddau hyny oeddynt 
y rhai olaf o'r 45 i yrnadael o Cyprus. Yr 
oedd Mr. Connery am fyned i wlad Canaan, i 
chwilio am ryw alwedigaeth i wneyd bywol- 



MOEDAITH I SYRrA. 329 

iaeth. Pan oedd y JVbpoli yn cychwyn o afon 
Llundain, gan mai hi oedd y gyntaf i fyned ar 
ei hunion oddiyno i Cyprus, anfouodd y bob! 
delegram at y Frenines i'w hysbysu o'r ffaith ; 
ac ar eu glaniad yn Larnaka yr oeddynt yn 
dysgwyl atebiad. Fel yr oeddynt yn nesau 
at y porthladd, darfu i un o'r llongau rhyfel 
danio salute iddynt hwy, yn ol fel yr oeddynt 
yn meddwl, a theirnlasant yn falch iawn ; ond 
troes allan wedi hyny mai salutio y Pashas 
Twrcaidd oeddyn dyfodi mewn o Constanti- 
nople ddarfu y llong lyfel. -Felly nid oedd- 
ynt hwy yn cael yr anrhydedd a ddysgwyl- 
ient. Mab i fasnachwr mawr yn Wolver- 
hampton, Lloegr, ydoedd Mr. Austin ; a phan 
ddywedais fy mod am fyned i'r India Ddwyr- 
einiol, penderfynodd ddyfod gyda mi. Cyng- 
orais ef i fyned adref at ei dad cyfoethog, ond 
ei atebiad oedd, " Nid am ddwy flynedd." 
Buom naw-awr-ar-hugain yn croesi o Larna- 
ka i Beyrout, Syria ; ac er fod yr agerlong yn 
yn llawn iawn, cefais claith weddol gysurus. 
Angorasom mewn lie hynod gyfleus i gael 
gweled prif borthladd Syria. Y peth a dyn- 
odd ein sylw fwyaf ar doriad y wawr, oedd 
gweled yr haul yn codi yn y Dwyrain o'r tu 
cefn i'r Fynydd Libanus, yr hwn oedd yn am- 
lwg iawn o'n blaen. Mae yno drum o tyn- 



330 O AMGYLCH Y BYD. 

yddoedd yn rhedeg i bellder mawr. Yr oedd 
yr olygfa yn brydferth tu hwnt i bob desgrif- 
iad, pan oedd pelydrau yr haul yn goreuro 
penau y mynyddoedd, llinellau allanol y rhai 
oeddynt yn dra amlwg yn erbyn yr awyr 
wyrddlas o'r tu cefn. Diau fod yr olygfa yn 
fwy ardderchog i'n golygon ni ar y pryd, o 
herwydd ein bod wedi dyfod o hen le hyll a 
noethlawn fel ynys Cyprus. Hefyd yr oedd 
dinas, porthladd ac amgylchoedd Beyrout yn 
rhamantus dros ben. Tanivvyd ergydion law- 
er o'r amddiffynfeydd er anrhydedd i'r Pashas 
Twrcaidd oeddynt ar fwrdd ein hagerlong ; ac 
yr oedd pob peth yn llawn bywyd. Angor- 
odd yr agerlong tua milldir o'r Ian, a bu raid i 
ni logi cwch i'n cario drosodd. 

Pan laniasom yn Beyrout, yr oedd llawer o 
ganoedd o bobl, neu gyfeillion y 600 milwyr, 
wedi dyfod at y llongborth i'w cyfarch ar eu 
glaniad. Tra ar y Ian, y peth cyntaf ddaeth 
i'm cof oedd hanesion y Beibl am y lleoedd 
hyny. Ar ol cael boreufwyd yn yr Hotel De 
Europe, a sicrhau arweinydd, llogasom gerbyd 
i'n cludo drwy heolydd y ddinas a'r cymyd- 
ogaethau, i weled y lleoedd. Cawsom fod y 
cerbydau yno yn rhatach nag mewn un man 
arall y buom o'r blaen. Llogasom gerbyd a 
dau geifyl am $1.14 am saith awr o amser. 



YN SYRIA. 331 

Aethom yn mlaen ar ffordd Damascus, a ffordd 
iawn ydoedd. Mae y wlad oddiamgylch yn 
ffrwythlon , ac yn llawn o'r prydferthwch 
mwyaf dymuuol i'r llygad. Buom yn cloffi 
rhwng dau feddwl gyda golwg ar fyned i 




CEDKWTDDEN MYNYDD LIBANUS. 



Damascus, pellder 7b o filldiroedd. Aethom 
ar lechwedd Mynydd Libanus am ddeng mill- 
dir ; ac heblaw nyny dringasom i ben y myn- 
ydd bythgofiadwy, a chawsom olygfa ysblen- 
ydd ar y wlad. Ar ol myned i ben y myn- 
ydd eisteddasom dan gedrwydden frigog i 
wrandaw ar ein harweinydd yn egluro i ni y 



332 O AMGYLOH Y BYD. 

wlad oddiamgylch ogylcli. Yr oedd ei ddar- 
lith yn ddyddorol, ond yn rhy faith i mi am 
carni ei hadrodd yn awr. Mae llawer o fan 
bentrefydd i'w gweled ar y mynydd , dolydd 
gwyrddion a phantleodd prydferth hynod o 
doreithiog, fel tir amaethyddol, a gwinllan- 
oedd hyfryd yr olwg arnynt, yn amrywio ac 
yn brithio y go]ygfeydd. Nid ydyw yr ochr 
ddwyreiniol mor doreithiog a phrydferth ; ac 
mae y tir yn llawer mwy tywodlyd. Nid yd 
yw y gwaelodion ychwaithynymddangos mor 
ffrwythlon a breision. Nid ansawdd y sefyll- 
fa bresenol sydd yn gwneyd y lleoedd hyny yn 
ddyddorol i'r teithwyr, <md y nodedigrwydd 
a roddir i'r lie mevvn hanesiaeth Ysgrythyrol. 
Dychwelasom yn ol i ddinas Beyrout, ac 
aethom yn ddiymdroi i weled ei rhyfeddodan, 
ac yn enwedig ei Bazars, neu siopau yn cyn 
wys bob peth ar werth. Mae y rhai hyn 
mewn heol a y;;:<Mangosai dan y ddaear. He- 
fyd y mae ynddynt bob math o weithwyr, tin- 
cers, coblars, cryddion, teilwriaid, gemau 
wneuthurwyr, ac yn y blaen. Mae y march- 
nadoedd yno yn amry wiol iawn, lie y gwerth- 
ir defnyddiau dillad parod, esgidiau, ymborth 
o bob desgrifiad ; a chynawnder mawr o rawn- 
win i'w cael yn hynod o rad. Treuliais tuag 
awr yno ; yna aethym i weled y chwareudai a 



YN SYRIA. 333 

wnaeth Agrippa i nai Herod Fawr ; ond nid 
oes llawer o odidawgrwydd yn y pethau hyny 
yn awr. Mae Beyrout yn cynwys 70,000 o 
bobl, ac mae llawer o honynt yn Ewropeaid. 
Oddi yno y cychwynir ar y brif ffordd i Da- 
mascus, pellder 75 o fiUdiroedd mewn cerbyd 
am 20 francs ; amser, 14 o oriau. Cynwysa 
Damascus 150,000 o bobl, ac mae yn hen dref 
nodedig, fel y gwyr pawb sydd yn darllen y 
Testament Newydd. Mae y bobl yno yn ar- 
fer yr hen ddull o wisgo, a phob peth yn myn- 
ed yn mlaen fel yn y dyddiau gynt. Mae 
Beyrout yn lie iach, a dywedir mai dyna y lie 
mwyaf dymunol yn Syria. Cafodd cwmni 
Seisnig ddwfr rhagorol yn y mynyddoedd, yr 
hwn a gyrchir i'r ddinas. Cyf arfyddais a llaw- 
er o Americaniaid yno, a dywedir fod 75 o 
bob cant o'r ymwelwyr y flwyddyn hono o 
America. Gan fod llawer wedi ymadael, a'r 
hotels yn lied weigion, nid oedd y prisiau yn 
hynod o uchel ar adeg fy ymweliad. Treulias- 
om ein hamser yn Beyrout yn ddyddorol 
iawn ; er nad oedd ein hamser ond byr, gwelsom 
lawer. Cyn ein bod braidd yn barod, dyna 
yr agerlong yn chwythu y chwibanogl i roddi 
rhybudd i ni ; ac wedi ffarwelio a Mr. Con- 
nery, yr hwn oedd am aros yn Caiffa, fel y He 
tebycaf iddo wneyd bywioliaeth, rhuthrasom 



334 O AMGYLOH Y BYD. 

am gwch i fyned at yr agerlong. Hwyliasom 
yn ddioed, ac yn fuan collasom ein golwg ar 
Beyrout am y tro diweddaf, diclion am byth. 
Nid hir y bnom yn morio cyn y. daeth hen 
Fynydd Carmel i'r golwg, ac yn wir yr oedd- 
ym oil yn rhythu ein llygaid wrth edrych ar- 
no. Yr oedd y golygfeydd yn brydferth, a'r 
adgofion yn felus dros ben, wrth goiio mai y 
mynydd o'n blaen oedd Mynydd Carmel y 
sonir am dano yn y Beibl ! Y fath gyf new- 
idiad dirf awr sydd ar y byd a'i bethau er yr 
amser hwnw ! Ac mae y rhai oeddynt yn 
cymeryd rhan mor bwysig yn nhynged dynol- 
iaeth, yn mhriddellau y dyffryn er's dros dden- 
naw cant o nynyddoedd. Dichon y bydd 
rhywun yn synfyfyrio eto ar y lleoedd hyny, 
yn mhen deunaw cant, nen ddeunaw mil o 
nynyddoedd i ddyfod- Onid oes rhyw ddir- 
gelwch mawr yn cuddio pob peth yn y byd ? 

Erbyn naw o'r gloch cyrhaeddasom long- 
bortb Joppa, a dyna le rhyfedd eto. Yr oedd- 
ym yn edrych gyda manylwch mawr ar y tai 
yn mbob cyfeiriad. Ymddangosai yr hen 
ddinas yn hynod o odidog oddiar y mor, ond 
y mae yn debyg mai ei henafiaeth oedd yn ei 
nodweddu f wyaf yn fy ngolwg. Wedi myned 
i'r cwch cawsom fod y mor yn hynod o der- 
fysglyd, a'r tonau yn lied freision, fel y cawsom 



YN MHALESTINA. 335 

ein lluchio yn ddidrugaredd yn mhob cyfeir- 
iad ; ac yn wir nid oedd arnaf lai nag ofn, yn 
enwedig wrth i ni redeg y cwch rhwng rhyw 
fan greigiau duon oeddynt ar ein ffordd i'r Ian ; 
a dywedir fod y tonau yn y fan hono yr un 
mor erchyll apheryglusbob amser ar y flwydd- 
yn, ac yn ami yn rhy erchyll i neb lanio yno. 
Pa f odd bynag, cyrhaeddasom y tir, ac yr oedd 
tyrfa f awr ar y Ian yn ein dysgwyl ; a chyda 
bod ein traed ar dir sych, dyna nhw yn rhuth- 
ro ac yn neidio atom, er cael yr oil a allent 
oddiwrthym ; ond ni thalasom ddim sylw idd- 
ynt, gan fod goruchwyliwr yr Howards Hotel 
yno yn ein derbyn, ac aethom gydag ef o 
ganol yr haid derfysglyd oedd o'n hamgylch. 
Wedi cael ein gwynt atom, a phethau i drefn, 
aethom i weled ty yr hen Simon, barcer, am 
yr hwn y dywedir yn yr Actau fel hyn : " Ac 
yn awr anfon wr i Joppa, a gyr am Simon, yr 
hwn a gyf enwir Pedr ; y mae ef e yn lletya 
gydag un Simon, barcer, ty yr hwn syddwrth 
y mor ; efe a ddywed i ti pa beth sydd raid i 
ti ei wneuthur." Wedi myned i'r fan cawsom 
nad oedd yno ond rhyw hen dy gwael iawn 
yr olwg arno, yn cynwys un ystafell yn unig. 
Mae rhyw rai yn arfer dyfod i'r hen dy i add- 
oli yn breseDol ; ac yr oeddynt yn ein sicrhau 
mai yn yr hen ystafell hono yr oedd Simon 



336 O AMGYLCH Y BYD. 

yn byw. Dyna le rhyfedd iawn i Petr letya 
ynddo, ond yno yr oedd, yn ol yr hyn a ddy- 
wedodd yr angel wrth Cornelius; ac mae y 
bobl yno yn sicrhau inai hwnw oedd y ty. Ni 
welais ddim arall yn Joppa yn haeddu sylw, 
gan mai ben le tlodaidd a salw ydoedd, ac ni 
fuasai neb yn dyfod yno ond yn unig o her- 
wydd yr hanes Beiblaidd am y dref. O'r tu 
allan i'r hen ddinas y mae Grermantown, yn 
llawn o berllanau eurafalau prydferth. Peth 
arall hynod iawn am Joppa, yn ol yr hanes 
lleol ydyw, ei bod yn awr fel yr oedd cyn y 
dylif, ac mai yno yr oedd Noah a'i deulu yn 
byw. Hefyd dy wedir mai wrth y mor yno yr 
adeiladodd yr Arch. Daeth i fy meddwl mai 
rhyw le rhyfedd oedd hwnw i'r holl gread- 
uriaid a'r bwystfilod a'r ymlusgiaid ddyfod 
iddo o bob man i fyned i mewn i'r Arch. We], 
y mae peth arall yn hynodi y lie hwnw, sef mai 
dyna y fan y trigai Jonah, ac oddi yno y cych- 
wynodd i Tarsis. Y mae hanes dychrynllyd 
am y lie hwnw yn f wy diweddar, sef hanes y 
milwyr dan Napoleon Bonaparte yn gwen- 
wyno y demon ac yn llabyddio pedair mil o 
garcharorion rhyfel. 

O Joppa i Jerusalem. — Mae llawer o son 
er's blynyddau am adeiladn rheilffordd o Jop- 
pa i Jerusalem, ond gellir dweyd mai megys 



YN MHALESTINA. 337 

yr oedd yn y dechreu y mae yr awr hon, ac 
nid oes eto fEordd haiarn wedi ei hadeiladu. 
Gellir dweyd pa fodd by nag fod yr hen ffordd 
wedi ei diwygio, fel y mae yn llawer haws ei 
theithio y blynyddoedd hyn nag y bu. Llog- 
asom geffyl bob un, ac arweinydd o'r gwesty, 
yr hwn hefyd oedd yn marchogaeth ; yna 
aethom i weled rhyfeddodau hen ddinas nod- 
edig Jerusalem, Fel yr oeddym yn myned 
yn mlaen, dangosai yr arweinydd ryw wrth- 
rychau hynod i ni yn barhaus. Yr oeddym 
yn myned drwy wastadedd Sharon, lie yr 
oedd cyflawnder o ffrwythau o wahanol fath- 
an, yn enwedig eurafalau. Yr oedd ein har- 
weinydd yn dra hyddysg gyda phob peth, ac 
yn hynod o ffraeth yn ei ymadrodd, gan ei fod 
yn arfer dweyd yr un pethau drosodd a thros- 
odd wrth wahanol ymwelwyr. Dangosodd i 
ni y fan He y bu yr arch yn gorphwys am ug- 
ain mlynedd ; ac hefyd ddyffryn A jalon, lie y 
safodd y lleuad, mewn atebiad i weddi Josua, 
yr amser y gweddiodd am i'r haul aros yn 
Gibeon , fel y gallai gael goleuni i orchfygu ei 
elynion. Ar ol hyny dangosodd i ni afonig 
fechan lie y lladdwyd y cawr Goliath gan 
Dafydd, ac amryw o ryfeddodau eraill. Yn y 
cyfamser daeth Jerusalem, y ddinas santaidd 
i'n golwg, ac ni fuom yn hir cyn myned i 
15* 



338 O AMGYLCH Y BYD. . 

mewn drwy y porth, a chawsom ymborth yn 
ngwesty Mr. Howards, perchenog y gwesty 
yn Joppa. 

Dyma ddinas nad oes eisiau i mi ddweyd 
llawer am dani, o herwydd fod pawb wedi 
darllen ei hanes yn yr hen amseroedd; ond 
dichon na fydd crynodeb bychan o'i banes ar 
wahan oddiwrth yr hyn a geir yn y Beibl, yn 
annyddorol. Mae yn wir fod ynddi ddigon o 
ryfeddodau i ysgrifenydd ymarferol ysgrifenu 
cyfrolau am danynt ; ond rhaid i mi fyned 
heibio drwy ddweyd fod Jerusalem 38 o fill- 
diroedd o Ian Mor y Canoldir, yn hydred 35° 
16 x a lledred 31° 46 v yn ogleddol. Hefyd y 
mae y ddinas 27 o filldiroedd o fan arllwysiad 
yr ;,Iorddonen i'r Mor Marw; a chant a deug- 
ain o filldiroedd i'r de-orllewin o Damascus. 
Daeth Jerusalem yn brif ddidas Judea ar ol i 
Dafydd orchfygu y Jebusiaid ; ac yn ystod 
teyrnasiad Zedekiah, cymerwyd hi gan Nebu- 
chodonozor, yr hwn a arweiniodd y genedl 
Iuddewig yn gaethion i ddinas Babylon. Cym- 
erwyd Jerusalem drachefn ar ol brwydrau 
mawrion gan Titus, 70 o nynyddoedd ar ol 
genedigaeth Crist — Proffwydodd Crist am 
ddinystr Jerusalem, a phan gymerodd hyny 
le, dinystr ofnadwy ydoedd. Lladdwyd a 
newynwyd lawn 110,000 o bersonau, a chym- 



YN MHALESTINA. 839 

erwyd 97,000 yn garcharorion, y rhai awerth- 
wyd yn gaethion, a gosodwyd y lleill yn ys- 
glyfaeth i fwystfilod rheibus. Dinystriwyd yr 
holl adeiliadau, a gwnaed y cwbl yn adfeilion 
afluniaidd. Ar ol hyny, fel y raae yn hysbys i 
efrydwyr hauesyddiaetb, adeiladodd yr Ymer- 
awdwr Adrian ddinas newydd, yn cynwys 
copa Mynydd Moriah, neu y rhan hono o lien 
% ddinas Jerusalem, oedd mewn cyfeiriad gog- 
ledd-ddwyrain. Pan oedd y ddinas hono yn ei 
blodau drachef n, ymosodwyd ami yn y fl wydd- 
yn 614 gan y Persiaid, y rhai a'i cynierasant. 
Tra yr oedd y gorchfygwyr hyn yn ei niedd- 
ianu, chwenyckwyd hi gan eraill ; ac yn y 
flwyddyn 636, sef yn mhen 22 o flynyddoedd, 
gwarchaeodd y Saraceniaid ami, a syrthiodd y 
ddinas i'w meddiant. Ar ol hyny bu mewn 
cyflwr terfysglyd am lawer o flynyddoedd, a'r 
hanes nesaf a gawn ydyw, fod y Twrciaid yn 
synmd yn ei herbyn ; ac yn y nwyddyn 1076, 
cymerasant hi. Pwnc mawr yn ngolwg y 
Twrciaid, oedd dyfod yn feddiauol ar brif 
ddinas y Cristionogion, oedd wedi bod yn 
gryd Cristionogaeth ; ac ystyrient fod eu 
bnddugoliaeth yn ddyrchafiad mawr iFaliom- 
etaniaeth. Bu y ddinas yn eu meddiant am 
23 o flynyddoedd, sef hyd y nwyddyn 10b 9, 
pan ddaeth lluoedd Rhyfelwyr y Groes yn 



340 O AMGYLOH Y BYD. 

mlaen, a rhai o honynt agos o bob gwlad yn 
Ewrop ; ac ar ol ymladdfeydd gwaedlyd, 
gorchfygasant y Twrciaid, a meddianasant 
Jerusalem. Sefydlasant deyrnas yno a barha- 
odd 88 o flynyddoedd, dan deyrnasiad naw o 
Freninoedd Lladinaidd, y rhai a gyfarfuasant a 
llawer o lwyddiant ac anwyddiant. Pan oedd 
Saladin yn Frenin ar Syria a'r Aifft, pender- 
fynodd ymosod ar, a meddianu Jerusalem, yr ^ 
hyn a wnaeth yn y nwyddyn 1187. Nid oedd 
y Twrciaid yn foddlon ar eu ffawd yn Jerusa- 
lem, a buont drwy y blynyddoedd yn parotoi 
i'w nail feddianu, gan eu mawr awydd am 
i Fahometaniaeth orchfygu Cristionogaeth 
mewn lluosogrwydd a nerth. Buont yn hynod 
o ddiwyd a dyf albarhaus yn eu penderfyniad ; 
ac yn y nwyddyn 1217, hwy a lwyddasant i 
anfon y Saraceniaid, a phawb arall, o Jerusa- 
lem, gan gymeryd cynawn feddiant o'r ddinas 
santaidd ; ac mae yn parfou yn eu meddiant 
hyd y dydd heddyw ! 

Mae Jerusalem yn sefyll ar fwrdd-dir uchel, 
a gorifyny lied syth iddi o bob ochr, ond yr 
ocnr ddeheuol; a chan ei bod yn cael ei ham- 
gylcbu gan dynrynoedd, a'r rhai byny yn am- 
gylchedig gan fynyddoedd, y mae Jerusalem 
yn ymddangos i'r ymdeithydd wrth nesau ati, 
fel pe byddai wedi ei gosod yn nghanol rhyw 



YN MHALESTINA. 341 

amchwareufa aruthrol mewn maintioli. Mae 
yno olygfa ardderchog ar dyrau, pinaclau, 
clochdai, eglwysdai, palasau, mynachlogau, 
capelau, ac yn y blaen. 

Yr hyn sydd yn tynu mwyaf o sylw ymwel- 
wyr Cristionogol a Jerusalem ydyw Eglwys 
y Beddrod Santaidd, a sylfaenwyd gan yr 
Ymerodres Helena, i adfeddianu yr hon oddi- 
ar Inffideliaid y dechreuwyd Rhyfel y Groes. 
Mae yr adeilad hwn yn ysblenydd yn mhob 
modd. Ymddengys Monachlog St. Salvador 
fel rhyw gastell aruthrol, ac yn hwn y cynelir 
y pererinion tra yn yniweled a'r ddinas. Dy- 
wedir mai Mynachlog Armenia ydyw yr hel- 
aethaf yn y ddinas, ac mae yn cael ei chadw 
yn ei holl wychder cyntefig. 

Nid rhyw lawer o law-weithfeydd oedd yn 
myned yn mlaen yn y ddinas; ond yr oedd 
yno amryw o Iuddewon ac Armeniaid yn 
gwerthu gleinron, rhosblethau, penblethau, 
tlwswregysau, helmau, croesau, cregin, <fec, a 
wneir yno. Sefydlwyd yr Esgob Protestan- 
aidd cyntaf yn Jerusalem yn 1841 ; ac mae yr 
hawl yn perthyn i benau coronog Lloegr a 
Pr T vvsia. Cynwysa y boblogaeth Fahometan- 
iaid, Iuddewon r Cristionogion, Arabiaid, Per- 
siaid &c. 

Tua'r de y mae Mynydd Sion, a phrin y 



342 O AMGYLCH Y BYB. 

gellir dweyd fod Mynydd Moriali a Mynydd 
Acra yn fynyddoedd o gwbl, gan nad ydynt 
nemawr uwch na'r tir o'u hamgylch. Mae 
golwg ysblenydd ar Ddyffryn Jehoshaphat i'r 
dwyrain o'r ddinas, drwy yr hwn y mae yr 
afon Cedron yn rhedeg, sydd mor adnabyddus 
i bob un a darllenodd y Beibl. Tu draw i'r 
dyffryn hwnw y gorwedda nifer o fryniau, a'r 
amlycaf yn eu plith ydy w Mynydd yr 01 ew- 
ydd. Mae y dyffryn deheuol yn lie cerigog 
o'r hwn yn ddiau y casglwyd ceryg yn yr hen 
amser i adeiladu y ddinas. Mae y ddinas 
wedi ei hadeiladu mewn ffurf afreolaidd, ond 
yn tebygu i ddullwedd petryol, a mur o'i ham- 
gylch agos yn dair milldir o hyd. Mae yn y 
mur chwech o byrth yn arwain i'r ddinas o 
wahanol gyfeiriadau. Yniddengys y nifer 
hiosocaf o'r tai yn uchel, a'u nenau yn wastad; 
a chan nad oes ffenestri yn y lloriau isaf, ond 
anam], ymddengys yr heolydd yn gulion, meg- 
ys rhwng muriau uchel. Groleuir y lloriau 
uchaf yn gyffredin drwy ffenestri dellt, neu 
rwyll-waith. Mae rhai o'r hen adeiladau 
Iuddewig ar eu traed eto, yn ol yr hyij oedd- 
wn yn ddeall ; ond saif Eglwys Gradeiriol Fa- 
hometanaidd a elwir Khalif Omer, ar yr ysmot- 
yn lie yr oedd teml orwech Solomon yn sef- 
yll ! Dyna, er hyny, y deml Fahometaniadd 



YN MHALESTINA. 343 

ardderchocaf yn holl yinerodraeth Twrci. Mae 
yn gynwysedig o amryw o adranau, ac yn cau 
i mewn ddarn o dir 1,499 o droedfeddi o hyd, 
a 990 o droedfeddi o led, wedi ei balmantu a 
marmor. Mae y deml hono yn gynwysedig o 
ddwy adran, sef y Saharra a*r El-Aska, Yr 
oedd yr olaf yn arfer boti yn deml Gristionog- 
ol ; eithr ni oddefir i neb ond Mahometan- 
iaid fyned i mewn i deml Omar. 

Wedi treulio dau ddiwrnod yn Jerusalem 
dychwelasom i Joppa, lie y cawsom agerlong 
i'n cludo i Port Said ; ac ar ei bwrdd yr oedd 
Uu mawr o bererinion Mahometanaidd ar eu 
ffordd i Mecca. Yr oedd golwg druenus o 
dlodaidd ac afiach arnynt. Gwisgai y merch- 
ed hen gadachau budron, yn orchudd dros eu 
gwynebau, yn y rhai yr oedd tyllau gyferbyn 
a'u ffroenau a'u llygaid. Wedi cyraedd Port 
Said deallasom f od lladron wedi tori y strap- 
iau lledr oddiam ein conrau a'u lladrata, yn 
nghyd a comfort oedd yn meddiant fy nghyf- 
aill ; ond yr oedd yn anmhosibl adfeddianu yr 
hyn a gollwyd, na chael dim boddlonrwydd 
yn eu cylch. Wedi myned i'r Ian yr oedd yn 
rhaid pasio drwy y tolldy ; ac o herwydd fod 
gan fy nghyfaill lawer o bethau ar y rhai yr 
oedd toll, ac o herwydd hyny cawsom gryn 
lawer o drafferth i fyned drwodd. Wedi 



r 



344 O AMGYLCH Y BYD. 

rhoddi ychydig o arian yn gyfrinachol i'r 
swyddogion, gollyngwyd ni yn rhyddion. 
Eithr canfyddasom nad oedd heddwch i ni 
heb ddangos teithdrwydded, (passport ) hyd 
nes y deallasant mai Prydeinwyr oeddym, 
wedi dychwelyd o ynys Cyprus. Bu hyny yn 
rhwystr i ni drachef n, gan fod heintiau yn 
Cyprus, a bod llywodraeth yr Aifft yn gwa- 
hardd rhyddid i neb ddyfod o'r ynys hono, heb 
aros dros amser yn yr heinbrawf. Pe buasem 
yn gwybod hyny yn flaenorol, gallasem ochel- 
yd y trallod olaf bwnw ; eithr oferedd oedd 
gwingo yn erbyn yr awdurdodau, ac anfon- 
wyd ni a'r pererinion i ryw fath o ben adeil- 
ad, oedd yn ymddangos fel ben ysgubor. Yr 
oedd y lie wedi ei wabanu yn hollo], ac ar ei 
ben ei hun ar yr ynys ; a hwnw oedd y lie 
mwyaf difrifol a welais erioed. Mewn trefn i 
ni gael ein puro, a'n gwneyd yn addas i gael 
ein gollwng i blith yr Aifftiaid, gorchymyn- 
wyd i ni agor ein holl goffrau a'n sypynau, a 
rhoddi ein holl ddillad allan i'w puro yn y 
mwg a'r tan ! Grwrthodasom wneyd hyny, 
yr hyn a achosodd anghydfod mawr, a'r can- 
lyniad fu i'r ffeithiau gael eu gosod o flaen y 
Trafnoddydd Prydeinig. Anfonodd hwnw 
genad i eiriol drosom ; a'r canlyniad fu i ni 
lwyddo i gael myned o'r lie uffernol hwnw ar 



YN YR AIFFT. 345 

ol tua saith awr o amser, yn lie tri diwrnod, 
sef yr amser a/ldarparwyd i ni yn y^dechreu. 
Yn y cyf amser cawsom ein hunain yn weddol 
gysurus mewn gwesty Grermanaidd ; ond ni 
fydd i mi byth anghofio y saith awr yn y 
Quarantine, yn Port Said. 

Tref ydyw Port Said, ar enau camlas Suez, 
yn cynwys 10,000 o bobl. Gralwyd hi ar yr 
enw yna er anrhydedd i'r diweddar Mehemet 
Said. Adeiladwyd hi ar ynys o dywod, yr 
hon sydd tua 100 o erwau mewn arwynebedd. 
Mae yr heolydd yn llydain, ac wedi eu codi 
yn uchel gyda'r sylwedd a gloddiwyd o'r gam- 
las. Maent yn galedion a threfnus. Gwnaed 
morglawdd mawr yno, lie y mae y gamlas yn 
llydan, ac mae y break-water yn rhedeg i'r 
mor ar yr ochr ddwyreiniol, i'rpeJlder o 6,000 
o droedf eddi ; ac ar yr ochr orllewinol y mae yn 
rhedeg oddiwrth y tir 7,000 o droedfeddi. Ar 
yr ochr agosaf i'r gamlas o'r ynys, y mae pobl 
Ewropaidd yn byw, lie mae cystal adeiladau 
ag a ellid ddysgwyl mewn dinas o'i maintioli. 
Ceir yno lawer o swyddogion uchel o Loegr, 
yn edrych ar ol hawliau Rhaglaw yr AifTt, a 
llywodraeth Lloegr ; ond ship chandlers, a 
goruchwylwyr ydyw y nif er luosocaf o'r Pryd- 
einwyr. Bu i ni dreulio amryw ddyddiau yn 
ddifyrus iawn yno, o herwydd fod nifer mawr 
16 



/ 



346 O AMGYLCH Y BYD. 

o agerlongau yn gorfod galw yn y lie ar eu 
teithiau i ac o'r dwyrain, ac felly yr oedd 
rhywbeth newydd i'w weled yn barhaus. Ar- 
fera yr holl agerlongau aros yn Port Said, i 
gymeryd glo i mewn, a bydd yn ofynol cael o 
dair i bedair awr i wneyd hyny. Ganiateir i'r 
teithwyr felly roddi eu traed ar dir sych, 
dros yehydig o amser, ac yn gy ffredin gadaw- 
ant gryn symiau o arian yn y lie. Mae tair o 
concert saloons yn Port Said, yn cael eu cario 
yn mlaen yn fywiog gan ferchedo Grermani, y 
rhai a allant ganu a dawnsio yn bur dda. 
Gwisga rhai o honynt yn ffasiwn Grermani, a 
chwareuant offerynau cerdd yn rhagorol. Ac 
mor fuan ag y daw agerlong i mewn fydd yn 
cynwys teithwyr, gwneir yr Eldorado Music 
Hall yn barod i'w derbyn, ac i lawenhau y 
teithwyr ar eu glaniad, ddydd neu nos, heb 
wahaniaeth. Ceir myned i mewn am ddim, 
ond rhaid talu chwe' cheiniog, neu ddeg cein- 
iog, am wydriad o gwrw, neu ryw beth arall. 
Dyna fel y maent hwy yn gwneyd eu harian. 
Yn ystod yr amser a dreuliasom yn Port 
Said, yr oedd fy nghyd-deithiwr yn cael ei 
flino gan effeithiau y dwymyn a gafodd yn 
Cyprus, ac aethym gydag ef i ymofyn am 
feddyg, a chefais ar ddeall fod un meddyg 
Prydeinig yn y lie. Yn fuan gwelwn enw 



YN YR AIFFT. 347 

Dr. Roberts ar ddrws adeilad, a daeth i fy 
meddwl ar unwaith y gallai fod yn Gymro. 
Wedi myned i mewn tynwyd pob amheuaeth 
oddiar fy meddwl, pan y gwelais yn Gymraeg 
enwau y pregethwyr perthynol i'r Methodist- 
iaid Calfinaidd inewn ffram yn y parlwr. Yr 
oedd ungair o Gymraeg yn ddigon o bass-word 
i mi gael fy nerbyn ar unwaith fel brawd, 
gyda'r caredigrwydd mwyaf. Cefais mai 
brodor o Ddinbych oedd y meddyg, ond di- 
weddar o Liverpool. Er nad ydyw Dr. Rob- 
erts ond dyn ieuanc, treuliodd flynyddoedd yn 
China, Japan ac India. Ymddengys ei fod yn 
hapus a llwyddianus yn Port Said. Cawsom 
y derbyniad mwyaf brawdol a gwresog gan y 
Dr. tra y buom yno. Y noson cyn i ni ymad- 
ael, cawsom wahoddiad i dy Dr, Roberts, i 
fwynhau ein hunain, a daeth lluaws o'r Seis- 
on, y Ffrancod, ac eraill yno, pryd y cawsom 
ganu ardderchog mewn tair iaith, sef Gym- 
raeg, Saesonaeg a'r Ffrancaeg. Mae y Dr. yn 
chwareuwr campus ar y berdoneg, a chanodd 
amryw o'r hen alawon Cymreig yn rhagorol. 
Darfu i ni fwynhau ein hunain gyda phob 
danteithion ar y bwrdd, yn fwyd a diod, a 
hyny yn y modd mwyaf llawen a difyrns hyd 
oriau bychain y boreu. Ond yr oedd yn rhaid 
canu yn iach a Dr. Roberts, er nior ddedwydd 



• 



348 O AMGYLOH T BYD. 

oeddym yn ei gwmni, gan fod gorchymyn i ni 
roddi ein presenoldeb ar fwrdd agerlong, o'r 
enw Adjutant, lie yr oeddym wedi talu ein 
cludiad i Point de Galle, Ceylon, ac i adael 
Port Said ar doriad y dydd. Md oedd nifer y 
teithwyr yn y caban, ond pump, heblaw ein 
liunain. Hwn oedd y tro cyntaf i'r Adjutant 
fyned allan o Lieth, Scotland. Sais oedd y cap- 
ten, ond yr oedd y dwylaw a'r teithwyr yn 
Ysgotiaid. Yr oedd y Pilot hefyd ar y bwrdd 
i'n harwain trwy y gamlas Suez. 

Yn fuan ar ol cychwyn, daeth agerlongau 
i'r golwg, a bu raid i ni aros yn y gorsafoedd, 
nes iddynt fyned heibio. Yn y cyfamser 
gwelem dair o agerlongau yn y pellder, ac yr 
oeddynt yn ymddangos f el p« buasent yn sym- 
ud ar dir sych. Md oedd ond ychydig i'w 
weled ar y gamlas heblaw agerlongau ; 
ac ymestynai gwastadeddau anferth o dywod 
ar bob Haw. Byddem weithiau yn dyfod i 
ryw fath o orsafoedd yn llawn o Arabiaid, yn 
barod i gychwyn i deithiau gyda'u camelod 
llwythog. Yr oedd llawer o honynt yn myn- 
ed i'w cartrefleoedd gyda nwyddau fuont yn 
bwrcasu. Yn ami hefyd byddai plant yn 
rhedeg ar hyd glan y gamlas wrth ochr yr ag- 
erlong, oil yn cardota, ac yn erfyn am elusen. 
Cyrhaeddasom Ismailia, 44 milldir o bellder, 



MORDAITH I CEYLON. 349 

sef pentref ar Ian llyn, mewn lie y gall yr ag- 
erlongau fyned yn eu llawn gyflymdra am 
ddeng milldir. Lie pert yr olwg arno ydyw 
Ismailia, ac ar yr ochr Aifftaidd y mae coed 
prydferth, ond eu bod yn lied fan. Planwyd 
y coed hyn i brydferthu y lie, ac i wneyd cys- 
god. Hefyd y mae rheilffordd yn myned o'r 
lie i Cairo, a manau eraill yn yr Aifft. De- 
wisir y ffordd hono gan deithwyr o'r Tir Sanct- 
aidd i fyned i'r Aifft, yn hytrach na myned 
drwy Alexandria. Mae steam tug yn rhedeg 
yn ddyddiol rhwng Ismailia a Port Said. Erbyn 
machlud haul dranoeth, cyrhaeddasom Suez, 
lie yr oedd nifer mawr o longau ac agerlong- 
au. Gwelsom rai adeiladau da yn y ddinas, 
ond ni chefais amser i fanylu ar ddim yno. 

I'r Barwn Lesseps, boneddwr o Ffrainc, y 
mae yr holl ddiolch yn ddyledus am agor 
tramwyf a rhwng y dwyrain a'r gorllewin, neu 
wneyd Camlas Suez, sydd yn cysylltu dyfr- 
oedd y Mor Coch a Mor y Canoldir. Mae 
pawb yn awr yn edrnygu y medr, y penderfyn- 
lad a'r gallu, a'r gwroldeb a ddangosodd y 
boneddwr hwn yn nghyflawniad yr antur- 
iaeth bwysig. Daw y syniad hwn ar y medd- 
wl yn fwy nerthol, pan gofiwn fod hyd yn 
nod Lloegr, gyda'i grym, ei medr, a'i phender- 
fyniad, wedi cyhoeddx fod yn annichonadwy 



350 O AMGYLCH Y BYD. 

cyflawni yr hyn a wnaeth y Ffrancwr, er 
gwaetliaf pob rhwystrau. Yn 1854, gosod- 
odd Lesseps ei gynlluniau o flaen y diweddar 
Raglaw Mehemet Said, yr hwn a edrychodd 
yn ffafriol ar yr anturiaeth ; ac ar ol llawer o 
drafodaeth, caed caniatad gan y Sultan a'r 
Pasha i ddechreu y gwaith yn 1859. Ffurf- 
iwyd y cwmni yn Ffrainc, lie y cymerwyd i 
fyny y rhan helaethaf o'r cyfranau am 500 
francs yr un. Costiodd yr holl gamlas £19,- 
500,000. Yr oedd swm mawr o'r cyfranau yn 
perthyn i Raglaw yr Aifft, yr hwn a'u 
gwerthodd, sef 176,602 o gyfranau, i lyw- 
odraeth Lloegr am y swm o £4,000,000. 
Wedi gorphen y gamlas yn 1869, penderfyn- 
wyd ei hagor Tachwedd 17. o'r un flwyddyn, 
pryd y cyrchodd yn nghyd nifer mawr o ager- 
longau o wahanol wledydd, ac amryw o ben- 
au coronog Ewrop, a phersonau nodedig er- 
aill. Ar y 27ain o'r un mis, aeth yr agerlong 
Brazilian, 1,800 o dunelli, drwy y gamlas, a 
hono oedd y llestr gyntaf a gwblhaodd waith 
a fernid drwy yr oesau yn anmhosibl. O'r 
amser hwnw hyd yn bresenol, y mae agerlong- 
au o bob maintioli yn myned drwyddi yn 
ddyddiol. Dywedir mai llestri Prydeinig yd- 
yw tair o bob pedair o'r holl rai a foriant 
drwy y gamlas. Y pellder o Loegr i'r India 



MORDAITH I CEYLON. 351 

Ddwyreiniol drwy Gamlas Suez ydyw 6,500 o 
filldiroedd ; ond yr oedd y pellder dros yrhen 
ffordd, oddiamgylch Penrhyn Gobaith Da, yn 
11,600 o filldiroedd. Dyna arbed 5,100 o fill- 
diroedd yn y pellder i'r India ! Holl hyd y 
gamlas o Port Said i Suez, yw 86 o filldiroedd ; 
eitbr nid oes ond tuag un ran o dair o'r pellder 
wedi ei agor yn gamlas, gan fod nifer o lynau 
ar y ffordd, ac agorwyd camlasau o'r naill i'r 
Hall ; ond mae y dwfr yn fas mewn rhai o'r 
llynau. Bu Lesseps yn alluog i wneyd def- 
nydd da o'r llynau. Mae y gamlas yn rhy gul 
i agerlongau mawrion basio eu gilydd yn 
mhob man ; felly mae lleoedd llydain mewn 
pellderau neillduol iddynt wneyd byny. Gan 
fod y lleoedd i longau basio eu gilydd yn ami, 
nid ydyw culni y gamlas yn rhoddi nemawr 
rwystr i fordwyaeth. Ni chaniateir i ager- 
longau symud yn y nos ; ac ni oddefir iddynt 
unrhyw amser symud yn gyflymach na 5 mill- 
dir yn yr awr. Yn gyffredin, cymerir dau 
ddiwrnod ac un noson i fyned drwyddi, gan y 
bydd yn rhaid aros yn y gorsafoedd yn ami, 
fel y gall llestri fyned heibio. Cyfarfuasom 
ni wrth fyned drwyddi a 12 o agerlongau ; ac 
o herwydd fod troadau byrion yn y gamlas yn. 
ami, y mae yn ofynol bod yn dra gofalus. 
Mae yr agerlongau yn myned yn ddigon 



352 O AMGYLCH Y BYD. 

rhwydd ar hyd y gamlas, a rhai fel yr Ham- 
how, Prince of Wales a'r Serapis, yn tynu 27 
1-2 o droedfeddi o ddwfr, yn mordwyo yn 
rhwydd heb gyffwrdd a'r gwaelod. Y rhwystr 
mwyaf i drafnidiaeth ar y gamlas ydyw, y 
lluwchfeydd aruthrol o dywod a chwythir 
gan y gwynt o'r diffeithdir cylchynol, nes y 
llenwir rhai parthau o'r gamlas ; ond y mae 
medr celfyddydol wedi dyfeisio peirianau 
anferth i'w go sod ar waith i gadw y gamlas 
yn agored, fel mai anfynych yr atelir trafnid- 
aeth. 

Dealler mai yr un person sydd wedi ym- 
gymeryd a chloddio camlas o'r Werydd i'r 
Tawelfor, ar draws culdir Panama, ag a wnaeth 
gamlas Snez ; ac mae gan y cyhoedd ffydd y 
bydd i'r penderfynol M. De Lesseps gwblhan 
yr anturiaeth enfawr o gysylltu y ddau gefn- 
for a chamlas drwy yr hon y nofia llongau o 
for i for. 

Wedi gadael Suez yr oeddym yn ageru yn y 
Mor Coch, ac anfonwyd y pilot oddiar fwrdd 
j Adjutant, yr hon a weithiodd ei ffordd yn 
mlaen drwy y dwfr yn rhagorol. Daeth y 
tywydd yn annyoddefol o fwll a phoeth, fel 
yr oedd yn ofynol bod allan ar y bwrdd yn 
barhaus, er cael ychydig o awel. Yr oedd yn 
rhaid cymeryd Ashantee hammock i'w hongian 



MORDAITH I CEYLON. 353 

ar y dec, gan nad oedd yn ddichonadwy byw 
yn y caban. Cysgais yn rhagorol hyd nes y 
deffrowyd fi gan yr ail swyddog, i gael golwg 
ar fynydd Sinai, yr hwn oedd yn y golwg, 
ac i'w weled drwy ryw gilfach rhwng y myn- 
yddoedd eraill. Mae y mynydd nodedig hwnw 
yn 7,500 o droedfeddi o uchder. Yr oed y tir 
i'w weled ar bob llaw, a'r mynyddoedd yn 
uchel, a'r clogwyni yn ddaneddog a chribog ; 
ond yn hollol noethlwm. Erbyn pump o'r 
gloch daethom yn agos at agerlong, oedd wedi 
gadael Port Said am Gedda, gyda 600 o 
bererinion i Mecca ar y bwrdd, o wahanol barth- 
au o Syria, Canaan a'r Aifft, oil yn chwilio am 
ddedwyddwch yn y byd dyfodol, o ganol y 
tlodi, y budreddi a'r trueni mwyaf yn y byd 
hwn. Ai tybed fod pobl yn meddwl y bydd 
eu mwyniant yn fwy yn y byd nesaf, with 
wneyd eu hunain mor annedwydd ag y gall- 
ant yn y byd hwn ? Dywedir fod miloecld o'r 
pererinion yn ymgynull i Mecca o Asia, Aff- 
rica a gwledydd eraill, fel y mae presenoldeb 
y fath dyrfaoedd yn nghyd dros gymaint o am- 
ser, yn cynyrchu heintiau dinystriol. Bydd 
llawer, tra yn meirw, yn credu eu bod yn cael 
eu dyrchafu yn gorfforol i'r uchelderau, fel y 
dyrchafwyd Mahomet o'r un lie. 
Porthladd ydyw Gedda ar ochr Arabia i'r 



354 6 AMGYLCH Y BYD. 

Mor Coch, ac mae 40 milldir oddiyno i Mecca, 
yr hon sydd ddinas yn y wlad. Aeth ager- 
long y pererinion yn fuan o'n golwg, dros y 
gorwel ar ein hochr chwith. Buom am bum' 
diwrnod yn mordwyo y Mor Coch, ac yr oedd 
yr hin yn enbyd o boeth. Nid oedd dim byd 
neilldnol yn tynu ein sylw, ond y man ynys- 
oedd ; yr oedd yn rhaid bod yn ofalus wrth 
forio rhyngddynt ; ac mae yn ymddangos nad 
oedd neb yn byw arnynt. Y diwrnod diwedd- 
af ar y Mor Coch cawsom weled yn y pellder 
ddinas Mocha, lie hynod o adnabyddus o her- 
wydd y com diail sydd yn tyfn yn y cylch- 
oedd hyny. Mae masnachwyr Ynys Ceylon 
yn arfer anfon eu com i Mocha, i'w ail sypynu, 
er mwyn gwneyd i bobl gredu mai yno y tyf- 
odd. 

Yd y cyfamser daeth glanau Abyssinia i'r 
golwg, a'i mynyddoedd mawrion a thanllyd. 
Bydd y mynyddoedd hyny yn ami yn anfon 
allan o'u crombilan hylif tanllyd, yr hwn a or- 
lifa yn afoydd dinystriol hyd at lanau y 
mor. Ar y 13eg aethom allan o'r Mor Coch 
trwy Hell Gate, a daeth pen mwyaf dwyreiniol 
cyf andir Aifrica i'r golwg ; ac yn fuan yr oedd- 
ym yn ageru yn Mor yr India, ac mewn ty- 
wydd llawer oerach, a mwy hyfryd nag a 
gawsom yn y Mor Coch. Y dydd canlynol 



MORDAITH I CEYLON. 355 

daeth twr o ynysoedd i'r golwg, a elwir So- 
cotra, ac mae un o honynt o faintioli mawr, 
ond yn amddifad o drigolion. Dywedir fod 
dyffirynoedd o fewn yr ynys hono o ddau i dri 
chant o droedfeddi yn is nag arwynebedd y 
mor. Cyfarf uasom ag agerlong yn dychwelyd 
adref o Singapore, yr hon oedd yn cario y faner 
Brydeinig, ac yr oedd y tywydd yn dra dy- 
munol. Ryw fodd nen gilydd, aeth dwfr hallt 
at ein dwfr croew, a chan fod rhyw beth allan 
o'i le gyda'r condenser, buom mewn cryn eisiau 
am tua dau ddiwrnod. Ar ol -hyny yr oedd 
yn rhaid i ni yfed cwrw a stout, o'r rhai yr 
oedd digon ar y bwrdd. Dranoeth yr oeddym 
yn mysg ynysoedd Maldive. Twr o ynysoedd 
yw y rhai hyn ydynt yn cyraedd o'r de i'r 
gogledd am 470 o filldiroedd; ac mae eu lied, 
sef o'r dwyrain i'r gorllewin, yn 70 o filldir- 
oedd. Nid ydyw yr ynysoedd crybwylledig, 
ond rhyw bump' neu chwech o droedfeddi yn 
uwch nag arwynebedd y mor ; ac mae y coed 
cocoa a dyfant arnynt, ac a welir yn gyntaf 
wrth nesau at yr ynysoedd, yn ymddangos fel 
pe byddant yn tyfu allan o'r mor. Dywedir 
fod y mor yn nghylchoedd yr ynysoedd yn 
hynod o ddwfn ; ac nad oes gwaelod i'w gael 
yn y dyfnder o 200 gwrhyd. Mae trigolion 
yr ynysoedd yn bobl gyfeillgar a gwareiddied- 



356 O AMGYLOH T BTD. 

ig, a than lywodraeth Sultan, yr hwn oedd 
yn byw gyda'i warchodlu yn Male, neu 
Sultan Island. Yrnddengys fod y trigolion 
yn forwyr ymarferol a phrofiadol, ac maent yn 
gwneyd llawer o fasnach yn Bengal, Chitta- 
gong, Ceylon, ac arfordir Malabar ; a chan 
mai Mahometaniaid ydynt, y maent yn 
gwneyd mordeithiau i Gedda, ar y Mor Coch, 
sef y llongborth o'r hwn y cychwynir i Mec- 
ca. 

Tua haner dydd gollyngasom angor yn Bay 
of Galle ; ac yr oedd golwg prydf erth ar y 
llwyni coed cocoanuts, oeddynt yn tyfu hyd 
at Ian y mor. Yn fuan daeth nifer mawr o'r 
brodorion ar fwrdd yr agerlong ; ac yr oedd 
nifer o honynt yn holi am ddillad i'w golchi, 
gan addaw dyf od a hwy yn ol yn mhen tair awr 
wedi eu golchi yn Ian. Yr oedd ganddynt 
bapyrau oddiwrth bobl gyfrifol, a ymddiried- 
asant eu dill ad iddynt er dangos eu bod yn 
ofalus a gonest. Eithr yr oedd rhai o honynt 
yn dangos papyrau o anghymeradwyaeth; ac 
yn rhybuddio dyeithriaid i beidio rhoddi eu 
clillad iddynt rhag cael eu twyllo. Ond ar y 
cyfan caufyddasom fod y nifer luosocaf o hon- 
ynt yn sefyll at eu haddewidion, gan olchi y 
dillad yn Ian, a'u dychwelyd yn ofalus yn 
mhen tair awr. 



YN CBYLON. 357 

Y peth cyntaf fu raid i ni wneyd ar ol 
myned i'r Ian mewn cwch main ac anhwylus, 
oedd chwilio am ryw westy i aros ynddo. 
Cefais ar ddeall fod dau westy da yn Galle, 
ac yr oedd eu prisiau yn well na hyny, sef 
punt yn y dydd ! Wedi cryn drafferth cawsom 
ryw fath o le i fyrddio am hunt yn yr wyth- 
nos; ond brodorion oedd yn ei gario ynmlaen, 
fel braidd bob masnach arall yn y He. Yr 
oeddym yn barod i weithio pe buasai modd 
taraw ar rywbeth yn werth gafael ynddo. 
Hawliai fy nghyd-deithydd ei fod ef yn alluog 
i gadw llyfrau, neu weithio fel clerc mewn 
maelf a ; ond deallasom yn f uan na f uasai 
waeth iddo geisio ehedeg na meddwl am gael 
gwaith felly yn Galle; canys mae y brodorion 
yno wedi cael ysgol dda yn rhad, ac maent 
wedi dysgu ysgrifenu, rhif'o a chadw cyfrifon. 
Nid oedd yn Galle ond ychydig o Ewropeaid 
heblaw milwyr ; ac mae y brodorion yn 
gweithio yn hynod o rad. Mae yn y lie rai 
adeiladau da, yn enwedig eglwys Gadeiriol 
ardderchog y Pabyddion. Ceir yno hefyd an- 
eddau prydferth mewn lleoedddyraunol, wedi 
eu hamgylchu yn hynod o dlws gan goed 
palmwydd. 

Wedi aros dau ddiwrnod yn Galle, aethom 
gyda'r llythyr-gerbyd i Colombo, pellder 75 o 



358 O AMGTLOH Y BYD. 

filldiroedd, dros ffordd dda, wastad, gyda glan 
y mor bob cam. Yr oedd y daith lion yn 
ddyddorol, a'r mor ar ein Haw chwith, yn ym- 
ddangos yn ardderchog, er fod ei donau yn 
rhuo, ac yn ymdori yn grychias ffrochlyd yn 
erbyn y glanau. Ar ein hochr dde yr oedd 
coed wig o balmwydd a chnau cocoa, yn eu 
llawn dwf, a llysiau o amrywiol liwiau, oil yn 
hardd a dymunol yr olwg arnynt. Hefyd, yr 
oedd pobl yn byw ar l^d y ffordd yn y cya- 
godion, mewn tai bychain, dymunol. Cyr- 
haeddasom Colombo mewn 12 awr, a bono 
ydyw prif ddinas ynys fawr Ceylon, gwlad y 
gemau a'r perlau. Wedi cyraedd yno clyw- 
som fod Hong o'r enw " Glanavon" newydd 
lanio yn y lie ar ol bod 43 o ddyddiau allan o 
Point de Galle; ac yr oedd pawb wedi ei 
rboddi i fyny, gan gredu ei bod wedi myned 
i'r gwaelod. Ymddengys i'r Hong gyfarfod 
yr hyrdd-wynt rhyfedd bwnw sydd yn mor- 
oedd yr India, a elwir monsoon, a chael ei 
chipio i'r mor, a'i gyru fel pluen ar frigau y 
tonau, pryd y chwythwyd ei hwyliaa ymaith 
yn yfflon. O'r tu allan i'r ddinas y mae an- 
edd-dai prydferth yr Ewropeaid, a lluesdai y 
milwyr. Yr oeddym yn myned beibio i ddws- 
in o bonynt, yn y lleoedd mwyaf dymunol, 
oddiamgylcb y ddinas, wedi en gwneyd yn 



YN OBYLON. 359 

agored i ateb yr hinsawdd, er cael awyr iacli, 
os bydd yr awyr yn cynyrf u o gwbl. Colombo 
ydyw prif borthladd Ceylon, a bydd yn lie ar- 
dderchog pan orphenir dwfrglawdd y porth- 
ladd. Mae tref fechan yn niharthau uchaf yr 
ynys, o'r enw Kandy, a rheilffordd yn ei chy- 
sylltu a Colombo, dros yr hon y rhed cerbyd- 
au ddwy waith y dydd. Lie iach a hyfryd 
ydyw, yn nghanol coed coffi. Aethom i aros y 
tro hwn yn Colombo, i liotel yn cael ei chadw 
gan y brodorion ; ac yn f uan deallasom ein bod 
wedi syrthio yn mhlith lladron. Lladratawyd 
oriawr werthfawr fy nghyfaill, ac er ein bod 
yn sicr mai un o'r gwasanaethyddion oedd y 
lleidr, methasom a dyfod o hyd iddi ar ol 
chwilio ei goffr yn fanwl. Yn mhen ycliydig 
o nosweitbiau ar ol hyny, deliais y cnaf yn 
ceisio fy ysbeilio inau o'r gemau a wyddai 
oeddynt yn fy meddiant ; ond drwy drugaredd 
methodd yn ei amcan, o herwydd fy mod yn 
rhy wyliadwrus, ac wedi gosod fy eiddo yn 
drap i'w ddal. Oddeutu un o'r gloch yn y 
boreu, tra yn llydan effro, clywais y drws yn 
agor. Nid oedd clo i'w roddi arno. Deallais 
yn ddiatreg fod y gwalch wedi dyfod i mewn 
i ysbeilio, a cherddodd yn ddystaw at y fan 
lie yr oedd fy jewelry, yn agos i ochr y gwely. 
Gadewais iddo ddechreu ar ei waith, ynaneid- 



360 O AMGYLCH T BYD. 

iais i fyny, a rhuthrais i gorn ei wddf gyda 
holl nerth fy mreichiau a fy nwylaw. Gwas- 
gais nior rymus, fel y bu agos i mi ei dagu i 
farwolaeth. Cododd hyn gynwrf ofnadwy 
drwy y ty, lie yr oedd gwaeddi a bloeddio yn 
f uan ; ac mewn gwirionedd aeth pob peth yn 
bendramwnwgl. Er ein bod erbyn hyn yn 
gwybod mai hwn ladrataodd oriawr fy nghyf- 
aill, eto er chwilio llawer methasom a chael 
dim o'i hanes. Prif gynyrch yr ynys ydyw 
coin, cnau cocoa ac olew. Yn 1874, yr oedd 
gwerth y coffi yn £3,743,505, ond erbyn 1876 
daeth gwerth y cnwd i lawr i £2,550,688 ; ac 
mae yn debyg mai parhau i leihau wna y coffi. 
Mae y brodorion yn ysgolheigion diail, ac yn 
dal swyddi uchel fel Barnwyr y llysoedd, ac 
aelodau yn y Parliament ; eithr nid oes ond 
ychydig o honynt yn credu Cristionogaeth. 
Mae yn annichonadwy dweyd y gwahaniaeth 
rhwng y dynion a'r merched oddiwrth eu 
gwisgoedd, oddigerth yn y dinasoedd, He 
maent yn gwisgo yn debyg i Ewropeaid. 
Grwisgant fath o ffrogiau, neu beisiau hirion, 
lleicion, wedi eu tynhau a chengl am y canol ; 
ac maent yn cyraedd hyd at eu traed. Hefyd 
y mae y dynion yn gwisgo eu gwallt yn hir, 
yr un fath a'r merched. Reis gyda curry, yd- 
yw eu hymborth. Y mae hwn yn ymborth 



YN CEYLON. 361 

iach, a thra blasus, ac nid oes neb o'r Ewrop- 
eaid yn gallu byw hebddo yn yr India. 

Wedi treulio ychydig amser yn Colombo 
Uwyddais i gael lie yn arolygwr mewn chwar- 
el, oddeutu milldir oddiyno, o'r hon y codid 
ceryg i wneyd dwfr-glawdd yn y dref. Ar ol 
myned i'r chwarel cefais mai wedi marw yr 
oedd y goruchwyliwr blaenorol ; ac yr oedd 
morwr na wyddai ddim am chwarel wedi cael 
ei le, hyd nes y sicrheid gwasanaeth ei well. 
Yr oedd oddeutu 300 o'r brodorion ary pryd 
yn gweithio yn y chwarel, a mwy na'u haner 
yn ddrwg weithredwyr, a orfodid i gyflawni 
llafur penydiol. Gwnaed fi a'r morwr, y 
pryd hwnw, yn gydradd i arolygu y gwaith ; a 
chan fod fy nghyd-arolygydd mor awyddus am 
ei ffordd ei hun, a hono yn ifordd gyf eiliornus, 
yn ol fy marn i, penderfynais daflu fy swydd 
i fyny, yn mhen tair wythnos, ac aethym yn ol 
i Colombo. Yno cynygiwyd gwasanaeth i mi 
f el diver ; ac yr oedd yno lawer o'r divers wedi 
eu hanfon o Brydain, i ymsuddo i'r dwfr wrth 
osod sylfaen y dwfr-glawdd ; ond gan nad oedd 
yr hinsawdd yn dygymod a'u hiechyd pender- 
fynodd amryw ymadael. Gan fod cyflog da 
yn cael ei gynyg am chwe awry dydd o waith, 
gwnaethym fy meddwl i fyny i roddi prawf 
ar y lie. Aethym i mewn i ryw fath o dy, lie 
16* 



362 O AMGYLOH Y BYD. 

yr oedd saith o'r ymsoddwyr yn rhoddi y wisg 
briodol am danynt ; ac yn ddioed dechreuais 
inau ar y gwaith. Wedi ymwisgo, a rhoddi 
cap haiarn am fy inhen, yr hwn oedd yn pwyso 
agos *i 50 pwys, teimlais yn debyg fel pe 
buaswn ar y crogbren. Aethym i'r cwch, ac 
yn fuan yr oeddwn yn ngwaelod y mor, 120 
o droedfeddi o ddyfnder ; ond yno yr oedd y 
cap haiarn mor ysgafn a het wellt gyffredin, a 
theimlais fel pe buaswn ymron a ehedeg yn 
barhaus. Yr oeddwn i wneyd gwaith saer 
maen, tra ar waelod y mor ; ac yn fuan syn- 
wyd fi gan fy nerth mawr yno, canys yr oedd- 
wn yn gallu lluchio ceryg mawrion fel y myn- 
wn, gan nad oeddynt ynteimlo i mi yn drym- 
ion o herwydd dwysder y dwfr. Er fy mod 
yn cael digon o awyr yn gyffredin, eto, ar rai 
troiau, yr oeddwn yn methu cael fy ngwynt, 
ac yn teimlo fy mod ymron a mygu ; yna pen- 
derfynais nad ydoedd yn lie iach, a bod y cyf- 
log yn Uawer rhy fychan, fel y bernais mai 
doeth ymadael. Credais mai gwell oedd i mi 
deithio y byd o begwn i begwn, na myned i 
lawr i waelod y mor i weithio yn mhlith y 
pysgod. Erbyn hyn yr oeddwn wedi bod yn 
Ceylon chwech wythnos. Ynys ydyw Ceylon, 
yn perthyn i gyfandir Asia ; ac mae yn dyfod 
yn lied agos at dde-ddwyrain India. Ei hyd 



YN CEYLON. 363 

yw 275 o filldiroedd, ac mewn un parth y mae 
yn 145 o filldiroedd o led. Cynwysa 15,678,- 
884 o erwau o dir, a 2,405,287 o bobl. Allan 
o'r nifer uchod yr oedd 4,732 yn Brydeinwyr, 
a 14,201 yn bobl wynion o wledydd eraill 
Ewrop. Ymddengys eu bod o ran eu crefydd- 
au, neu eu credoau, fel y canlyn : Buddbist- 
iaid, 1,520,575 ; Sivites, 464,414 ; Pabyddion, 
182,613; Mahometaniaid, 171,542; Protestan- 
iaid, 24,756 ; Wesleyaid, 6,071 ; Presbyteriaid, 
3,101 ; Bedyddwyr, 1,478. Mae hanes ynys 
Ceylon yn dangos fod Buddha ei hun yno bed- 
war cant o flynyddoedd cyn Crist, yn pregethu 
ei athrawiaethau i'r bobl. Mae traddodiad 
yn mhlith y bobl, fod Buddha wedi cerdded i 
ben Mynydd Adams, lie mae 61 ei draed ar 
hyd y ffordd, wedi ei adael yn y graig, odd- 
eutu troedfedd o ddyfnder, a'i fod i'w weled 
yno hyd heddyw. Mae yn amlwg mai twyll 
ydoedd hyn, gan mai mewn math o galch 
meddal y gwnaed 61 traed, ac nid drwy i 
Buddha suddo i'r graig galed. Pa fodd bynag, 
llwyddodd Buddha i gael y bobl i gredu ei 
athrawiaethau, o Afghanistan yn y gorllewin i 
China yn y dwyrain. Rhoddwyd allan or- 
chymynion ar geryg mawrion, nad oedd un 
math o anifail i gael ei ladd na'i waed i gael 



364 O AMGYLOH Y BYD. 

ei golli mewn unrhyw fodd ; a dyna oedd nat- 
ur deddfau crefydd Buddha. 

Yr oedd sinamon a phethau eraill yn cael 
eu gwerthu yn Ewrop cyn Crist ; eithr nid 
oedd neb o'r bobl yn gwybod dim am y wlad 
lie y tyfasant ; ond yn y ganrif gyntaf, daeth eu 
hanes yn hyddysg i fasnachwyr deheubarth 
Ewrop. Anf onwyd llongau bychain i'r India, 
o ogleddbarth y Mor Coch ; ac yr oeddynt yn 
glanio y rhan fynychaf ar ororau Malabar, neu 
yn Ceylon. Dychwelent yn ol yn gyffredin 
yn llwythog o elephantiaid, ifori, cregyn, sin- 
amon, a nwyddau eraill. Erbyn y chweched 
ganrif yr oedd Ceylon yn cael ei hystyried fel 
canolbwynt i fasnach rhwng China a'r Mor 
Coch. 

Yn y nwyddyn 1284 talodd y teithiwr en- 
wog Marco Polo ymweliad ag ynys Ceylon, a 
rhoddodd ar ddeall i'r cyhoedd fod y trigolion 
o ran rhif anerth, yn analluog i ryfela gydag 
un o alluoedd Ewrop. Dywedodd hefyd eu 
bod yn yf ed diodydd meddwol oddiar y coed ; 
a bod y rubies goreu, a phob math o berlau 
i'w cael yno, ond nad oedd yh ddichonadwy i 
neb ddringo i ben y mynydd a elwir Adam's 
Peak. Nid oedd llongau yn hwylio yn union- 
gyrchol i India na Ceylon, cyn y 15fed ganrif ; 
a chyn hyny yr oedd yn rhaid i'r marsiandwyr 



YN CEYLON. 365 

gario eii nwyddau dros ranau helaeth o'r ffordd 
drwy anialdir tywodlyd, o'r Mor Coch, yr hyn 
oedd yn gwneyd pob peth yn dra ehostus. Y 
Portugeaid oedd y bobl fwyaf anturiaetlius yn 
y bymthegfed ganrif, yn neillduol ar y mor- 
oedd ; ac yr oeddynt wedi morio yn dra phell 
ar hyd arfordir gorllewinol Affrica. Gan eu 
bod yn dra awyddus am fyned yn nihellach, 
darfu i John, Brenin Portugal, yn y flwyddyn 
1486, anfon Bartholemew Dias, yr hwn oedd 
yn forwr anturiaethus, gyda llynges o longau 
da, i'r dyben o geisio amgylchu cyfandir Aff- 
rica. Ar ol mordaith o amryw fisoedd ain- 
gylchodd y Cape of Good Hope, heb wybod 
hyny ; a clian ei fod yn methu canfod tir i'r 
dwyrain, hwyliodd i'r gogledd. Yn y cyfam- 
ser daeth i olwg tir i'r dwyrain o'r Cape ; ac yr 
oedd yn awyddus am fyned yn mhellach i 
wneyd darganfyddiadau, ond gwrthododdy 
morwyr fyned gydag ef . Bu raid iddo ddych- 
welyd adref ; ac o herwydd yr ystormydd a'r 
gwyntoedd erchyll a gafodd yn agos i'r Cape, 
galwodd ef Cape of Storms. Wedi i Dias 
ddychwelyd adref, a dweyd yr hanes wrth y 
Brenin, galwyd y Cape yn Capeof Good Hope, 
a dyna ydyw ei enw hyd y dydd heddyw. 

Yn 1497 anfonwyd allan fintai arall o long- 
au dan arweiniad Vasco de Gama, o Lisbon, 



366 O AMGYLOH Y BYD. 

Portugal; ac ar ol mordaith o ddeng mis 
glantodd y morwr dewr ar lanau Malabar, gyf- 
erbyn a City of Calicut, India. Yn y dechreu 
yr oedd yr Hindus yn ymddwyn yn gyfeillgar 
tuag at bobl Portugal ; ond yr oedd y fasnach 
dramor hyd yr amser hwnw, yn nwylaw y 
Moors. Edrychai y bobl hyn ar y dyeithriaid 
yn amheus, ac ymddygent tuag atynt yn 
anghyf eillgar ; ond er y cwbl dycbwelodd 
Vasco de Gama yn ol i Portugal, yn llwythog 
o'r nwyddau mwyaf gwerthfawr. Derbyn- 
iwyd ef gan y Brenin a'r bobl yn y modd rnwy- 
af tywysogaidd ; ac yr oedd holl bobl dinas 
Lisbon fel un gwr am ei anrhydeddu. Yn 
1505 anfonodd Francasco D, Almeida, Lly- 
wodraethwr sefydliad Portugeaidd yn India, 
ei fab Lorenzo i chwilio am ryw longau a 
berthynent i'r Moors, y rhai a welwyd gan for- 
wyr yn agos i Ymysoedd Moldive; ond o her- 
wydd lddo gyfarfod gwynt croes, nerthol, caf- 
odd ei chwythu yn agos i arfordir Ceylon, ac 
angorodd yno yn ymyl Colombo. Anfonodd 
y bobl genad at y Brenin i Cotta fel y canlyn. 
"Mae yn ein llongborth yn Colombo long o 
Portugal, sef rhy w le tu draw i'r mor ; ac mae 
ydynion ynddi yn wynion, ac yn hynod o 
dlysion. Maent yn gwisgo esgidiau a hetiau 
o haiarn ; ac maent yn hynod o f y wiog, yn 



YN CEYLON. 367 

bwyta ceryg gwynion ac yn yfed gwaed 
Mae ganddynt y magnelau mwyaf a welsom 
erioed, y rhai a wnant dwrf fel taranau, neu 
uwch na hyny. Mae eii pelenau yn ddigon 
nerthol i ddryllio cestyll i'r llawr." Dych- 
rynodd hyn y Brenin yn fawr, yr hwn a alwodd 
ei ddoethwyr yn nghyd, i ynigynghori gyda 
golwg ar beth i'w wneyd, sef pa un ai myned i 
ryfel gyda'r dyeithriaid, ynte eu gwneyd yn 
gyfeillion. Trefnwyd i un o'r Llywodraeth- 
wyr fyned i lawr i Colombo, wedi ymwisgo 
fel dyn tlawd, i weled y dyeithriaid ei hun, 
fel y gallai ddweyd ei feddwl am danynt 
wrth y Brenin. x\nfonodd y Llywodraethwr 
at y Brenin, ar ol gweled y dyeithriaid, ei fod 
yn meddwl mai cadw yn heddychol gyda hwy 
oedd oreu. Aeth swyddogion y llong i weled 
y Brenin, yr hwn a'u derbyniodd yn gyfeill- 
gar iawn; a chyflwynwyd llawer o anrhegion 
drudfawr ar y ddwy ochr. 

Ni ddychwelodd swyddogion Portugal yno 
ar ol y tro a nodwyd, am dair blynedd ar 
ddeg ; yna hwy a ddychwelasant i'r ynys gydag 
ugeiniau o longau; ac mor fuan ag y glanias- 
ant dechreuasant adeiladu cestyll ainddiffyn- 
ol. Erbyn hyn yr oedd masnachwyr eraill yn 
dechreu eiddigeddu wi'th y Portugeaid, ac yn 
ofni eu bod yn mynu yr holl fasnach iddynt 



368 O AMGYLOH Y BYD. 

eu hunain. Anogasant y Brenin i'w gwrth- 
wynebu, a chyngorasant ef i dynu eu hamddi- 
fiynfeydd i lawr ; ac amcanodd yntau wneyd 
hyny, ond i ddim dyben ; canys yr oedd y 
Portugeaid yn drech na hwy, a bu i'r brodor- 
ion erfyn am heddwch. Yn ganlynol sylfaen- 
odd y Portugeaid lawer o sefydliadau mewn 
gwahanol fanau ar yr ynys ; ond yr oeddynt 
mewn rhyfeloedd parhaus, o herwydd gwa- 
hanol grefyddau, yn gyffredin. 

Yn 1592, trodd yr Hollandiaid eu gwyneb- 
au tua Ceylon, a thrwy ryw foddion enillas- 
ant ffafrau ) brodorion a'r Brenin. Anfon- 
odd y Dutch East India Company lynges ar ol 
llynges i Ceylon, ond er y cwbl daliodd Por- 
tugal ei gafael yn Ceylon, neu ranau o honi, 
hyd y flwyddyn 1658, pryd y meddianodd y 
Dutch, neu yr Hollandiaid, eu He olaf a chryf- 
af. Dywedir ddarfod i bobl Portugal fod yn 
annoeth, annheg, a chelw) ddog gyda masnach 
yno, yr hyn a wnaeth i'r Singhalese, neu frod- 
orion Ceylon, eu casau yn ddirfawr. Protest- 
aniaid oedd yr Ellmyniaid, ond gan fod y 
Portugeaid yn Babyddion, yr oeddynt wedi 
troi Uawer o Freninoedd a phobl Ceylon i 
gredu Pabyddiaeth, yr hyn a gododd anghyd- 
fod mawr yn y wlad, a barhaodd dros amser 
maith. Yn y flwyddyn 1766, trodd y Llew 



YN CEYLON. 369 

Prydeinig ei olygon tua Ceylon ; eithr ni 
wnaed llawer o gyffro yn nghylch y pwnc 
hyd nes torodd rhyfel allan rhwng Lloegr a 
Holland yn y flwyddyn 1 782. Anfonwyd 
cadlongau o Madras i aflonyddn ar yr Holland- 
iaid yn Ceylon, a chymerwyd y naill sefydl- 
iad ar ol y Hall, hyd nes y cymerwyd y lie di- 
weddaf yn 1782. Collodd yr Hollandiaid y 
lleoedd fuont yn eu meddiant dros 138 o flyn- 
yddoedd. Eithr ar yr adeg dan sylw nid oedd 
anghydfod Lloegr ond megys newydd ddech- 
reu ; canys hyd yr amser a nodwyd uid oedd 
y Portugeaid na'r Hollandiaid yn hawlio ond 
rhanan o'r ynys. Ynidrechodd Lloegr fedd- 
ianu yr oil o'r ynys, ac ar ol blynyddoedd o 
ryfela cyrhaeddodd ei hamcau ; ac yn 1815 
daeth yroll o Ceylon i fed diant Lloegr. 



17 



370 O AMGYLOH Y BYD. 



PENNOD XII. 

Mordaiih i India — Paul Davaagooloo —Taiih 
i Madras — Hynodion y wlad — India f el 
gwlad i ymfudo iddi — Mordaith o Madras i 
Rangoon — Cynydd ox hynodion British 
Burmah — Mordaith i'r Straits Settlements — 
Ynysoedd Penang a Singapore — Pmri mis 
yn geidwad car char — Prydferthwch yr am- 
gylchoedd, c&e. 

Wedi canu yn iach i'r cyfeillion, aethym i 
un o'r cychod meinion, hirion, i gael fy nghar- 
io i fwrdd yr agerlong, yr hon oedd gryn bell- 
der yn y bau. Gan fod gwynt cryf yn 
chwythu ar y pryd, yr oedd y cafn cul a ddef- 
nyddir yn gwch yn cael ei luchio ar frigau y 
tonau yn ddidrugaredd ; ac heblaw nyny yr 
oedd yn gollwng dwfr mor gyflym, fel nas 
gallai y perchenog ei gadw yn ddiddwfr. Lief • 
odd dan o honom nerth ein peaau am gwch 
arall, ac ni wnaethom hyny fynyd yn rhy fu- 
an, canys cyn i ni allu trosglwyddo ein hunain 
a'n celfi i fwrdd y Hall yr oedd y cwch cyntaf 
yn llawn o ddwfr. Eithr o'r diwedd cefais 
fy hun ar fwrdd yr agerlong Uthiopia, yn 
yr hon y cymerais fy nghludiad i Tuticorin, 
tref fechan yn niharth dehenol India. Yr 
unig ymdeithydd heblaw fy hun oedd Paul 



MORDAITH I INDIA. 371 

Davaajooloo, M. D., brodor o Bengal. Yr 
oedd golwg ddialgar ar Paul, fel y tybiais 
yn y dechreu ; ond yn fuan deallais ei fod yn 
gallu siarad Saesonaeg, a chymerodd hyfryd- 
wch raawr wrth adrodd haneseifywyd. Ym- 
ddengys fod Paul wedi myned ar agerlong o 
Calcutta, India'r Dwyrain, oedd yn rhwym i In- 
dia'r Gorllewin, fel meddyg ; ac wedi cytuno 
aros ar y bwrdd i gymeryd gofal cyrft y mor- 
wyr, ac ymbil dros eu heneidiau hefyd ar dyw- 
ydd peryglus, hyd nes y dychwelai i Calcutta. 
Ond yn yr India Orllewinol, ymryddhaodd 
oddiwrth y Hong, a chymerodd long oddiyno i 
Lund aiii. Dywedodd iddo gael ei droi yn 
Gristion yn Calcutta, a'i fod yn arfer pregethu 
yn ei iaith ei hun er's llawer dydd. Trodd i 
bregethu yn Llundain, a chafodd dderbyniad 
mynwesol gan y crefyddwyr, fel pagan diwyg- 
iedig,a ffrwyth y genadaeth yn yr India. Dech- 
reuodd bregethu oreu gallai yn Saesoneg, ar 
hyd yr heolydd, ac yn y capelau; ac yr oedd yn 
cael hwyl anghyffredin. Gofynas iddo beth 
oedd wedi ei gynhyrfu i ddyfod yn Gristion ; 
ac atebodd ei fod yn efrydu yn Calcutta, er 
cael ei raddio yn feddyg , ac wrth weled ager- 
longau, a pheirianau ardderchog o waith yr 
Ewropeaid, iddo gael ei argyhoeddi eu bod 
yn mhell yn rnlaen ar bobl India ; a chan fod 



372 O AMGYLOH Y BYD. 

pob peth ganddynt yn well, credodd fod eu 
Duw hefyd ynwell. Ar ol hyn, dechreu- 
odd chwilio i grefydd yr Ewropeaid, ac aeth 
at y cenadon i ofyn cymorth, ac ni f u yn hir 
cyn deall a theimlo ei fod wedi cael gafael ar 
ryw beth gwell nag oedd ganddo yn flaenorol. 
Ei hoff waith oedd siarad am grefydd o hyd. 
O'r diwedd cyrhaeddasom Tutieorin, ac aeth 
Paul i chwilio am y pregethwyr, a finau i chwil- 
io am le i fyrddio. 

Mae adeiladau yn yr India a elwir Bunga- 
law, sef tai i deithwyr gael bwyd. Maent yn 
cadw cogyddion, i ddarparu ymborth; a bern- 
ir y gellir teithio felly yn llawer iawn rhatach 
na myned i westy ; ond cefais y costiodd hyny 
fwy i mi o herwydd i'r cogydd gymeryd man- 
tais ar fy anwybodaeth; yna penderfynais 
beidio aros yno ond 24 o oriau. Cefais y fan- 
tais i weled Due Buckingham, Llywodraethwr 
Madras, yn y lie. Mae yn ymddangos f el hen 
ifarmwr boddlon a phlaen. Dywedir ei fod 
yn Llywodraethwr da a chraifus, ac nad oes 
dim yn cymeryd lie heb ei fod yn deall. Y 
mae yn hollol wahanol i'r Llywodraethwyr o 
ranei ddiwydrwydd a'i weithgarweh. Nid oedd 
dim yn ddymunol yn nghylchoedd Tutieorin, 
canys, mae y wlad yn wastad am bellderoedd 
mawrion, a'r hin yn boeth. Nid oes ond ych- 
ydig o Ewropeaid yn byw yno. 



YN INDIA. 373 

Codais docyn i fyned gyda'r gerbydres i 
Madras, a deallais nad oedd ond dau Ewrop- 
ead ar y tren. Daeth amryw o frodorion 
cyfoethog i mewn gyda Paul, y rhai oeddynt 
mewn' gwisgoedd gwychion dros ben. De- 
chreuodd Paul siarad yn hynod o hwyliog, 
gan adrodd ei hanes yn Llundain, yn gyntaf o 
bob peth. Gofynodd un o honynt iddo, "Paul 
Davaajooloo, a oeddych chwi yn gwisgo tra yn 
Llundain yn ol ffasiwn pobl Ewrop ? " Ateb- 
odd, " Oeddwn ; ond yr oedd crys a choler a 
chadach gwddf, yn rhoddi mwy o boen i mi 
na dim arall, ac yn fwy annaturiol na'r holl 
ddillad eraill yn nghyd." Ebai un o honynt 
drachefn, "Paul, yr oedd yn rhaid fod llawer 
iawn o bres ar eicb gwyneb cyn y gallech fyn- 
ed i bregetbu ar yr heolydd. ac yn ngbapeli lie 
aruchel a dysgedig fel Llundain ! " " Wei," 
ebe Paul, " cyn i mi gychwyn i'r daith hon, yr 
oedd arnaf ofn dweyd gair o flaen y Saeson, 
gan nad oeddwn yn teimlo yn deilwng o'u 
haddysg a'u gwareiddiad ; ond wedi i mi fod 
yn Llundain am ychydig, deallais fod yno 
ddigon o bobl yn fwy anwybodus nag wyf fi, 
ac mor isel eu moesau a'u sefyllfa a neb. Bu 
byn yn f odd ion i mi gymeryd calon, ac ym- 
wroli, fel nad oeddwn yn ofui neb o honynt " 

Sylwais ar y daith wrth fyned yn mlaen, ein 



374 O AMOYLCH T BTD. 

bod yn symud drwy wlad wastad, a chanoedd 
o'r brodorion i'w gweled yn mhob cyfeiriad yn 
llafurio y ddaear. Nid oedd newyn wedi an- 
rheithio yr amgylchoedd hyn o'r India. Yr 
oedd ainryw o fan-orsafau ar y ffordd, a'r 
Station Masters, a'r engine drivei.s oil yn Saes- 
on neu Ysgotiaid. Wrtli fyned drwy y man 
bentrefydd, sylwais nad oedd y tai ond bwth- 
ynod distadl, wedi eu gwneyd o laid, a hwnw 
wedi caledu yn yr haul. Yn eu plith yn ami 
yr oedd tai da y dosbarth cyfoethocaf. Yn 
ninasoedd Ceylon, y mae y pendefigion yn 
gwisgo yr un f ath a'r Ewropeaid ; ond yn 
India, maent yn wahanol, ac mae yr hwn a 
wisga het yn cael ei osod yn y dosbarth iselaf. 
Nid oes neb o'r pendefigion na'r brodorion cy- 
foethog yn myned allan heb turban neu 
shawl am eu penau, wedi ei lapio yn dyn ; ac 
maent yn sefyll at eu hen ddefodau yn ffyddlon 
iawn, yn neillduol yfed dwfr o wydryn neu 
gwpan, yn y fath fodd fel na fydd i ymylon y 
llostr gyffwrdd yn y gwefusau. Arferant hefyd 
baentio eu talcenau. Ymddengys fod addysg 
yn uchel yn nihlith y brodorion arianog; acyr 
oedd amryw yn y cerbyd gyda ni yn ysgol- 
heigion campus, ar eu ffordd i Madras i fyned 
dan arholiad am y gradd o B. A., ac M. A., ac 
eto yr oeddynt wedi paentio eu talcenau, 



YN INDIA. 375 

Peth arall a ymddangosai yn rhyfedd i mi 
oedd, fod y merched yn dlawd a chyfoethog, 
wedi llwytho eu trwynau, eu clustiau a'u gyddf- 
au a thlysau o euiau ac aur. Mae 11a wer o'r 
clust-dlysau mor drymion fel y maent yn tynu 
y clustiau i lawr, ac yn eu dryllio yn llarpiau, 
nes y disgynant ar eu hysgwyddau ! Gwelir 
yn ami gadwynau aur o'r ddwy ffroen neu y 
trwyn i'r clustiau a'r gwefusau. Diau fod y 
fath add u in trwm ac anhwylus yn boenus i'r 
merched ; ond y fath ydyw ffasiwn, a rhaid ei 
dylyn. 

Yn y prydnawn, daeth mynyddoedd uchel 
i'r golwg yn y pellder, ond nid oedd niodd i 
mi ddeall pa fynyddoedd oeddynt. Erbyn 7 
yn yr hwyr, cyrhaeddasom Madura, lie yr aros- 
ais dros'y nos. Cefais le cysurus iawn i gysgu, 
gan fod un o'r brodorion wedi ei osod i weithio 
gwyntyll, (fan) uwch fy mhen, nes fy nghadw 
yn oer braf. Mae y cyfoethogion yn India yn 
cael eu ffanio yn barhaus ddydd a nos ; ac er 
fod yr hin yn boeth yno, nid oes braidd neb o 
honynt yn gwybod beth ydyw chwys. Boreu 
dranoeth cymerais y gerbydres am Trichinopo- 
lee lie hynod am bob math o emau apherlau, a 
thobaco yn ei wahanol ddulliau, cigars, &c. Ed- 
rychais oddiamgylch yno a gwelais lawer o 
bethau hynod, yna aethym yn mlaen i Ervodi 



376 O AMGYLCH Y BYD. 

Junction, ar y Madras Railway, drwy wlad 
oedd yn llawn bywyd a dyddordeb. Arosais 
yn y lie hwnw hyd dranoeth. Yn foreu dran- 
oeth, cychwynais am Madras, ac addawyd y 
byddem yno yn mhen deuddeng awr. Teithiais 
eto drwy wlad ddymunol, lie yr oedd llawer o 
bobl i'w gweled yn bur ddiwyd a gweithgar ; 
wedi cyraedd y lie, aethym i aros yn Wellicks 
Hotel. 

Madras ydyw y drydedd ddinas o ran maint- 
ioli a phoblogaeth yn India yn sefyll ar le 
gwastad, a'r dwfr yn llonydd ynddi, heb ond 
ychydig o rediad id do, yr hyn sydd yn ei 
gwneyd yn afiach. Telais ymweliad a'r am- 
ddiffynfeydd, a chefais eu bod yn rhai hynod 
o gadarn. Er f od llawer o Ewropeaid yn byw 
yn y ddinas, ni welir nemawr un ar yr heol 
unrhyw amser, oddigerth mewn cerbydau ; 
ant o'u hanedd-dai i'w hystorfeydd, o 10 i 12 
o'r gloch, ac yn ol o dri i bedwar yn y pryd- 
nawn.j rYr oedd yn boeth iawn yn y ddinas 
pan oeddwn yno, ac nid oedd modd cerdded 
oddiamgylch i weled y lie ; felly llogais ger- 
byd i fy nghludo, ac ni chostiodd ond wyth 
anas yr awr, neu tua 25c. Yr oedd hyn yn 
bris llawer rhatach nag a godir yn Ceylon. 
Yr oeddynt wedi bod wrth y gwaith o adeil- 
adu dwfrglawdd yno er's blynyddau ; ond 



YN INDIA. 377 

dywedid, wedi'r cwbl, mai methiant hollol yd- 
oedd, gan fod y mor hyd yn hyn yn dod i 
fewn yr un mor erchyll ag o'r blaen. Ofnai 
rhai na fydd y porthladd byth yn fwy diogel, 
a chyfleus. Math o oruchwylwyr neu ddynion 
yn masnachu ydyw yr holl Ewropeaid yn y 
lie. Bu raid i mi unwaith alw mewn banc 
yno ; eithr ni welais ond un gwyneb gwyn yno 
yn nghanol tua haner cant o'r bodorion, ac 
felly yn gyffredin y mae gyda phob masnach. 
Hefyd, dywedir i mi fod brodorion India yn 
smartiach, yn gyflymach a chywirach rhifydd- 
wyr a chadwyr llyfrau, na'r cyffredin o'r 
Ewropeaid ; ac o herwydd eu bod yn gweithio 
mor rad, y maent yn parhau i ddisodli yr 
Ewropeaid o'r lleoedd goreu. Yr unig Ewrop- 
eaid llwyddianus yn India, nad all y brodorion 
eu troi o'u gwaith ydyw engineers, machinists, 
engine drivers, <fec, ar y rheilityrdd, a chyda'r 
agerbeirianau. Mae yr engineers ar ffordd 
Madras yn cael 300 rupees y mis. Mae rupee 
arian yn werth tua haner dolar. Gan nad oes 
adeiladu rheilffyrdd newyddion yn myned yn 
mlaen, y mae yn y wlad ddigonedd o beirian- 
wyr i lanw y galwadau. Hysbyswyd fi mai 
Bombay ydoedd yr unig ddinas fywiog yn 
India, ar yr adeg hono. 

Yr oedd llawer o siarad ac ysgrifenu wedi 



378 O AMGYLCn Y 13 YD. 

bod yn newyddiaduron India a Ceylon er's 
amser, yn nghylch aur a ddarganfyddwyd yn 
rhandir Madras, mewn lie a adnabyddid wrth 
yr enw Wynnaad, gan Mr. B. Smyth, antur- 
iaethwr adnabyddus o Australia. Yr oedd y 
gair ar led y byddai iddynt roddi California ac 
Australia yn hollol yn y cyagod o ran y cyn- 
yrch o aur ; ond pan aethym i weled Mr. Arbuth- 
nott y masnachwr cyfoethocaf yn ninas Madras, 
yrhwn oedd wedi gwario rhai miloeddo bunau 
yn Wynnaad, i chwilio am aur, cefais fy argy- 
hoeddi nad oedd seiliau i'r hyn a gynwysai y 
newyddiaduron yn nghylch y mwngloddiau. 

Yn ol y Ddeiliadeb ddiweddaf, yr oedd 64, 
061 o drigolion British India yn enedigol o 
Brydain, sef 38,946 yn ddynion a 25,115 yn 
ferched. O'rrhai hyn yr oedd Calcutta yn 
meddu 8,320 ; Bombay 4,796 ; a Madras 1,306. 
Mae yn British India 44 o drefydd yn cynwys 
poblogaeth o dros 50,000. Calcutta yw y ddi- 
nas fwyaf, yn meddu poblogaeth o 794,645 ; 
yna daw Bombay yn ail, gyda phoblogaeth o 
644,405 ; a Madras yn drydedd, gyda phoblog- 
aeth o 397,552. Yn 1877 yr oedd oddeutu 
deg ar hugain o wahanol linellau o reilffyrdd 
yn India, yn mesur cyd-rhyngddynt dros 10, 
000 o filldiroedd. Cotwm yw prif gynyrch y 
wlad ; ac yn 1877 anfonwyd o hono i Loegr 



MORDAITH I RANGOON. 379 

werth 5,874,704£>. Gyda'r Peyrnas Gyfunol 
y dygir y rlian fwyaf o'r fasnach yn mlaen ; 
er y gwneir masnach lied helaeth hefyd gyda 
Ceylon, y Straits Settlements a China. Agan- 
lyn ydyw ystadegaeth y gwahanol grefyddau 
yn India Brydeinig: Hindwaid, 139,248,568; 
Mahometan i aid 40,882,537 ; Bhuddiaid 2,832, 
851 ; Cristionogion 897,216 ; Sikhs 1,174,436 ; 
Credoau eraill tebyg 5,1 02,823 ; Crefyddau an- 
adnabyddus 1,065,445. Cyfrenir addysg dda 
i'r brodorion gan y Llywodraeth trwy yr oJl o 
India. Mae tair o brif ysgolion yn Calcutta, 
Bombay a Madras, a graddiwyd ynddynt yn 
1876 tna 1,934 o efrydwyr. Wedi'r cwbl, 
cyfrifir fod rhanau mawrion o'r India heb eu 
gwareiddio. 

Digon gwan yr oeddwn yn gweled pethau 
yn Madras, felly penderfynais gefnu ar y lie. 
Cymerais docyn i fyned i Rangoon gyda'r 
agerlong India-Brydening Asia. Wedi i'r 
brodorion ddeall fy mod am fyned, yr oedd 
nifer mawr gyda chycbod yn ymryson amgael 
fy nghario i'r agerlong oedd wrth angor o'r tu 
allan i'r feisdon. Gofynasant 4 rupees am fy 
nghludo ; ond cytunais ag un am 1 rupee. 
Mae y cychod hyn yn fawrion, a rhaid cael 
tua dwsin o'r brodorion i'w rhwyfo drwy y 
tonau geirwon, ger y Ian. Wedi fy nghael i'r 



380 O AMGTLOH Y BTD. 

cwch, ac i ddwfr garw, dywedodd un o'r 
brodorion oedd yn medru ychydig o Saesocaeg, 
fod yn rhaid i mi dalu 3 rupee cyn y buasent 
yn fy nghymeryd yn ddiogel i'r Hong. Dyna 
y game sydd i'w chael agos yn mhob man. 
Dy wedais wrthynt fod pob peth yn iawn ; a 
chan fod bachgen o'r gwesty gyda mi, yn dyst 
fy mod wedi cytuno am un rupee, yr oeddwn 
yn penderfynu eu trechu. Wedi cyraedd yr 
agerlong, rhoddais y rupee iddynt, a gelwais y 
bachgen yn dyst o'r fargen, ac edrychasant 
yn hynod o sarug arnaf. Penderfynasant ddyf- 
od i fyny a mi yn y diwedd, a chodasant Is. 
6c. bob ffordd am gludo y bachgen, yna cawsant 
eu boddloni. Nid oedd ond tri o deithwyr 
heblaw coolies, neu ddynion i weithio ar amod- 
au caethiwus ; ac yr oedd yno 700 o'r rhai 
hyny ar y dec, yn myned i Rangoon, i weithio 
yn y meusydd reis. Galwodd yr agerlong 
niewn pump o borthladdoedd ar yr arfordir, 
ond nid aethym i'r Ian yn yr un o honynt, 
oddigerth Cocanada, yr hwn oedd yn lie pryd- 
ferth iawn. Canfyddais fod pethau yn hynod 
o rad yno. G-allaswn brynu par o esgidiau da 
yr olwg arnynt am haner dolar; hetiau, 37c, 
yn nghyd a phob math o gywrein-bethau a 
nwyddau eraill mewn cyfartaledd. Mae y 
wlad oddiamgylch yn hynod o ffrwythlon, a 



MORDAITH I RANGOON. 381 

gweithfeydd dwfr i ddyfrhau y tir. Galwas- 
om mewn dau o leoedd eraill anarferol o bryd- 
ferth, rhwng bryniau gwyrddleision, yn llawn 

rosynau a blodau, cyn cyraedd Capaulpore • 
lie y raae gorsaf a swyddfa y pellebyr, a 
swyddfau pwysig eraill. O'r He hwn yr oedd. 
yni yn ageru ar ein h union am Rangoon, a 
chawsoni y gwlaw mwyaf a welodd y Capten 
erioed am 30 o oriau. Yr oeddym yn y Bay 
of Bengal, ac yn mhen naw diwrnod o'r amser 
y gadawsom Madias, cyrhaeddasom y Pilot 
Station, sef ben long wrtb angor, lie mae rbyw 
dri dwsin o'r pilots yn aros yn barhaus. Cy- 
merasom un ar y bwrdd i'n harwain i mewn 
ar byd yr afon am 30 o filldiroedd i Rangoon. 
Yr oedd y tir i'w weled ar y ddwy ochr, a'r 
dwfr wedi troi i liw cocb, budr, sef lliw cyff- 
redin yr afon. Yn mhen tuag awr a baner ar 

01 cymeryd y pilot i mewn, taflwyd potel dros 
y bwrdd yn cynwys bysbysiad am ein dyfod- 
iad, yr bwn a gymerwyd mewn bad i orsaf y 
pellebyr, i'w anfon i Rangoon. Yr oeddym yn 
awr yn yr afon fawr Irawaddi, yr hon sydd yn 
tarddu yn Mynyddoedd Himalays; oddigerth 
cangen o boni sydd yn tarddu yn China, ac mae 
yn fordwyol am o 700 i 800 o filldiroedd. Hon 
yw y bedwaredd mewn maintioli o boll afon- 
ydd y byd. Y mae cryn lawer o fasnach ar ei 



382 O AMGYLOH Y BYD. 

glanau ; ond yr oedd Brenin Upper Burmah 
wedi troi yn erbyn y Prydeiniaid, a rhoddi 
rhybudd i bob un oedd yn siarad Saesonaeg, 
ymadael o'r wlad yn ddioed yr hyn a achosodd 
ddyryswch mewn masnacb. Daeth llawer o 
longau i'r golwg, a'r nifer luosocaf o honynt 
wrtb angorion, yma a thraw yn yr af on ; ond 
yr hyn a dynodd sylw pawb oedd y Great 
Pagoda, sef un o'r temlan Paganaidd mwyaf 
yn y byd, y mae yn debyg. Saif bon ar fryn 
prydfertb tu arall i'r dref oddiwrtbym ni; ac 
mae mor neb el, fel yr oedd i'w gweled o bell- 
der mawr, a thaflai bob adeilad arall i'r cys- 
godion. Yr oedd yn dysgleirio yn mbelydran 
yr baul, fei anr coetb ; ac mewn gwirionedd yr 
oedd pob petb o amgylch y deml yn orwycb 
dros ben. Deallasom fod deg o agerlongau 
wedi cyraedd Rangoon cyn i ni ddyfod yno. 
Reis ydyw y prif gynyrcb yn ngbylcboedd y 
ddinas ; ac nid oes yno lawer o fasnach, ond 
yn nnig pan f ydd y reis wedi ei gasglu i mewn 
i'w anfon i farehnadoedd tramor, Bydd can- 
oedd o longau yn galw yn y lie ; ac am bed- 
war mis yn necbren y flwyddyn, ceir amser 
prysur iawn yno. 

Grlaniasom yn ddiogel, a cbymerais gerbyd 
i'r British India Hotel ; eitbr nid oeddwn yn 
bwriadu aros ond ycbydig yn y lie. Er fy 



BRITISH BURMAH. 383 

ngofid, cefais ar ddeall nad oedd agerlong yn 
myned i'r Straits am wythnos, ac y byddai yn 
rhaid i mi arosyr holl amser. Yr oedd pawb 
yn y ddinas yn 11a wn ifwdan, o herwydd 
rhyw wyliau crefyddol oeddynt yn ddathlu ; 
a synais weled cynifer o Ewropeaid yn yr 
heolydd. Golwg lied wael oeddwn yn weled 
arnynt, fel peth cyffredin. Rangoon ydyw 
prif borthladd masnachol British Burmah, ac 
mae y ddinas yn rhedeg gyda glan yr afon am 
ddeg milldir. Dywedir ei bod yn cynwys 
oddeutu can mil o boblogaeth ; a phroffwyd- 
odd y cadfridog Grant pan oedd yno, y byddai 
Rangoon, yn mhen deng mlynedd eto, yn fwy 
pwysig mewn masnach na Calcutta Yr wyf 
fi yn ameu hyny, er y dywedir fod yr boll ad- 
eiladau yn Rangoon wedi eu codi er yr amser 
y cymerodd Lloegr feddiant o'r lie yn 1851. 
Mae yr heolydd yn rheolaidd a llydain ac yn 
cael eu cysgodi gan goed dymunol, er hyny, a 
chymeryd Rangoon ar y goreu, nid ydyw yn 
lie dymunol i fyw, o herwydd ei bod am fwy 
na haner y flwyddyn mor annyoddefol o boeth, 
fel y mae yn berygl myned allan, oddigerth 
yn yr hwyr a'r boreu. Mae clefydau i raddau 
mwy neu lai yn mhob teulu, ac ar y tymor 
gwlawog, nid oes modd cadw dilladau rhag 
llwydo a phydru. Yr oedd nifer mawr o'r 



384 O AMGYLCH Y BYD. 

rnilwyr, er mor ofalus ydynt, yn cael eu blino 
gan dwymynau (jungle fevers). Yn Rangoon 
gwelir Uawer iawn o elephantiaid yn gweithio 
yn ufudd, diwyd, a deallgar. Aethyrn un- 
waith i weled un o'r melinau llifio coed, lie yr 
uedd pump o'r anifeiliad anferth hynyncludo 
coed o'r naill fan i'r Hall, mor ddeallgar a bod- 
au dynol. Cyn amcanu symud pren bydd y 
cawrfil yn ei fesur o un pen i'r Hall gyda'i 
ddwryn (trun¥) er cael allan ei ganol ; yna yn 
yinaflyd ynddo gyda'i ddwryn a'i symud i'wle 
priodol. Gwelais gawrfilod yn y dull hwn yn 
cyflawni llafur chwech neu wyth o ddynion. 
Ac ni arddengys y creaduriaid unrhyw an- 
foddlonrwydd, er gorfod gweithio fel hyn yn 
ddyddiol, drwy y blynyddau. 

Llogais gerbyd i fy nghludo i weled y Pa- 
goda fawr. Ar ol myned drwy fath o borth 
200 o llath o hyd, yr hwn oedd yn llawn o 
gardotwyr yn chwareu rhyw fath o offerynau 
er tynu sylw dyeithriaid, daethym i ben gris- 
iau yn arwain i le y gwelwn ganoedd o'r 
Burmiaid yn ymgrymu o naen eu duwiau. Mae 
yn ymddangos mai rhyw fath o gofadail ar- 
uthrol ydyw y deml hon, wedi ei hadeiladu, 
mor bell ag y gallaf ddeall, cyn amser hanes- 
yddiaeth gredadwy. Dywedir nad oes un 
genedl ar y ddaear yn f'wy ffyddlon gyda'u 



BRITISH BURMAH. 386 

credoau a'u crefydd, na thrigolion Burmah. 
Mae y deml yn gron, ac yn 300 troedfedd o 
uchder. Cefais fy siorai yn yr adeilad oddi- 
fewn, gan ei fod yn solid braidd i gyd. Mewn 
rhai o'r ystafelloedd oddi allan yr oedd math 
o dduwiau tebyg i'r eiddo y Cbineaid ; hefyd 
gwelais lawer o ystafelloedd yn yr ochrau, 
wedi eu llenwi a man dduwiau. Mae yno 
gloch anferth mewn maintioli, a dywedir fod 
y rhan fwyaf o'i defnydd yn aur pur. Clywir 
swn clychau yn barhaus, y rhai a gynhyrfir 
gan y gwynt. Mae y deml, oddigerth rhyw 
ychydig yn y gwaelod, wedi ei goreuro a dal- 
enau aur ; ac ymddengys fel twr anferth o aur 
solid. Er fod y tywydd, y gwynt a'r gwlaw 
yn euro yr aur ymaith oddiar y deml yn ami, 
gofelir am drwsio pob llecyn yn ofalus ; ac 
mae cadw yr holl deml yn drwsiadus ag aur, 
yn costio miloedd o bunau bob blwyddyn. 
Yr oedd y deml yn cael ei chyfrif unwaith yn 
un o saith rhyfeddod y byd. Bum yn hwy 
nag yr oeddwn yn bwriadu, wrth edrych ar 
bob peth ; a phan ddaethym i'r ffordd gwelais 
fod y dyn a'r cerbyd wedi blino yn aros wrth- 
yf, a bu raid i mi gerdded yn ol i Rangoon. 
Ar y ffordd cyfarfyddais a milwr Ewropeaidd 
oeddwn wedi weled yn y gwesty, yr hwn a'm 
gwahoddodd i mewn i luesdai y milwyr, lie 
17* 



386 O AMGYLCH Y BYD. 

y cefais dderbyniad croesawus ganddynt oil. 
Yr oeddynt wedi gwneyd y lleoedd yn liynod 
o brydferth, yn cynwys rhodfeydd glan, wedi 
eu haddurno a gwahanol fathau o flodau am- 
ryliw. Cymellwyd fi i fyned gyda hwy i'r 
Halt lie yr oedd ymiysonfa o ganu a dawnsio 
i fod y prydnawn hwnw, a chydsyniais i fyn- 
ed ; ac yno yr oedd tyrfa fawr o filwyr glan 
a golygus yr olwg arnynt/ wedi dyfod yn 
nghyd. Ar y banlawr yr oedd chwech o hon- 
ynt yn chwareu gwahanol o fiery nau cerdd, yn 
fedrus iawn ; ond rnor fuan ag yr aethyru i 
fewn syrthiwyd arnaf i fod yn un o dri o'r 
beirniad, am y gweddill o'r dydd ; a chan na 
chawn wrthod cydsyniais, ac ni edifarheais o 
herwydd rhoddwyd i mi bob parch. Cafwyd 
amser hynod o hwyliog trwy y dydd. Y 
Chineaid yw y prif fasnachwyr a'r prif weith- 
wyr yn Rangoon. 

O'r diwedd, cefais ar ddeallfod yr agerlong 
Fitzpabrick, o'r llinell perthynol i'r Chineaid, i 
gychwyn am Penang, a chefais fy nghelfi ar ei 
bwrdd mor fuan ag y gallwn. Codais docyn, 
a thelais yr hyn a ofynid am dano ; ond wedi 
myned ar fwrdd yr agerlong deallais nad oedd 
ymborth i mi gael heb dalu mwy. Cytunaia 
wedi hyny i dalu dau rupee y dydd am fy ym- 
borth. Dranoeth, daeth tir i'r golwg, sef Siam, 



MOEDAITH I PENANG. 387 

ar ein Haw chwith. Ymddangosai y wlacl yn 
un ddymunol iawn, yn cynwys tiroedd breis- 
ion, yn cynyrchu agos i bob math o ft'rwyth- 
ydd, yn cynwys grawnwin, ffugys, eurafalau, 
pomgranadau, melons, &c, &c. Dywedodd 
cadben yr agerlong fod niwnau gwerthf awr yn 
y parth hwnw o Siam ; ond tun oedd y prif 
fwn, lie mae miloedd o Chineaid yn gweitliio. 
Aethym heibio i lawer iawn o ynysoedd ar 
ein Haw dde, ac yr oedd tir braidd yn baihaus 
yn y golwg ar yr ochr chwith. Cawsom for- 
daith gysurus ar y cyfan, a chyrhaeddasoin 
Penaug ar y pedwerydd diwrnod ar ol ein cych- 
wyniad, yr hon sydd yn gorwedd yn y mor 
ddwy filltir oddiwrth Ian gorllewinol Malay 
Peninsula ; ac mae ei sefyllfa rhwng hydred 
100° a 100° 9 v dwyreiniol, a rhwng lledred 5° 
16° a 5° 30' yn ogleddol. Mae ei hyd yn 16 
o filltiroedd, a'i lied yn 8 milltir, gydag ar- 
wynebedd o oddeutu 130 o filldiroedd ysgwar. 
Arferai yr ynys hon berthyn i Frenin Keddah; 
ond yn 178G dechreuodd y Saeson ymsefydlu 
yno, a chytunodd yr India dwyreiniol idalu 
teyrnged nynyddol i'r Brenin. Erbyn hyn y 
mae yr ynys wedi dyfod yn ganolbwynt mas- 
nachol pwysig i'r holl ynysoedd yn y parth 
hwnw ; ac mae ynddi angorfa ddiogel i longau 
mawrion, mewn cysgod da. Tyf y balmwydd 



388 O AMGYLCH Y BYD. 

en yno yn rymus, ac mae llawer iawn o olew 
y palmwydd yn cael ei anfon i Loegr, at wa- 
hanol ddybenion. Hefyd codir siwgr, tobacco, 
com, indigo, cotwm, reis, indrawn, <fec., mewn 
cyflawnder mawr ar yr ynys. Mae yno goed- 
wigoedd gwerthfawr at adeiladu llongau yn 
tyfu. Cyfrifir Ynys Penang fel gem of the 
Eastern Seas, ac mae yn meddu y coed a'r Uys- 
iau mwyaf dymunol a welir yn unrhyw fan. 
Mae ei phalasau i'w cydmai u yn ffafriol iawn 
a'r palasau gwychaf yn Calcutta. Hefyd mae 
Penang fel Singapore a Hong Kong, yn borth- 
ladd rhydd i holl longau y byd ; ac yr oedd 
yn hyfrydwch mawr cael myned i'r Ian ac i 
westy heb fyned trwy dolldy i chwalu fy 
nghludgeln; a pheth arall, tra dymunol i 
mi yno, oedd cael bod unwaith eto mewn 
gwlad lie yr oedd doleri yn cynwys 100 cents 
yn arian cylchredol. Nid oes arian i'w cael 
ag sydd yn haws eu deall na'r rhai hyny. Wedi 
gorphwyso llogais gerbyd i fyned am tua 
phedair milldir, dros y ffordd fwyaf dymunol 
i weled rhaiadr yr oeddwn wedi clywed 
llawer o son am dano ; ac yr oedd yn rhaiadr 
bychan ardderchog mewn lie dymunol. Dych- 
welais yn ol i Penang i gael gweled rhyfedd- 
odau y dref , a threuliais ychydig ddyddiau yn 
bleserus iawn. 



STRAITS SETTLEMENTS. 389 

Yr oeddwn wedi clywed fod mwnglodd- 
iau o wabanol fathau ar y prif dir heb fod yn 
mhell o le o'r enw Laroot, a phenderfynais 
fyned yno. Aethyni i weled Mr. Newbroner, 
y Trafnoddydd yn Nhalaethau Malay, ac yn 
Penang;. Wedi yraddyddan gydag ef, rhodd- 
odd lythyr i mi i fyned at Mr. Maxwell, Us- 
tus Cartref ol yn Perak, yn erfyn arno fy mhen- 
odi yn is-arolygwr y mwngloddiau aban (tin) 
yn y lie. Y noson hono, am naw o'r gloch, 
aethym ar fwrdd rhyw fath o agerlong oedd 
yn rhedeg rhwng Penang a Laroot i gario tun 
a theithwyr. Yr oedd ar ei bwrdd oddeutu 
150 o deithwyr, oil yn Chineaid, heblaw y fi 
a'r Cadben, yr hwn oedd yn beirianydd hefyd. 
Yr oedd y tywydd yn hynod o boeth, a 
gwuaethyni fy ngwely ar y bridge, lie yr oedd 
y Cadben Smith, a'r peirianydd, yn cyd-hepian 
a mi. Erbyn boreu dranoeth yr oeddym wedi 
cyraedd yr afon,a'r efync i'w gweled yn mwyn- 
hau eu hunain ar ei glanau. Erbyn y cyr- 
haeddasom Laroot, sef ychydig o fythynod 
distadl, bu raid i mi logi rhyw fath o drol i fy 
ughario yn mlaen i Perak, wyth milldir yn 
lnhellach. Yr oedd y ffordd hon yn un hyn- 
od iawn, a gwelais rai pethau hollol newydd- 
ion i mi, yn enwedig yr elephantiaid mawrion 
yn caiio tun i'r farchnad. Bu gwlawogydd 



390 O AMGYLCH T BYD. 

trymion yn flaenorol, ac yr oedd llawer o'r 
ffordd o 12 i 15 modfedd dan ddwfr. Buasai 
yn anmhosibl cadw ar y ffordd oni bai fod 
marciau ar yr ochr allan o'r dwfr. Pa fodd 
bynag, yr oeddwn yn mwynhau y ride bon yn 
fawr, o herwydd newydd-deb y golygfeydd. 
Creaduriaid tra hynod yw y water buffaloes 
oeddwn yn weled yn mhob cyfeiriad, sef cre- 
aduriaid tebycach i ycbain, nen buffaloes na dim 
arall, ond fod eu crwyn yn debyg i gT'wyn 
moch, neu grwyn cawrfilod. Gwna y rbai 
hyn waith mawr, oa cant fod niewn dwfr yn 
barhaus ; eithr niewn lie sych, diddwfr, ymaent 
yn ddiwerth. Cyrhaeddais Perak, sef pentref 
mawr o bebyll yn llawn o Chineaid yn mhob 
cyfeiriad. Yr oedd anedd yr Ustus Maxwell 
i'w weled yn amlwg ar ) bryn uchaf yn y lie; 
o'r tu cefn iddo yr oedd mynydd, yn 3,000 o 
droedfeddi o uehder. Oddi amgylch y ty yr 
oedd nifer mawr o filwyr brodorol. Aethym 
yn mlaen, a gwahoddwyd fi i mewn, a cb yfar- 
fyddais a Mr. Maxwell, rhyw ysgogyn l»alch yr 
olwg arno, yn gwisgo gwydrau gleision. Dang 
osais iddo y llythyr ; eitnr ni bu ond ychydig 
amser cyn fy hysbysu fod.yn rhaid i mi fyned 
i'r headquarters yn Singapore, cyn y gallwu 
gael fy etbol i'r swydd; felly gwelir fy mod 
wed^teithio yr boll ffordd yn ddiles i mi fy 



STRAITS SETTLEMENTS. 391 

him. Penderfynais fyned i weled y mwn 
gloddiau cyn dychwelyd. Cyfarfyddais yno a 
phump neu chwech o Iwropeaid, ac Awstral- 
ian diggers oedd pedwar o honynt. Yr oedd 
un yn inspector, un arall .yn overseer, a'r Hall 
yn ddoctor. Daethai rhai o honynt i Malacca 
flynyddau yu ol i weithio mwn aur i gwmni 
Seisonig; ond pan drodd hwnw yn fethiant, 
llogwyd hwy gan y Saeson i wneyd y gwaith 
sydd ganddynt yn awr. Rhy w fan dyllau yn 
y ddaear ydyw y mwngloddiau yno, ac ni 
wneir dim braidd ondgolchiy pridd, y graian, 
a'r tywod, i gael y mwn alcan. Mewn un man 
yr oedd 2,000 o Chineaid yn gweithio, eithr 
nid oedd -y lie dyfnaf dros 100 troedfedd. 
Cychwynais i lawr i'r gwaelod i weled an- 
sawdd y tir ; ond hysbyswyd fi nad oedd 
rhyddid i mi fyned heb dynu fy esgidiau, a 
gadael fy ngwlawlen ar y Ian, gan fod y Chin- 
eaid yn credu os ai rhywun i mewn i'r mwn- 
glawdd ag esgidiau am ei draed, a gwlavvlen 
yn ei feddiant, y difethid eu holl obaith am 
lwc dda yn y gwaith. Pan ddeallais hyn 
aethym o'r lie i weled y modd yr oeddynt yn 
golchi, yn toddi, ac yn g wneyd y mwn yu bar- 
od i'r farchnad. Mae y gwaith hwn yn hynod 
o syml, a dim yn neillduol newydd i'wddweyd 
am dano. 



392 O AMGYLCll Y BiD. 

Cefais lety y noson hono gyda'r inspector, 
a boreu dranoeth llogais yr un cerbyd i fyned 
yn ol i Laroot, lie daethym o liyd i Mr. Smith 
yn mwynhau ei him ar f wrdd yr agerlong. 
Aethym ar fwrdd yr agerlong am chwech, yr 
hon oedd wedi ei llwytho yn drwm a'r tun o'r 
mwngloddiau ; ac yr oeddwn yn dra awyddus 
am fyned ymaith, gan fod mosquitoes ymron a 
fy mwyta yn fyw. Erbyn boreu dranoeth 
cyrhaeddasom Penan g, yn llwyddianus. Yn 
fuan deallais fod agerlong ar gychwyn am 
Singapore, ac aethym ar ei bwrdd yn ddioed. 
Deallais yn fuan mai y fi oedd yr unig Ewrop- 
ead yn mhlith y teithwyr. Wedi talu fy 
nghludiad i'r Cadben yr oedd yn rhaid cytuno 
gyda'r cogydd am ymborth, a chostiodd i mi 
ddolar y dydd. Md oedd genym ond 400 mill- 
dir o ffordd, eithr buom dri diwrnod a thair 
noson yn teithio, o herwydd arafwch ein bad, 
ac yr oedd y gwynt o'n tu hefyd. Maegolyg- 
feydd ardderchog o longborth Singapore, ac 
wrth aros yn y bau, a pheidio dyfod i dir, 
gellir credu fod Singapore yn teilyngu y teitl, 
neu arwyddocad yr enw, Gwden of the JBJast. 
Cyfeiriais fy nghamrau i'r Singapore, Hotel, a 
chefais le cysurus. Mae yma lawer iawn o 
longau o bob math yn galw ar eu teithiau yn 
ol a blaen i China. Hefyd y mae llaweriawn 



STRAINS SETTLEMENTS. 3&3 

o agerlongau yn galw yn y porthladd, gan ei 
fod yn un rhydd, ac felly yn hwylus i for- 
deithwyr i wahanol barthau y ddaear. 

Un o'r pethau cyntaf a wnaethym ar ol cyr- 
aedd Singapore oedd myned i weled Ysgrifen- 
ydd y Trefedigaethau, yr Anrhyd. C. Smith, 
yn nghylch cael gwaith yn Perak. Wedi 
myned i'w swyddfa, hysbysodd fi yn ddioed 
fod yn rhaid i mi wneyd y cais mewn ysgrif- 
en, yna y cawn atebiad mor fuan ag y gallai. 
Gwnaethym hyny, ac yn mhen tri diwrnod aeth- 
ym i'w swyddfa drachefn, er cael allan dros 
ba byd y byddai yn rbaid i mi aros. Ateb- 
wyd fi y gallai rhai misoedd fyned beibio cyn 
y deuai fy Dghais o flaen y Llywodraethwr, 
gan fod llawer o bethau o'r fatb i ddyfod i'w 
sylw cyn y gallai weithredu ar fy nghais. Dy- 
wedais nas gallwn aros ar y telerau hyny; ac 
wedi dychwelyd i'r gwesty, cefais ar ddeall 
fod rhai yn gorfod aros chwe' mis, a mwy, cyn 
cael un math o sylw. Felly gwelir fod Llyw- 
odraethwr y Straits Settlements yn hynod o 
araf yn penderfynn pethau. Gan fy mod yn 
bwriadu aros yn yr ynys hyd nes y cawn lyth- 
yr oddiwrth gyfaill o New Guinea, ni chwyn- 
ais; a phenderfynais fyned i chwilio am waith 
yn rhyw le arall. Er fod llawer allan o waith, 
cefais gynyg yn fnan ar ddau le, sef myned 
18 



394 O AMGYLOH Y BYD. 

yn heddgeidwad ar y docks, ychydig o Singa- 
pore, perthynol i gwnmi agerlongau, neu fyn- 
ed yn warder i garchardy drwg-weithredwyr. 
Daethym i'r penderfyniad y cymerwn un o'r 
ddwy swydd, ond yr oedd yn hynod o an- 
hawdd cael allan pa un oedd yr oreu, ac nid 
oeddwn yn honi y naill na'r Hall, gan na fedd- 
yliais erioed fyned yn heddgeidwad na ward- 
er. Nid oedd gwahaniaeth yn y cynog yn 
y ddau le ; a cban i mi gael ar ddeall f od yn 
haws ymadael o'r carchar ar ol blino ar y 
swydd, meddyliais am gymeryd bono. Fel 
heddgeidwad, buasai raid i mi edrych ar ol 
llwytho a dadlwytho y llongau, a chadw draw 
y drwg-weithredwyr. Pa fodd bynag, men- 
trais fyned yn warder i'r carchar ; ond y diwr- 
nod cyntaf, edifarheais yn fawr o herwydd i 
mi wrthod y He arall. Yr oedd y profiad a 
gefais fel warder yn Singapore 'prison y diwr- 
nod cyntaf, yn fwy dihoenus na'rdiwrnod y 
gweithiais yn y mor. Wei, bum yno am dros 
bum mis, a dyna yr amser rhyfeddaf a dreul- 
iais erioed. Hen filwr oedd yr arolygydd, tra 
adnabyddus yn yr holl gylchoedd, sef Major 
Gray, cefnder Lord Gray. Milwr hefyd oedd 
y pen-gwarcheidwad, neu warder, o'r enw 
Mitchal. Yr oedd pump eraill wedi eu han- 
f on o Loegr, a rhyw swyddogion milwrol oedd- 



STRAITS SETTLEMENTS. 395 

ynt oil ond tri o^ddynion gwladaidd. Hodge 
a Blackshow oedd enwau y ddau gyfaill oedd- 
ynt yn ddynion cyffredin fel fy hunan. Yr 
oedd y lleill yn perthyn i'r 74 Highlanders, 
sef y gatrawd oedd ar y pryd yn Singapore. 
Yr oeddym oil yn bwyta yn y carchar, ond yr 
oedd yn rhaid i ni ein tri gysgu mewn adeilad 
mawr, y drws nesaf i Grartref y Morwyr, ac 
agos gymaint a hwnw, lie bydd weithiau o 100 
i 200 yn aros. Nid oedd ond pump o honoin ni 
yn y ty mawr hwnw, sef tri warder a dau 
'police inspectors. Teimlais yn anarferol o 
ninedig am y dyddiau cyntaf ; ac ni oddefid i 
ni siarad a'n gilydd, tra mewn gwasanaeth yn 
y carchar. Cynefinais a'r gwaith yn y cyfam- 
ser, ond nid oeddwn yn horn y lie o gwbl. Yr 
oedd yn y carchar rhwng 800 a 900 o ddrwg- 
weithredwyr ; ac yn eu plith yr oedd o 40 i 60 
o Ewropeaid, a thri o honynt yn Gymry, o 
Ogledd Cymru. Cawsant chwe' mis o gar- 
chariad am wrthod gwneyd eu gwaith, fel mor 
wyr ar y cefnfor. Yr oeddwn i yn gwarchod 
dros y rhai yr oedd eu carchariad am lai na 
chwe' mis, sef brodorion yr ynys, Chineaid a 
brodorion India, sef 254 mewn rhifedi, yn 
cael eu cosbi am ladrata. Yr oedd yno dros 
500. o Chineaid, 200 o Malays, a'r gweddill yn 
frodorion India. Cefais arferiad da i ddysgu 



396 O A&GYLCS Y BYD. 

ieitboedd tra yno. Ar y 4ydd o Mebefin, 
rhoddais i a Mr. Hodge fis o rybudd ein bod 
am ymadael, a derbyniodd Major Gray em 
bymddiswyddiad . 

Cynwysa y Straits Settlements ynysoedd 
Singapore, Penang, Malaca a Province Welles- 
ly. Hefyd partb o'r prif dir, Laroot, Perack, 
a'r amgylchoedd, yn cynwys 234 o filldiroedd 
ysgwar. Singapore sydd ynys 27 milldir o 
byd a 14 o led, yn cynwys 275 o filldiroedd 
ysgwar, yn cael ei gwabanu o.ddiwrtb y prif 
dir gan gulf or tri cbwarter milldir o led ; ac 
mewn rbai manau nidyw ei led ond cbwarter 
milldir. Cynwysa poblogaetb yr ynys, Ew- 
ropeaid, 1,000 ; Malays, 20,000 ; Cbineaid, 55,- 
000, a 14,000 o frodorion India, Gwelir mai 
y Cbineaid yw y prif bobl. Cafodd y Cad. 
U. S. Grant a'i gwmni dderbyniad gwresog 
yno, ac ymwelsant a'r Ueoedd goreu. Gan 
nad yw ond 1° l7 r i'r gogledd o'r cyhydedd y 
mae ynlle cynyrcbiol, a'r coedydd yn eugwisg- 
oedd gwyrddion drwy y flwyddyn, a golwg 
ddymunol ar y meusydd a'r gerddi, yn llawn 
ffrwytbau a cbynyrcbiou o wabanol fatbau. 
Mae yn baf poetb yn Singapore drwy y 
flwyddyn, ond er byny, nid ydyw can boetbed 
a'r amser poetbaf yn y Talaetbau Unedig ; ac 
mae awelon oeraidd o'r mor yn gwneyd y nos 



STRAITS SETTLEMENTS. 397 

yn dra dymunol. Fel ag yn India, Ewropeaid, 
sydd mewn swyddi uchel yn Singapore ; ac 
maent mewn byd da, yn cymeryd eu hamser 
yn esmwyth. Mae tri o Gymry yn eu plitb, 
sef Mr. Evans, dilledydd, Mr. D. Davies, sail 
maker, ac yn olaf, nid y lleiaf, J. D. Vaughan, 
Ysw., cyfreithiwr. Mae ef yn mhob peth yn 
un o'r rhai mwyaf blaenllaw a dylanwadol. 
Nid ydyw yn hollol hyddysg yn yr iaith Gym- 
raeg. Dynion o Merthyr Tydfil yw Evans a 
Davies. Mae Singapore yn cynyddu. a 11a wer 
o adeiladu yn myned yn mlaen ; a chredir y 
daw y wlad yn y cylchoedd hyny yn lie pwys- 
ig cyn hir, mewn te, coni a mwnau, gan fod y 
Maraja of Johore yn agor ei wlad i fasnach a 
thrafnidiaeth. 



398 O AMGYLOH Y BYD. 



PENNOD XIII. 



Mordaith o Singapore i Hong Kong — Marwol- 
aeth im <?V teiihwyr — Golygfeydd hynod — 
Olanio yn Hong Kong — Merched yn rhwyfo 
cychod — Absenoldeb anifeUiaid, a dynionyn 
gwneyd eu gwaith — Hynodion yr amgylch- 
oedd — Gael fy newis i fyned i arolygu 
gwaith yn Amoy — Dull hynod y Ohineaid i 
fyw a rnarw — Maintioli y wlad— Ynys 
Formosa — Cyfarfod a Ohymry — Helyntion 
y wlad — Yr hinsawdd c&c, <&c. 

Daeth y llythyr oddiwrth fy nghyfaill o 
New Guinea i law, ond yr oedd y newyddion 
yn hollol anffafriol ; ac felly rhoddais heibio y 
cynllun i fyned yno ; yna penderfynais fyned i 
Hong Kong. Cawsoni f ordaith hyfryd o Sing- 
apore i Hong Kong ; ac yr oedd y Cadben Ross 
yn gwneyd ei hun mor ddedwydd ag y gallai 
er cael y teithwyr oil felly hefyd. Aethom 
heibio i lawer o ynysoedd yn y mor. Dengys 
y nif er mawr o agerlongau a gyf arfuasom ar y 
daith, fod llawer o fasnachu a morio y ffordd 
hono. Ar y trydydd diwrnod allan yn y mor, 
gwelais ryw fath o aderyn yn ymgodi i'r en- 
trych o ben blaen yr agerlong ; ac yr oedd 
papyr i'w weled yn amlwg yn hongian oddi- 



MORDAITH I HONG KONG. 399 

wrth ei droed. Cyfeiriais sylw y cadhen ato ; 
ac aethom yn mlaen, er cael allan beth oedd, 
a'r achos o hono. Cawsom ar ddeall mai 
Chinead cyfoethog oedd wedi cael ei daraw 
yn glaf o'r colic ; a darf u i'w gyfeillion a'i 
berthynasau oeddynt gydag ef , benderfynu an- 
fon siaredydd (parrot ) i gario llythyr i'w 
berthynasau yn Singapore, yn cynwys y new- 
ydd galarus ! Eithr nid wyf yn gwybod a 
lwyddodd y pa/rrot i gario y newydd i'rpellder 
o 450 o filldiroedd. Hyny oedd ei bellder ar 
y pryd o Singapore ; ond pa fodd bynag, aeth 
yr aderyn yn ol yn yr iawn gyfeiriad, ar ol 
ehedeg yn ddigon uchel i gael cychwyniad da. 
Yr oedd yr holl Chiueaid yn sicr y cyrhaeddai 
y pan' rot ben ei daith yn llwyddianus, ac yr 
oedd y cad ben yr un farn hefyd. Beth bynag 
am hyny, yn mhen 24 o oriau, ehedodd bywyd 
y Chinead ymaith, ond fe allai mai i ryw gyf- 
eiriad gwahanol i'r aderyn yr aeth. Wei, bu 
y Chinead farw ar y mor, a chan fod yn ar 
f eriad gan y Chineaid gyrchu cyrff eu cydwlad- 
wyr adref i'w claddu mewn bedd, a chan fod 
y cadben wedi gorchymyn i'w gladdu yn y 
mor, yn ol yr arferiad cyftredin, yr oedd y 
Chineaid mewn ofn a dychryn mawr. Ond o 
herwydd fod ganddynt ddigon o arian, buont 
yn llwyddianus i gael y cadben i wneyd arch 



400 AMGYLOH Y BYD. 

i'r marw, i'w gludo i'r Ian. Gwnaed arch, a 
rhoddwyd y corff ynddi, gyda digonedd o bob 
math o ymborth maethlon, megys reis, teisenau 
a seigiau breision, yn ol arferiad y Chineaid. 
Ar ol cau yr arch i fyny, rhwymwyd hi wrth 
ochr y llong i'w chario i ben y fordaith. 

Oddeutu pump o'r gloch prydnawn y pum- 
ed dydd allan, canfyddasom ryw wrthrych yn 
y mor a ymddangosai fel cwch agored, gyda 
thri neu bedwar o ddynion ynddo. Gran fod 
agerlong wedi colli yn ddiweddar yn y cyf- 
eiriad hwnw, meddyliodd ein cadben y gall- 
asai rhai o'r dwylaw fod mewn cwch, yn cael 
eu lluchio ar frigau y tonau, ac aeth allan o'i 
lwybr mewn tref n i ddeall beth oedd y gwrth- 
rych a ymddangosai mor hynod ; a chan fod 
y nos yn ein dal a'r tywyllwch yn casglu o'n 
hamgylch, bu raid i ni fyned yn agos ato cyn 
deall beth ydoedd. Yr oedd ein siomedigaeth 
yn fawr ar ol myned mor bell o'n llwybr, pan 
welsom mai coeden enf awr ar lun cwch ydoedd, 
a'r cangenau toredig yn ymddangos yn y pell- 
der fel cynifer o bersonau ! Mae y dychym- 
yg a'r dysgwyliad yn ami yn creu ffug ddel* 
weddan o flaen y meddwl ; fel y bydd ofnau 
plant by chain a mawrion, yn troi pob careg a 
thwmpath yn y nos yn fwgan atgas ! 

Cyfeiriasom ein hagerlong i ysgogi yn yr 



M0RDA1TH I HONG KONG. 401 

iawn ffordd am Hong Kong ; ac yr oedd y tyw- 
ydd yn dyfod yn f wy dynmnol a hyfryd nag 
y bu er's amser. Yr oedd yr oerni yn dra dy- 
nmnol, ar ol y poethder eithafol a ddyoddef- 
asom dros dalm o amser. Denwyd ein sylw 
yn arbenig gan nifer mawr o ynysoedd by ch- 
ain, noethlwm, oeddynt yn neidio i'r golwg yn 
dra mynych, oddiamgylch y rhai yr oedd 
nifer mawr o gychod pysgota ; ac yn mlaen y 
moriasom drwy wahanol olygfeydd, fel erbyn 
tri o'r gloch y seithfed dydd, yr oeddym wedi 
angori yn Hong Kong, yn mysg nifer mawr o 
longau ac agerlongau. Yn ddiatreg daeth llu 
anferth o gychod mawrion, a elwir sanpans, 
yn cael eu rhwyfo gan ferched, o'n hamgylch ; 
ac mae y merched hyny yn gwneyd eu gwaith 
yn gyfartal i'r goreu o'r dynion. Mae y cych- 
od hyny yn fwy na'r rhai welir yn Ewrop ; ac 
mae llian wedi ei osod ar y pen ol i gadw 
dryghin draw. Mae teuluoedd yn byw yn 
barhaus yn y rhai hyny — y gwr, y wraig a'r 
plant oil yn cydweithredu am ei bywiolaeth. 
Aethom i'r Ian yn un o'r badau hyny. 

Nid oedd genyf un drychfeddwl yn mha le 
i aros yn Hong Kong ; ac mewn gwirionedd, 
nid oes ond ychydig o leoedd i'w dewis. 
Cyfrifir Hong Kong Hotel yn first class — pris, 
$3 a $ y dydd ; State Hotel, yn Queen's Road, 



402 O AMGYLCH T BYD. 

$2 a $2 50 y dydd ; ond cefais fod y lemper- 
ance Hotel ychydig yn rliatach ; ac o herwydd 
hyny arosais yn hono. Md oedd dim i'w gan- 
mol ynddi, ac yr oedd gwr y ty ar ei spri bob 
dydd. Bhaid dweyd, pa fodd bynag, fod yao 
lyfrgell dda, ac ynddi y gwelais newyddiadurr- 
on Americanaidd, oeddynt ar y pryd yn dra 
dyeithr i mi. Wei, y peth sydd yn taro dyn 
o Ewrop gyda hynodrwydd mawr, mor fuan 
ag y daw i ddinasoedd China, yw absenoldeb 
ceffylau a cherbydau. Pefnyddir cadeiriau i 
gario pobl ar hyd yr heolydd, a cherir y dyn 
trymaf gan ddau Chinead ar hyd heolydd 
sythion Hong Kong, am o 10 i 20 cent yr awr. 
Yn mhob gwaith, a chyda phob peth a ddygir 
yn mlaen, nerth neu allu dynol a ddefnyddir i 
wneyd y caledwaith trymaf. Maent fel pe 
buasent wedi hollol ymwrthod a phob llafur 
drwy beirianau neu nerth ceffylau, ac ni cheir 
dim ond gwaith Haw, drwy nerth braich ac 
ypgwydd fac mae y rheilffordd a adeiladwyd 
o Shanghai gan gwmni Seisonig, wedi ei 
phrynu gan awdurdodau China, y rhai a god- 
asant y cledrau, ac a wnaethant yr holl ffordd 
yn gydwastad a'r llawr, ar ol talu pob ceiniog 
am dani ! Cymerasant y cerbydau, y cledrau 
a'r peirianau, a thaflasant y cwbl yn bendram- 
wnwgl i'r pydew. Dywedant y bydd i'r fath 



HONG KONG. 403 

welliantau ag ydyw rheilfryrdd, ysbeilio y bobl 
o'r llafur y bwriadwyd iddynt ei gyflawni 
mewn trefn i enill eu cynaliaeth ! 

Daeth trefedigaeth Hong Kong, sef ynys 
ddrylliog a clireigiog, a alwyd gan y Portu- 
geaid yn Ladrones (neu Ynys y Lladron, am 
iddynt gael y brodorion yn yr amseroedd bor- 
euaf yn nodedig o ladronllyd), i feddiant 
Prydain yn Awst, 1842 ; a Koolong, sef rhan 
fechan o dir ar yr ochr arall i'r angorfa, ' yn 
1861. Mae Ynys Ladrones — yn awr Victoria 
Island — ar yr hon y saif dinas Hong Kong, yn 
un-rnilldir-ar-ddeg o hyd, ac o ddwy i bump o 
led. Mae y mynydd uchaf ar yr ynys yn 
1,809 o droedfeddi uwchlaw arwynebedd y 
mor, ac amgylchir ef yn fynych gan niwl, fel 
na bydd modd gweled y flag-staff a'r arwydd- 
ion ar ei gopa. Cyfrifir fod poblogaeth Hong 
Kong tua 200,000, o'r rhai y mae 7,000 yn 
Ewropeaid ac Americaniaid, yn cynwys 1,000 
o fllwyr, am wasanaeth y rhai y telir 20,000 o 
bunau yn flynyddol i Loegr. Yr Anrh. John 
Pope Hennessey, Gwyddel gwladgarol, oedd 
Llywodraethwr y Drefedigaeth, a derbyniai 
gynog o £5,000 yn y flwyddyn, ond mae y 
swni erbyn hyn wedi ei godi i £6,000. Yn 
ystod fy arosiad yn Hong Kong, ymwelais a 
Koolong, Happy Valley, y Gerddi, a phob lie 



404 O AMGYLOH Y BYD. 

arall yn y eylchoedd allaswn feddwl oedd o 
ddyddordeb. Cwm bychan nodedig o bryd- 
ferth, ac yn cael ei drin fel gardd, yw yr 
Happy Valley ; ond am y Gerddi, y rhai yd- 
ynt ar lechwedd bryn uwchlaw Ty y Llyw- 
odraeth, nis gallaf gofio am ddim gwerth ei 
grybwyll yn perthyn iddynt, er fod gan yr 
Hong-Kongiaid feddwl mawr o honynt. 
Chwareua y seindorf filwrol yno dair noson o 
bob wythnos, ac ar yr adegau hyny goleuir y 
gerddi gyda Chinese lanterns; ac os bydd y 
tywydd yn ffafriol, ymgynulla tyrfaoedd 
mawrion o bob gradd a lliw yno. 

Yn ystod y tair wythnos yr arosais yn 
Hong Kong a'r amgylchoedd, ymddangosodd. 
yraofyniad yn y newyddiaduron, am Clerk of 
Worlcs, i fyned i fyny i Amoy, China, i arolygu 
gwaith oedd ar gael ei ddechreu yno ; ac am 
fynylion pellach cyfeirid at Mri. Wilson <fc 
Bird, Architects and Engi/ne&rs y Hong Kong. 
Aethym i'w gweled, ac ar ol ychydig ddyddiau 
cefais fy mod wedi fy newis ganddynt i'r 
gwaith, allan o nif er mawr o ymgeiswyr ; ac ar 
ol ffarwelio a'r cyfaill Hodge, yr hwn oedd 
wedi agor masnach iddo ei hun, aethym ar 
fwrdd yr agerlong Douglas, i fyned i'r He 
hwnw at y gwaith crybwylledig. Mae yr 
olwg ar y ddinas oddiar y hay ryw beth yn 



MORDAITH I AMOY. 405 

debyg i Antananarino, Madagascar — yr adeil- 
adau yn ymgodi y naill uwchlaw y Hall. Yn 
agos atom yr oedd un o agerlongau San Fran- 
cisco, yr hon oedd y fwyaf o lawer yn y bay. 
Yr un amser, cychwynai y French mail i 
Shanghai, a chadwasom yn agos ati trwy y 
Ly-ee moon Pass, yr hwn sydd tua haner mill- 
dir o led, a'r cilfachau ar y ddwy ochr yn cael 
eu gwrteithio yn rhagorol gan y Chineaid. Yn 
awr ac eilwaith, ceid golwg ar chwarelau ith- 
faen rhagorol ; a gallaf ddweyd mai lie da y w 
China am geryg at adeiladu. Wedi pasio 
drwy y fynedfa, ymadawsom a'r agerlong 
Ffrengig, gan gyfeirio tua Swatow. Pan god - 
ais y boreu canlynol, canfyddwn fynyddau 
noethlwm yr olwg arnynt ar y chwith, ond 
wrth ddynesu atynt, ymddangosai fod John 
Chinaman yn gallu gwneyd defnydd o amryw 
lanerchau ar hyd-ddynt, ac yn y cilfachau is- 
elaf gwelid siwgr, reis, a phethau eraill yn 
tyfu yn olygus lawn. Yn mhen awr a haner 
wedi cyraedd genau yr afon lydan, angorasant 
o flaen tref Swatow, lie isel ar ein deheu, heb 
ddim neillduol yr olwg arno, ond y lluosog- 
rwydd o dai by chain. Yr ochr arall i'r afon, 
cartrefa yr Ewropeaid a'r Americaniaid. 
Aethym i'r Ian yn Swatow, a llogais arwein- 
ydd i ddangos i mi y parthau rhyfeddaf. Yn 



406 O AMGYLOH Y BYD. 

union ar ol glanio, deuir at fasnachdai Ew- 
ropeaidd, ond aethym heibio y rhai hyny i'r 
rhan Chineaidd o'r dref, tr wy ystrydoedd 
saith neu wyth troedfedd o led, ac wedi haner 
eu toi. Cyfarfyddid yn barhaus a'r trigolion 
gyda'u beichiau, a dylynid fi gan dri neu bed war 
o gardotwyr. Yr oedd rhyw beth iV werthu 
ar bob Haw ; ac yr oedd pob twll mor llawn 
o dd}^nolryw fel mai rhaid oedd defnyddio y 
penelin i weithiofy ffordd drwyddynt. Weith 
iau, byddwn yn sathru ar droed ci neu fochyn, 
a mawr y drafferth cadw i f yny a'r arweinydd. 
A chan fod yr ystrydoedd yn myned yn fwy 
culion, budron, a drewllyd, gorchyniynais fy 
nghynieryd yn ol y ffordd gyntaf, threuliais y 
gweddill o'r dydd ar fwrdd y Douglas. 

Tuag wyth o'r gloch yn yr hwyr, cychwyn- 
wyd tuag Amoy, a chyraeddwyd yno yn 
mhen deuddeng awr. Yr oedd yn y porthladd 
pan gyrhaeddasom, bedair o agerlongau a 
phymtheg o hwyl-longau. Mae y fynedfa i'r 
He yn dra thebyg i'r eiddo Swatow — tref Amoy 
ar y dde, a Koolongsoe, sef ynys lie y trigiana 
yr Ewropeaid, gyferbyn. Nid oedd dim wedi 
ei ddarparu ar fy nghyfer, a chan nad oedd 
neb o'r Ewropeaid yn cadw byrddwyr, am bris 
yn y byd, cefais gryn drafferth i wneyd cartref . 
Grwneir yr Ewropeaid— tua dau gantohonynt 



YN CHINA. 407 

mewn nifer — i fyny o drafnoddwyr, pilots, 
masnachwyr, swyddogion cyllidol, neu rai 
mewn swyddau enillgar eraill, ac maent oil o'r 
bron yn byw yn gysurus gyda'u teuluoedd, 
mewn aneddau helaeth a gwychion, ac heb 
angen neb arall yn eu teuluoedd. Felly nid 
oedd dim i'w wneyd ond rhentu yr unig dy 
oedd i'w gael yn Koolongee, yr hwn oedd 
yn cynwys wyth o ystaf elloedd. Prynais wely 
mawr er mwyn iddo lanw tipyn ar y ty ; 
hefyd esmwythfainc, haner dwsin o gadeiriau, 
a dau fwrdd ; a chan fy mod tra yn Singapore 
a Hong Kong, wedi cael paentio ar raddfa 
helaeth tua dwsin o luniau oedd genyf o'm 
perthynsau a'm cyfeillion, a rhwng pob peth — 
baggage ac oil — llwyddais i lanw tin o'r wyth 
ystafell, a dim ond un. Felly, gyda'r eithriad 
o ychydig daclau at goginio, yr oedd saith o 
ystafelloedd fy nhy yn weigion. 

Y pwnc nesaf oedd cael bachgen i goginio 
fy ymborth, a chyda hyny ni chefais nemawr 
drafferth. Ond mae y bechgyn hyny wedi eu 
dyfetha gan yr Ewropeaid cyfoethog, fel nad 
oes modd cael gan un o honont wneyd dim 
ond ei waith arbenig ei hun. Yr oedd fy 
nghogydd yn rhy falch i gario dwfr, glanhau 
esgidiau, na dim o'r fath. Ni wnai ddim ond 
coginio, a gorfu i mi logi un arall i lanhau y 



408 < O AMGYLCII Y BYD. 

ty, gwneyd y gwely, glanhau esgidiau, <fcc. 
Yn mhen ycliydig ddyddiau, gwrthododd 
hwnw eto gario dwfr, er fod digonedd o hono 
i'w gael mewn ifynon tuag ugain Hath, o bell- 
der. Tybiais eu bod yn cymeryd mantais ar- 
naf, ac anfonais y ddau i ifwrdd yn union- 
gyrchol ; eithr hysbyswyd fi gan yr Ewropeaid 
mai ofer ymresymu a hwynt, na wnaent ddim 
yn wahanol. Gan hyny llogais dri o ddynion 
mewn oed i wasanaethu arnaf, ac yr oeddwn 
o angenrheidrwydd yn teimlo yn chwyddedig 
iawn, pan yn gorwedd ar fy esrnwythfainc yn 
y lie ffasiynol hwnw, gy^a thri o weision wrth 
law yn barhaus. 

Yn nesaf, yr oedd yn rhaid cael cwch, neu 
sanpa?i, fel y gelwir ef (tua 12 troedfedd o 
hyd) i groesi yn ol ac yn mlaen i Amoy, lie 
yr oedd y gwaith ; a thrwy fod yn rhaid croesi 
bump neu chwe' gwaith yn y dydd, y ffordd 
rataf oedd llogi sa/npan yn hollol at fy ngwas- 
anaeth, am swm penodol y mis. Felly, rhwng 
pob peth, gwelir fod dechreu byw yno yn gryn 
anturiaeth. Cymerai i mi tuag ugain mynyd 
o amser i groesi y bau, yn nyfroedd yr hwn y 
gwelir yn ami white poi'poises yn chwareu. Ar 
y flrynt, y mae amryw o fasnachdai Ewrop. 
eaidd ; a dyna y lie yr oedd fy ngwaith i fod, 
sef arolygu y Chineaid wrth adeiladu sea wall, 
ariandy mawr, &c. 



YN CHINA. 409 

Un o'r dyddiau pwysicaf yn nghorfl: yr holl 
flwyddyn yn y parthau hyny a thrwy holl ym- 
erodraeth China, ydyw Chwefror y IV eg, a'r 
diwrnod hwnw cyflogais arweinydd i fy nghy- 
meryd drwy ddinas Amoy, i weled y pethau 
rhyfedd y sonia y Chineaid gymaint am dan- 
ynt. Y lie cyntaf yr aethym iddo oedd math 
o deml eu duw Josh, a elwir Josh House, wedi 
ei osod ar yr heol, oddeutu chwe' throedfedd 
oddiwrth y ddaear, fel y gellid cerdded dano. 
Mesurai o 25 i 30 troedfedd o hyd, a thuag 8 
troedfedd o led, neu lawn led yr heol. Yr 
oedd y deml wedi ei haddnrno drwy ei goreuro 
oddifewn ac allan, ac yr oedd yr eilun dduw 
Josh a golwg ardderchog arno, wedi ei am. 
gylchu a phob addurniadau. Wedi cerdded 
tna deugain Hath i fyny yr heol, daethym at 
deml arall yr un mor hardd, os nad harddach. 
Deallais fod y rhai hyny i'w cael yn yrunpell- 
der oddiwrth eu gilydd drwy yr holl ddinas, 
os byddai yr heolydd yn ddigon Uydain. Dan 
yr amgylchiadau hyny mewn lleoedd culion, 
darperir lie i Josh yn yr ystordai ; ond yr oedd 
yn rhaid iddynt fod yr un bellder y naill oddi- 
wrth y Hall. 

Deallais yn f'uan mai am 8 o'r gloch yn yr 
hwyr y gwelid y rhyfeddodau mwyaf ; ac yr 
oedd yr holl heolydd yn llawnion o edrych- 
18* 



410 O AilOYLOH i BYD. 

wyr, a cherddoriaeth offerynol i'w glywed yu 
mhob cyfeiriad. Oddifewni'r ty neu y deml, 
yr oedd offeiriad yn ysgrifenu rhywbeth ar 
bapyr goreuredig, yn union o flaen y duw 
Josh. Am 8 o'r gloch yn union neidiodd yr 
offeiriad ar ei draed, a thaflodd y papyr melyn 
ar yr hwn yr oedd wedi ysgrifenu rhywbeth, 
i dan oedd newydd ei oleuo ar yr heol. Tafl- 
wyd llonaid basgedau o bapyrau eraill i'r tan, 
ac ar amrantiad, wele luoecfd yn taflu fire- 
crackers i'r tan, gan noeddio allan yn uchel ar 
haner canu, ac ar yr un pryd curent biseri 
tuniau, a llestri eraill, yn eu gilydd, a churwyd 
tabyrddau, ehwythwyd cyrn, a gwnaed pob 
math o oernadau, a swn, na chlywais ei gyif- 
elyb erioed o'r blaen, a gobeithio na chlywaf 
byth mwy. Rlfaid i'r bobl a drigianant yn y 
He fyned i'r holl gostau i adeiladu y tai hyny, 
drwy i bawb gyfranu yn ol eu gallu, tuag at 
gael digon o bob peth yn y dyfodol. Yr oedd- 
ynt yn anfon at yr awdurdodau goruchel am 
ymborth, a phob peth arall at eu hangenion 
am flwyddyn, megys arian, dill ad, &c. Yr 
oedd enwau y cwbl wedi eu hysgrifenu ar y 
papyrau a nodwyd yn flaenorol, y rhai a anfon. 
wyd i fyny i'r goruwch-leoedd, neu i'r nefoedd, 
yn y mwg, y tan, a'r gwreichion — y bloeddio, 
yr oernadau, a'r twrf mwyaf ofnadwy. Ar ol 



YN CHINA. 411 

Kyny codwyd banloriau i fyny yn mhob cyf- 
eiriad, tua llathen oddiwrth y ddaear; yna 
dechreuodd y sing song o ddifrif calon, sef 
chwareu y Chineaid. Maent yn cyfrif y 
cbwareu hwn hefyd fel addoliad pwysig iawn, 
yr hwn a gedwir i fyny yn barhaus o'r boreu 
hyd y nos. Rhaid i bawb fyddo am basio ar 
yr heol y ffordd hono ymgripio o dan yr QSgyn- 
lawr. Mae eu canu yn hollol annaturiol i mi, 
ac ni chlywais lais canu mewngwirioneddgan 
neb o honynt, yn ol barn Ewropeaid am ganu ; 
ac am eu hofferynau cerdd, y mae y rhai hyny 
yr un mor annerbyniol genyf, ond y mae yn eu 
meddiant lawer iawn o amrywiaetbau o hon- 
ynt. Maent oil yn llawn o felodedd a miv\ sig 
perseiniol i glustiau y Chineaid, ond i fy 
nghlustiau Cymreig i, yr oedd eu swn yn deb- 
yg i'r swn a wna Evan yr hogwr yn ei weithdy 
wrtji hogi llifiau; eto, hawlirgan y Chineaid 
eu bod yn mhell o ilaen yr Ewropeaid fel 
cerddorion Ueisiol ac offeiynol. Maent hwy 
yn credu eu bod yn rhagori cymaint ar bobl 
Ewrop fel cerddorion, ag yr ydym ninau yn 
tybio ein bod o'u blaen hwythau. Maent yn 
dra hoff yno o'r brass band, a chredant fod yr 
Ewropeaid yn gallu cbwareu yr offerynau 
hyny, ond nid agos cystal ag y gallant hwy. 
Dyna fel y mae chwaeth yn myned, ac felly y 
mae pob math o fwyd yn cael ei fwyta. 



412 O AMGYLOH Y BYD. 

Mae y Chineaid hefyd yn credu yn gadarn 
a diysgog fod eu crefydd hwy yn tra rhagori 
ar holl grefyddau y byd, a'i bod yn hynach o 
filoedd o nynyddoedd na'r un grefydd arall 
mewn bodolaeth ; ac y niae y ffaith eu bod 
hwy yn tybied eu hunain yn uwch, ac yn f wy 
perffaith na chenedloedd eraill, yn eu gwneyd 
yn rhai tra anhawdd eu troi, a'u hanog i fab- 
wysiadu unrhyw grediniaeth dramor a dyeithr. 
Ychydig iawn, iawn, sydd yn cael eu troi i 
gredu Cristionogaeth ; ac y mae pob hanes di- 
ragfarn yn proii nad ydyw Cristionogaeth yn 
cael dylanwad mor effeithiol ar bobl China, 
ag a gaf odd Mahometaniaeth a Buddhistiaeth ; 
ond gan fod y cenadon yn well am ddweyd 
eu hanes yn China a lleoedd eraill, ac am gref- 
yddau, gadawaf y gorchwyl iddynt hwy. 

Trwy garedigrwydd dau foneddwr cefais 
ryw fath o bleser-deithio gyda'r arfordir am o 
leiaf ugain milldir, yn mhob cyfeiriad He y 
gallai cwch fyned. Gralwasom yn y pentrefi 
lluosog ar y glanau ; a thrwy fod un o'r bon- 
eddwyr yn gallu siarad y Chinaeg yn rhugl, 
cawsom well hwyl gyda'r brodorion. Mae y 
pentrefi hyn yn amgylchoedd Amoy yn lied 
agos yn mhob cyfeiriad, ac mae golwg ddy- 
munol iawn arnynt o bellder. Grwelir tai 
bychain, gwynion, yn llechu yn nghysgod y 



YN CHINA. 413 

coed, y rhai sydd yn cael eu hamgylchn gan 
erddi a meusydd rice hyd odreon y mynydd- 
oedd. Ond fel yr oeddwn yn dysgwyl, cefais 
fod yr olygfa hardd ar y pentrefi pan yn y 
pellder, yn diflanu wedi dyfod yn agos atynt. 
Y peth cyntaf a welir ar y Ian yn mhob pen- 
trcf yw watch house — rhyw fath o adeilad ys- 
gwar dau uchder llofft. Yn y llofft mae twll 
digon mawr i ddyn bychan fyned i mewn, ond 
bydd yn rhaid cael ysgol oddi allan i ddringo 
iddo. Ar ol i'r gwyliwr fyned i mewn, cym- 
erir yr ysgol ymaith gan y trigolion, hyd nes 
daw amser y gwyliwr arall, yr hyn sydd i fod 
bob nos a boreu. A dyna fel y gweithredir 
yn mhob pentref, er weithiau, fel y crybwyll- 
ais, mewn cyraedd galw. Dengys hefyd fod y 
Chineaid yn ddrwgdybus iawn y naillo'rllall. 
Mae amryw ynysoedd bychain yn amgylch- 
oedd Amoy, y gallairhai canoedd o'r Chineaid 
wneyd bywoliaeth gampus arnynt — rhai o 
honynt yn ffrwythlon gyda llawnder o ddwfr, 
&c. Ond y mae arnynt ofn myned i fyw idd- 
ynt, rhag y byddo i'w gelynion ddyfod a llad- 
rata pobpeth a llofruddio pawb, fel y dywed- 
ir eu bod wedi gwneyd amser yn ol. O her- 
wydd hyny mae yr ynysoedd yn cael llonydd 
hollol. Dywedir pe byddai i ysbeilwyr ym- 
weled a rhai o'r pentrefi crybwylledig y bydd- 



414 O AMGYLOH Y BYD. 

ai i'r pentrefwyr, trwy arwyddion, a thrwy dan 
yn y nos, wneyd hyny yn hysbys i'r lioll ben- 
trefi am ugain milldir o gwmpas, mewn ychyd- 
ig fynydau; er hyny i gyd ymddengyseu bod 
mewn ofnau parhaus. 

Gryda'r glanau, yn rnhob cyfeiriad, yr oedd 
gwelyau oysters i'w cael ; a dyna yr unig beth 
at fwyta allaf feddwl sydd yn rhatach yn 
Amoy na'r un parth arall o'r byd. Grellir 
prynu digon o wystrys i ddigoni haner dwsin 
o ddynion barus am o 12 i 15 cent. Fe allai 
mai un rheswm dros eu bod yn gallu gwerthu 
wystrys yn rbzid yn Amoy ydyw, eu bod yn 
defnyddio eu cregyn i wneyd math o sylwedd 
i ateb yn lie calch at adeiladu. Trwy yr holl 
amgylchoedd gwelir man ffwrneisiau i losgi y 
cregyn yn mhob pentref, a chyf rifir f od cliinam 
(canys dyna enw y sylwedd) yn tra rhagori ar 
galch y byd gwareiddiedig. 

Oddimewn i'r pentreii (fel Amoy) gwelir 
moch a chwn haner llwglyd yr olwg arnynt, 
yn myned a dyfod i'r rhan fwyaf o'r tai heb 
neb yn talu sylw iddynt. Y mae rhai pobl 
arianog yn y pentrefi, ond ychydig wahaniaeth 
oedd i'w ganfod rhwng eu tai a thai pobl eraill 
o herwydd fod arnynt ofn dwyn sylw y Man. 
darines. Pe byddai i'r cyfoethogion wneyd 
arddangosiad o'u cyfoeth mewn unrhyw fodd, 



YN CHINA. 415 

byddai y Mandarines ynsicr o ddisgyn arnynt 
a chymeryd y rhan helaethaf oddiarnynt. 

Yn ystod ein gwibdeithiau, pan na fyddai 
y mynyddoedd yn mhell o'r Ian, elem yn ami 
drwy y meusydd rice gan ddringo i'w penau i 
weled yr ardaloedd amgylchynol. Yr oedd 
rhai llanerchi hyfryd i'w gweled yn y pellder, 
ond noetblwm iawn yw y mynyddoedd ar y 
cyfan, ac am wn i yn dda i ddim ond i gladdu 
y meirw. Ar bob llecbwedd a bryn, yn mkell 
ac yn agos, nid oes dim ond beddau i'w cael. 
Mae yr oil o'r mynyddoedd wedi eu gor- 
cbuddio a beddau. Mae yn rhaid i'r Chineaid 
gael eu claddu a'u penau i fyny i'r bryn, er 
mwyn bod yn gyfleus i adgyfodi ; a dyna yr 
achos fod yr holl feddau ar y llechweddau. 
Mae y rhan fwyaf o'r bedd-adeiladau yn 
haner crwn, neu ar lun pedol ceftyl, yn cymer- 
yd tua deuddeg troedfedd ysgwar, a rhai yn 
llawer mwy, ond mae canoedd wedi eu malurio 
gan henaint. 

Ar yr amser yr oeddwn yno yr oedd China 
yr darparu am ryfel gyda Rwsia ; ac yr oedd 
trigolion Amoy mewn ofnau parhaus. Dy- 
wedai papyrau dy ddiol Hong Kong fod triugain 
o Ewropeaid wedi cael eu cyflogi yn North 
China yn unig, o dan gyflog o $300 y mis, i 
ddysgu y brodorion yn y dull Ewropeaidd o 



416 O AMGYLCll Y UYD. 

ryfela. Ellmyniaid a Ffrancod oedd y rhai 
hyny oil ; ac yrnddengys nad oedd o un dyben 
i Sais nac American wneyd cais am swyddi 
yno. Yn ddiweddar daeth llong ryfel Rws- 
iaidd yn llawn o filwyr i mewn i Amoy, yr hyn 
a barodd ddychryn mawr i'r trigolion trwy yr 
hoi] dref, oblegid y twrw oedd yn mhlith y 
trigolion, fod Bwsia a China mewn rhyfel eis- 
oes ar y terfynau. Ond o lawenydd mawr 
iddynt, aeth y troop ship allan heb wneyd niw- 
ed i neb. 

Hawlia y Chineaid fod eu gwlad, sef Ym- 
erodraeth China a'r tiriogaethau dibynol ami, 
yn mesur 3,924,627 o filldiroedd petryal, ac yn 
cynwys poblogaeth o 425 o filiwnan. Eithr 
dywed cenadon ac eraill, fod y cyfrifon uchod 
yn cynwys tiriogaethau a hawliant eu bod yn 
hollol annibynol ar lywodraeth China. Felly 
nid oes un math o sicrwydd parth eangder yr 
Ymerodraeth ; ond y dyb gyffredin gan y rhai 
mwyaf adnabyddus a China, yw ei bod tua'r 
un maintioli a'r Talaethau Unedig (heb 
Alaska), a'i phoblogaeth yn ychydig dros 300 
miliwn. Modd bynag, dywedir oddiar awd- 
urdod swyddogol, fod cyfartaledd poblogaeth 
China wirioneddol i'w milldiroedd petryal, yn 
fwy yn 1872 nag eiddo un wlad arall, oddi. 
eithr Lloegr, a Chymru a Belgium. Dangosai 



YN CHINA. 41 V 

y ddeiliadeb ddiweddaf fod yn Belgium 462 o 
drigolion i bob niilldir ysgwar, 389 yn Lloegr 
a Chymru, a 347 yn China. Yn ol cyfrifon 
yr awdurdodau cyllidol, yr oedd yn China yn 
1872, 3,660 o dramorwyr, 1,771 o'rrhai ddaeth- 
ent o Brydain Fawr a'r Werddon, 541 o'r Tal- 
aethau Unedig, 481 o Germani, a 229 o 
Ffrainc. Trigai 2,047 o honynt ar y pryd yn 
Shanghai, a 308 yn Canton ; y gweddill yn 
Swatow ac Ainoy, Foo-chow, a manau eraill ar 
yr arfordir. Dengys yr uchod nad yw tra- 
morwyr mor hoff o China ag ydy w y Chineaid 
o wledydd eraill. 

Fel cyfandir America, mae China yn cyn- 
wys pob math o dir a hinsoddau, gan ei bod 
yn ymestyu o'r trofanau i ledred uchel yn y 
gogledd. Mae rhan helaeth o honi yn dir 
gwastad agored fel Ffrainc a Belgium, rhan 
yn gorsiog fel Holland, eyfran helaeth yn fyn- 
yddig fel Switzerland, ac fel pob gwlad eang 
arall, mae rhan fawr o honi yn ddiffaethwch 
diffi'vvyth. Dywed y cenadon ac eraill fod 
China yn rhoddi America ac Awstralia yn y 
cysgod o ran cyfoeth mwnawl. Yn ol adrodd- 
iad swyddogol Proff. Austed yn 1851, mae 
Chiua Ogleddol yn llawer iavvn cyfoethocach 
me\*n glo nag yw Lloegr, a dywed y cenad- 
on, fod haiarn, copr, tun, aur, arian, a inetel* 
19 



418 O AMGYLOH Y BYD. 

oedd eraill mewn cyflawnder mawr, nid yn 
unig yn China Ogleddol, eithr hefyd yn y 
parthau Deheuol a Gorllewinol. Mae cyflawn- 
der o farmor a cheryg o bob natur i'w cael 
mewn gwahanol fanan; adywedirfod amryw o 
ddinasoedd mawrion i'r gogledd-ddwyrain o 
Pekin wedi eu toi yn gyfangwbl a llechi o 
wahanol liwiau — glas, llwyd a choch. Dinas 
Lu-Ku-Chian, heb fod yn mhellach na rhyw 30 
inilldir o Pekin, yw un o honynt ; acmae lluaws 
o adeiladan yn Pekin ei hun wedi eu toi gyda 
llechi Chineaidd. Felly dealled chwarelwyr 
Cymreig America a Chymru, fod John China- 
man yn deall sut i wneyd llechi. 

Gyda golwg ar y cyfoeth glo yn China 
Ogleddol, dywed un cenadwr nad oes ei gy- 
ffelyb i'w gael mewn un wlad arall. Gwerthir 
y glo, yr hwn sydd o'r fath oreu, am tua 4 cash 
(tua 4-10 o cent) y bwsiel; ac nid yw y mwn- 
wyr byth yn cloddio yn ddyf nach nag y cy 
farfyddir a dwfr, gan fod cyflawnder i'w gael 
ar y wyneb. Heblaw hyn mae yr holl fanau 
cyfoethocaf mewn mwnau yn hynod gyneus 
i'w gweithio, ac i gludo eu cynyrchion i'r 
farchnad, ar hyd y camlasau a'r afonydd ar- 
dderchog ydynt yn fordwyol drwy yr holl 
amgylchoedd. Ond ymddenys y rhaid i'r holl 
fwnau hyi) orwedd yn ddiddefnydd am oesau 



YN CHINA. 419 

eto, oblegid nad yw y Chineaid yn deall sut 
i'w gweithio nemawr yn well na negroaid can- 
olbarth Affrica. Yn wir, mor bell ag yr wyf 
yn deal], nid yw y Chineaid i fyny a'r Zuluiaid 
am weithio haiarn. Ac, fel yn Madagascar, 
nid oes ryddid i dramoriaid gael cloddio dim 
yn y wlad. Ychydig flynyddau yn ol daeth 
mintai o aurgloddwyr o Awstralia i rywle yn 
China Ogleddol, i chwilio am aur, a llwydd- 
asant yn fuan i wneyd cyflog da. Ond daeth 
y peth yn wybyddus i'r mandarin (swyddog 
cyhoeddus yn China), a rhoed gorchymyn allan 
yn gwahardd gwerthu dim ymbortb iddynt, a 
thrwy hyny newynwyd yr Awstraliaid allan 
o'r wlad. Felly gwelir mai anhawdd i'r niwn- 
wyr mewn manau eraill beidio gweithredu yn 
ol yr hen gyfraith, drwy dalu dant am ddant, 
<fcc, a'u newynu hwythau allan o'u tiriogaethau. 
Eithr creadur anhawdd iawn ei newynu yw y 
Chinead, canys gall fyw yn galonog ar ym- 
borth hollol anaddas i eraill ; ac heblaw hyny 
gofala y Chinead am gael ei fw}^dydd, fel pob- 
peth arall, o'i wlad ei hun. 

Credir, modd bynag, gan luaws fel fy hun- 
an, nad yw y dydd yn mhell pan y bydd i 
China, fel ei chymydoges Japan syrthio i 
mewn i ddull y byd gwareiddiedig, ac y 
bydd i'r wlad a'i hadnoddau gael eu diwyllio 



420 O AMGYLOH Y BYD. 

er lies cyfliredmol y byd. Er fod y Chineaid 
yn ddiweddar wedi gwrthod rheilffyrdd ac 
amryw bethau eraill Ewropeaidd, er hyny 
inaent yn dod yn raddol i ddylyn yr Ewrope- 
aid mewn amryw bethau, megys llongau rhyfel, 
amddiffynfeydd, &c. Addysgir y milwyr, hyd 
yn nod yn y partbau mwyaf mewnol, yn ol yr 
arddull Ewropeaidd, ac mae y masnachwyr 
Chineaidd yn prynu a gwertbu mwy o nwydd- 
au Ewropeaidd yn awr nag erioed o'r blaen ; ac 
yn dod i f eddiant o longau hwyliau ac agerlong- 
an fel eiddo gwledydd eraill. Sefydlir ysgol- 
ion, ysbytdai, <fcc, hefyd drwy y wlad, ac mae 
dysgedigion Chineaidd wrthi yn cyfieithu 
gweithiau o bob rbyw o ieitboedd Ewrop i'r 
Chinaeg; deuir i'w gwerthfawrogi fwyfwy 
bob blwyddyn. Dywedir fod y rhanau mwyaf 
poblogaidd o China yn hynod fanteisiol i 
wneyd rheilffyrdd drwyddynt. Cyfrifir fod 
dros 20,000 o ffyrdd gwladol yn China, a'r rhai 
hyny wedi eu gwneuthur yn gyffelyb i'r toll- 
ffyrdd yn Lloegr. 

Mae y mur mawr yn un o'r gweithiau mwy- 
af yn y byd. Mae yn 1,200 milldir o hyd, 18 
troedfedd o uchder, a digon llydan ar ei dop i 
chwech farchog ar geffylan ochr yn ochr, ac 
yn ami mae math o dyrau arno yn 40 troedfedd 
o uchder. Md yw ei hyd a'i fawredd yn 



YN CHINA. 421 

gymaint rhyfeddod, ag ydyw ei weled yn 
dringo y llechweddau a'r creigiau ac i lawr y 
dyffrynoedd, &c. 

Dywedir fod toll reilifyrdd y Talaethau 
Unedigyn 100,000 o filldiroedd, ac mae hyny 
yn gyfartal i'r gweddill o reilffyrdd yr holl 
fyd yn nghyd ; ond er hyny dywedodd y Cad. • 
Grant fod cymaint o waith ar furmawr China, 
ag oedd ar holl reilffyrdd y Talaethau Uned- 
ig ! Dywed hefyd fod y pontydd a'r cuttings 
tu' hwnt i ddim o'r fath mewn un wlad arall. 
Am danaf fy hun, pan y gwelaf neu y clywaf 
am ryw waith mawr wedi ei wneyd yn China, 
bydd fy meddwl yn union gyrchol yn ceisio 
dyfalu nifer y gweithwyr a'r amser gymer- 
asant i'w gyflawni. Araf iawn mewn gwaith 
o'r fath yr oeddwn i yn eu cael, tra yn arolygu 
y gwaith yn Amoy. Hefyd, cefais gyfle cam- 
pus i weled hen ddull rhyfedd y Chineaid o 
wneyd pob gwaith, canys yr oedd 150 o hon- 
ynt yn gweithio danaf. Yr oeddwn yn gosod 
y rhan fwyaf o'r gwaith iddynt ar gontract, ac 
felly yn cael mantais i weled eu dull o gario 
y gwaith yn mlaen. 

Rhai hynod o ryfedd ydynt gyda phob 
gwaith, ac araf iawn gyda phob peth. Yr oedd 
yn y gwaith hwn lawer o geryg, llaid, pridd 
a thywod. Pa mor bell bynag y bydd eisiau 



422 O AMGYLCH Y BYD. 

symud y tywod — llathen neu ddwy, neu ragor, 
cymer John Chinaman ei ddwy fasged, caib, 
rhaff fechan, a bamboo ( math o bren pedair 
troedfedd o hyd ); ac ar ol crafu y tywod, neu 
beth bynag fydd, a'i hoe ( tua thair modfedd 
o led ), i'r basgedi, y rhai a ddaliant tua phed- 
air rhawiad, rhoddir y rhaff drwy y dolenau, 
yna y bamboo drwy y rhaff, ac felly cario y 
ddwy fasged, un yn mhob pen y bamboo. 
Pan fydd eisiau cario careg, rhwymir rhaff am 
dani, a chariant hi yr un modd a'r basgedi. 
Os bydd eisiau symud tipyn ar un pen i gar- 
eg, ychydig fodfeddi, rhoddir rhaff am dani, a 
symudir hi wrth nerth ysgwyddau. Weithiau 
gwelir dwsin neu ddau mewn llafur a lludded 
mawr yn symud ceryg, tra y gallai un gyda 
throsol wneyd mwy na'r oil, yn llawer cynt a 
mwy didrafferth. 

Mae rhai ffyrdd da iawn wedi eu gwneyd 
yn y cylchoedd hyn, a lleoedd eraill, yn nghyd 
ag ystordai, anedd-dai, &c. Cynog y coolies 
yw o 8 i 15 cents y dydd. Seiri coed o 20 i 
40 cents ; naddwyr ceryg, o 20 i 30 cents ; ac 
maent oil yn gweithio tuag un ar ddeg o oriau 
yn y dydd. Er mor isel yw y cynogau, y mae 
adeiladau wedi'r cwbl yn costio cymaint i'r 
perch enogion, neu fwy nag a gy st gweithiau 
o'r fath yn San Francisco. Mae hyn i'w bri- 



YN CHINA. 423 

odoli i ddau reswm, sef yn gyntaf, i'r ffaith 
nad yvv y Chineaid i fyny a'r byd gwareidd- 
iedig, nac yn deall y dull cyflym o weithio. 
Nid oes yn y cylchoedd hyny na berfau olwyn- 
ion, na rhawiau, na cheibiau, canys basgedi a 
ddefnyddir gan y bobl. Gwelir felly eu bod 
yn mhell iawn ar ol gydag arfau cyffredin i 
weithio. Yn ail, y niae y Chineaid ar ol gyda 
pheirianan gwaith o wahanol fathau, fel ag a 
geir mewn gwledydd eraill. Nid oes yno 
beirianau tan na melinau Uifio, er fod digon- 
edd o goed rhagorol i'w cael mewn lleoedd 
hwylus. Mae yn rhatach cael coed llifiedig, 
ac agos i bob peth arall, o wledydd tramor, 
na'u darparu drwy waith Haw, yn ol yr hen 
drefn. Nis gall oriau hirion o waith rhad yn 
China, fod in or gynyrchiol ac enillgar i'r meis- 
tri ag oriau byrion o waith cyilym, a chyda 
pheirianau, fel ag a gyflawnir yn America. 
Gellir gwneyd mwy o waith, ac yn rhatach, 
drwy fedrusrwydd yr Americaniaid, na thrwy 
laf ur rhad y Chineaid. 

Er fod digonedd o geryg adeiladu rhagorol 
i'w cael yn nghylchoedd Amoy, ni chaniateir 
eu codi gan ofergoeledd y pendefigion ; ac felly 
rhaid myned 25 o iilldiroedd i ymofyn rhai. 
Aethym yno, ac erbyn pedwar yn y prydnawn 
yr oeddwn wedi cyraedd pentref bychan, lie 



424 AMOYLCH Y BYD. 

yr arosais dros y nos. Dranoeth aethym i'r 
chwarel oedd ar fynydd gerllaw, ac mae yn 
ymddangos fod yr oil o hono yn ithfaen o'r 
fath oreu. Yr oedd yno tua 700 o ddynion 
yn euro ac yn dobio yma ac acw, ar benau 
cynion, i geisio hollti y creigiau. Ni ddef- 
nyddiant bylor, er eu bod yn gwybod am dano 
yn dda, am fod arnynt ofn ; a'r canlyniad yw 
fod y ceryg hyn yn eostio cymaint i'r perehen- 
ogion ag a gyst ceryg naddedig yn y Talaeth- 
au Unedig, er nad yw y dynion yn enill ond 
o 10 i 15 cents y dydd. Credaf y gall fy 
nghyfaill, Gr. Griffiths, Penrhyn, California, 
werthu ceryg yn rhatach i'r Chineaid nag y 
gellir eu gwneyd yno. Nid yw y Chineaid 
yn credu mewn gwaith peirianau na dim o'r 
fath, og gallant wneyd y cwbl a Haw. Dywed 
y cenadon mai lied debyg ydynt drwy yr holl 
ymerodraeth. 

Pobl ryfedd yw y Chineaid gyda'u dinas- 
oedd fel pob peth arall. Mae heolydd yr holl 
ddinasoedd yr ymwelais a hwy yn y dwyrain 
yn gulion ; ac mae yn ymddangos fod yr han- 
esydd Tacitus yn credu mewn heolydd culion, 
canys cyhuddodd Nero o ddyfetha Bhufain 
drwy wneyd ei hoelydd yn llydain Dywedir 
mai prif amcan y dwyreinwyr yn Cyprus, 
Syria, Grwlad Canaan &c, oedd gwneyd yr he- 



TN CHINA. 425 

olydd yn ddigon 11yd ain i ddau gam el llwyth- 
og basio eu gilydd ; canys nid oedd ganddynt 
gerbydau i dramwyo drwy yr heolydd. Hefyd 
y mae heolydd dinasoedd India yn gulach nag 
yn Syria ; ond yn Amoy, China, y maent mor 
gulion fel mai pryn y gall dau ddyn llwythog 
basio eu gilydd yn ddirwystr. Gran nad oes 
na cheftylau nac ychain yn myned drwy yr 
heolydd, nid oeddynt yn barnu fod eisiau eu 
gwneyd yn lletach, na'r lied angenrheidiol i 
ddau ddyn dan eu beichiau allu pasio eu gil- 
ydd, yn weddol hwylus. Rhoddir rhesymau 
eraill yn China dros heolydd culion, sef eu 
bod yn ffurfio. cysgodion rhag gwres yr haul, 
ac yn tynu awelon o wynt drwyddynt ar dy- 
wydd poeth ; ac heblaw hyny y mae heolydd 
llydain, yn ol eu barn hwy, yn wastraff ar dir. 
Felly y mae y Chineaid yn barnu mai heolydd 
eu dinasoedd hwy, yw y rhai mwyaf cyfleus 
yn yr holl fyd. Maent hwy ryw fodd yn hoffi 
gwneyd pob peth yn hollol wahanol i bobl 
eraill. Maent yn ysgrifenu o'r ochr dde i'r 
ochr aswy ; a phan yn rhwyfo cwch safant ar 
eu traed a'u gwynebau yn gyfeiriedig at y pen 
blaen. Wrth fyned i le cysegredig apharchus, 
gadawant eu hetiau am eu penau ; ond mewn 
lie cyffredin, distadl a dibarch, tynant ymaith 
eu hetiau. Mae eu galarwisgoedd yn wynion 



426 O AMGYLCH Y hYD. 

bob auiser; a dylynir y cyrff i'r mynwentydd 
gan seindyrfaoedd yn chwareu yr alawon 
mwyaf llawen, fel arwydd eu bod yn cydlaw- 
enhau a'r ymadawedig, yr hwn fydd yn gor- 
foleddu o herwydd ei fynediad o fyd y trallod 
a'r poenau, i wlad y dedwyddwch a'r llawen- 
ydd. Mae yn amlwg na edrychir ar farwol- 
aeth yn y dull hwn mewn gwledydd Cristion- 
ogol, lie mae y galarwyr yn meddwl am dan- 
ynt eu hunain yn unig. Dylynir y cerddor- 
ion gan y cyfeillion yn carlo basgedau llawn- 
ion o gyfarwyddiadau wedi eu hysgrifenu yn 
blaen ar bapyr, erhwylusdod i'r marw gyraedd 
y wlad well yn llwyddianus. Wrth y bedd 
llosgir holl ddillad y marw a phob peth a ber- 
thyn iddo, er mwyn i'r pethau nyny gael eu 
hysbrydoli, a'i ganlyn i baradwys. Yn ddi- 
weddaf rhoddir porthdrwydded (passport) 
yn Haw y marw, er sicrhau rhyddid iddo i 
wibrodio fel y myno am bob tragwyddoldeb, 
yn wobr am y daioni a wnaed yma. Bydd 
y porthdrwydded yn rhoddi iddo hawl ber- 
ffaith a chynawn i fyned fel y myno drwy 
holl eangderau y byd mawr, lie nad oes na 
thrallod na phoen, lie mae eu duw Josh yn 
benaeth ar y cwbl. 

G-wneyd traed y merched yn fychain hefyd, 
sydd yn arferiad tra hynod yn China, a'r 



YN CHINA. 427 

mwyaf ffol ac anwaraidd yn yr holl fyd. Yr 
oedd traed mwyafrif rnawr o'r rhy w deg yn 
Amoy, a phob dinas arall a welais yn China, 
yn debycach i droed asyn na throed merch. 
Mae traed llawer o'r merched wedi eu dirwas- 
gu mor fy chain fel nad ydynt yn debyg i draed 
mewn gwirionedd, ac mae llawer o honynt yn 
analluog i gerdded o gwbi, heb ffyn baglau, 
neu gael person i'w cynorthwyo. Nid oes 
digon o nerth yn eu coesau i'w galluogi i ddal 
baban blwydd oed yn eu breichiau, tra yn sef- 
yll ; a phan yn aincanu gwneyd rhyw waith 
megis golchi, rbaid iddynt fyned ar eu gliniau. 
Ymdrechais gael allan beth roddodd ddech- 
reuad i'r arferiad creulon hwn, ond yn fuan 
deallais fod cryn lawer o ansicrwydd mewn 
cysylltiad a tharddiad y ffasiwn. Dywed un 
traddodiad mai yr Ymerodres Tankey, yr hon 
oedd yn teyrnasu tua thair mil o nynyddoedd 
yn ol, ddechreuodd yr arferiad ; ac o herwydd 
ei bod yn meddu traed clwb naturiol, gorfod- 
odd i'r rhyw fenywaidd o'r deiliaid wneyd eu 
traed yr un fath. Mae traddodiad arall i un 
o'r ymerawdwyr ddal ei wraig mewn lie an 
weddaidd gyda'i hen gariad, ac iddigeisio cyf- 
iawnhau ei hun, drwy roddi y bai ar ei thraed 
am ei chario yno. Credodd yr Ymerawdwr 
hyny, a thorodd ymaith ei thraed fel nas gall- 



428 O AMGYLCH Y BYD. 

ai fyned i'r fatli le yr ail waith, a maddeuodd 
iddi hefyd. Pa beth bynag a roddodd ddech- 
reuad i'r arf eriad hynod, a chreulon hwn, y 
mae yn ymddangos ei fod wedi gwreiddio mor 
ddwfn yn nghymeriad y Chineaid, felnad oes 
gobaith am ei ddilead, ond yn hytrach cyn- 
yddu y mae. Nid oes ond y coolies, neu ferch- 
ed y dosbarth tlawd yn gadael en traed i dyfu 
yn naturiol, fel y gweddill o bobl y byd. 
Hynodrwydd mwyaf amlwg y dynion yw 
cynffon o wallt, a adewir i dyfu yn bir oddiar 
goryn y pen, yr hwn bob amser a blethir yn 
ofalus. Dywedir mai oddiwrtb y Tartariaid 
y caf'odd y Chineaid yr arferiad hwn, o adael 
eu gwallt i dyfu yn hir oddiar y parth hwnw 
o'r pen, pan orchfygasant y Chineaid mewn 
rhyfel oesan lawer yn ol. Cawsant eu gorfodi 
gan y Tartariaid i wisgo eu gwallt yr un fath 
a hwythau, ac mae Chineaid gwladgarol yn 
parhau i wneyd hyny hyd yn awr ; eto rhaid 
dweyd fod parthau by chain o'r wlad wedi 
gwrthod cydymffurfio, er dangos na orchfyg- 
wyd hwy oil gan y Tartariaid. 

Yr oedd chwech neu saith o'r Cenadon 
efengylaidd a'u teuluoedd, yn byw yn dded- 
wydd iawn ar ynys Koolangsou ; ac yn eu plith 
yr oedd y Parch. Mr. Talmage, brawd Dr. 
Talmage, Brooklyn, N. Y., yr hwn sydd wedi 



Ytt CHINA. 429 

byw yno am fwy nag ugain mlynedd. Ymae 
efe a'i blant yn gallu siarad iaith y Chineaid 
yn rhugl. Pan ddeuai Hong ryfel American - 
aidd i mewn i'r porthladd, arferai Dr. Tall- 
mage daflu ei dy yn agored ar y Sabbath au i 
gynal moddion gras, cyfarfodydd gweddi, a 
chyfarfodydd canu ar nos Snliau. 

Tra yn Amoy cefais gydnabyddiaeth a'r 
Cadben Thomas, o'r agerlong Foo-ohoiv, sydd 
yn rhedeg yn ol ac yn mlaen rhwng Hong 
Kong a Shanghai, yn nghyd a lleoedd eraili. 
Cefais wahoddiad gan y Cad, Thomas i fyned 
ar y bwrdd gydag ef ; ac yno gwnaed fi yn 
gydnabyddus a Mr. Kobert Williams, o 
Shaughai, sef Pilot yr O. S. S. K Company, a 
redantlongau i Hong Kong, Shanghai, a Liver- 
pool. Brodor o Abermaw, Meirionydd, islaw 
Dolgellau, Gr. C , ydyw Mr. Williams ; ac mae 
ganddo wraig (Cymraes) a phlant yn Shang- 
hai er's amser maith. Dyn o Ddeheudir Cym- 
ru ydyw y Cadben Thomas ; a thrwy ofal a 
chynildeb dywedir ei fod yn werth o leiaf gan' 
mil ($100,000) o ddoleri ! Priododd yn ddi- 
weddar, ac y mae yn byw yn Shanghai. Daeth 
i'r Dwyrain oddeutu 20 mlynedd yn ol, fel 
llongwr cyffredin o naen y mast, ac yn awr y 
mae yn wr goludog, yn meddu cligon o bob 
peth i'w wneyd yu ddedwydd. Teimla yn 



430 O A.MOYLOH Y BYD. 

llawn o gariad at Gymru, hen wlad ei dadau. 
Rhoddodd wahoddiad taer a chynes i mi gofio 
dyfod i fwrdd ei long bob tro y daw i mewn. 
Nid oes ond oddeutu 100 o Ewropeaid sefydlog 
yn Amoy ac mae 60 o honynt yn Free Masons. 
Bu y gadlong Americanaidd Richmond yno 
hefyd, a chefais y pleser mawr o ymgydna- 
byddu gydag arnryw o'r swyddogion, Hefyd 
cefais fy anrhydeddu a gwahoddiad i fod yn 
bresenol mewn entertainment ardderchog a 
gynaliwyd ar fwrdd y gadlong. 

Y degfed dydd o Chwefror ydy w dydd cynt- 
af y flwyddyn newydd yn China, sef blwydd- 
yn yn ol cyfrif oddeutu y drydedd ran o'r hil 
ddynol. Treuliasom ni, y Cristionogion, ein 
gwyl yn weddol gysurus, Noson y dydd cynt- 
af o Ionawr caed dawnsfa a swper blynyddol a 
berthyn i swyddogion y Dollfa. Yr oeddwn 
yn un o'r gwahoddedigion, ac yr oedd yr ystaf- 
ell wedi ei phrydferthu yn ardderchog, gyda 
blodau, coed, banerau, &c. Yr oedd y byrdd- 
au wedi eu llwytho a danteithion o'r fath oreu- 
Yr oedd 24ain o honom wrth y bwrdd, ond o 
herwydd prinder merched gwynion, nid oedd 
ond dwy o'r rhyw deg yn ein gwledd. Pa 
fodd bynag, bu i ni wneyd i fyny am absenol- 
dol y merched, drwy i amryw o'r bechgyn 
wisgo fel merched, er mwyn myned yn mlaen 



YN cntNA. 431 

yndrefnus yn y ddawnsfa; ac felly treuliasom 
y noson yn hynod o hwyliog. 

Ar ddechreu blwyddyn newydd y Chineaid 
cawsom fath o bic-nic mawr ger y Josh House, 
ar ben mynydd uwchlaw Amoy ; ac yr oedd o 
honom 12 o ddynion a phedair o foneddigesau. 
C. rhaeddasom y lie erbyn un ar ddeg, a dyna 
He yr oedd Josh, duw y Chineaid, yn un pen 
i'r ystafell, a chanwyllau goleu o'i amgylch yn 
barhaus. Mewn un parth o'r ystafell, yr oedd 
bwrdd wedi ei daenu yn ddestlus iawn ; ond y 
peth cyntaf a orfu i ni wneyd oedd addoli y 
duw Josh, fel y caem wybod cyn ymadael o'i 
wydd yn mha gyflwr yr oeddym yn sefyll ger 
ei fron. Y ffordd i ddeall hyn yn ol dull y 
Chineaid o addoli, yw cymeryd dau ddarn o 
bren geir bob amser o naen Josh ar fwrdd, ac 
un wyneb yn fflat a'r Hall yn grwn, y rhai yd- 
ynt yn chwe' modfedd o hyd a thair o led. 
Grosodir y rhai hyny wyneb yn wyneb, yna 
tenir hwy i fyny dair gwaith, ac os bydd yr 
ochr fflat i lawr bob tro, bydd cyflwr y person 
yn hollol anobei thiol ; ac os dygwydd i'r ochr 
fflat fod i fyny un waith allan o dair, bydd 
gobaith. Nid ydyw hwn yn ddim ond dull 
arall o fwrw coelbren, sydd mewn bodolaeth 
er cyf nodau cyn hanesiol. Hefyd y mae llawer 
o'r Chineaid mor hyddysg yn y gwaith o daflu 



432 O AMGYLOH Y BYD. 

y preniau i fyny, fel y gallant sicrhau yr ochr 
ft'afriol i fyny agos bob tro. Aethom i weled 
Rocking Stone aruthrol sydd yn y lie. Careg 
ydyw hon oddeutu 30 troedfedd o hyd fel 
fflachel (match) o ran dullwedd, ac yn pwysb 
dros 1 50 o dunelli, wedi ei gadael gan natur, 
fel y gall dyn, neu fachgen ei siglo y ffordd 
hwyaf ! Ni welais ddim yn debyg i hon o'r 
blaen, a buasai yn anhawdd genyf gredu yr 
hanes, heb i mi ei siglo fy hun. Mae y duw 
Josh yn ymyl y gareg hon, a charia y Chineaid 
feddwl uchel iawn am y lie a ystyriant yn gys- 
egredig. 

Mae ynys Formosa rhwng 80 a 90 o filldir- 
oedd o Amoy. O ran maintioli, nid yw ond 
ychydig yn llai na Denmark, ac ar yr amser 
presenol y mae dan lywodraeth China. Dy- 
wedir fod ei sefyllfa yn y parth mwyaf ys- 
tormllyd yn mor China, ac mae morwyr bob 
amser yn ofni ei glanau, yn enwedig ar dyw- 
ydd tymestlog. Hefyd ofnir myned yn agos 
i'r ynys o herwydd barbareidd-dra y trigolion. 
Mewn amgylchiad o long-ddrylliad, ychydig 
amser yn ol, aeth Hong berthynol i Japan yn 
ddrylliau ar lanau Formosa, ac yr oedd y 
dwylaw a'r swyddogion yn rhifo 50, y rhai oil 
a lofruddiwyd gan drigolion yr ynys. Anfon- 
odd Mikado, penaeth llywodraeth Japan, gwyn 



YN CHINA. -133 

i China, o herwydd y gyflafan, a rhoddwyd- yr 
achos o flaen y llys yn Pekin ; ond yr atebiad 
oedd, fod trigolion y partli hwnw o'r ynys heb 
eu gwareiddio, ac nad oedd llywodraeth China 
yn gyfrifol am eu hanfadwaith. Dywedodd 
Ymerawdwr Japan, os felly yr oedd pethau yn 
bod, y byddai i'r llywodraeth honogymeryd y 
pwnc yn ei dwylaw ei hun. Achosodd hyn 
anghydfod mawr rhwng y ddwy wlad ; ond er 
y cwbl, y mae trigolion Formosa heb eu gwar- 
eiddio eto, ac nid oes gan y llywodraeth fwy o 
awdurdod drostynt yn awr, nag oedd ganddi 
pan gymerodd y gyfiafan le. 

Er fod mynyddoedd uchel Formosa i'w 
gweled a'r llygad noeth o rai parthau o China, 
eto y mae yn ymddangos yn ol hanesyddiaeth 
nad oedd y Chineaid yn gwybod dim am fod- 
olaeth yr ynys cyn y flwyddyn 1430. Ar ol 
hyny, symudodd y Chineaid yno yn gyflym, ac 
yn mhen dau gant o flynyddoedd, yr oedd yno 
ddigon o honynt i gadw y Japaneaid draw, y 
rhai a wnaethant ymdrech deg i ymsefydlu ar 
yr ynys. Yn 1634, llwyddodd yr is Ellmyn- 
iaid i sylfaenu sefydliad ar yr ynys, ac adeil- 
adasant amddiffynfa yno. Yr oedd y rhagoh 
ygon ar y dechreu yn addawol, a dysgvvylid 
llwyddiant cynym. Yn y cyfamser, dygwydd- 
odd i deiliwr o'r enw Ignoron o Ainoy, fyned 
19* 



434 O AMGYLCH Y BYD. 

drosodd i ynys Formosa, i yniweled a'r Ellmyn- 
iaid, a dy wedir ei f od o ysbryd hynod o antur- 
iaethus ; ac wedi myned yno, dechreuodd fas- 
nacliu yn gyffredinol. Bu yn dra llwyddianus, 
a gwnaetli elw mawr iddo ei hun tnewn amser 
byr. Aeth drosodd oddiyno i Japan, ac 
ychwanegodd lawer at ei gyfoeth yno. Daeth 
yn y cyfamser yn feddianol ar 3,000 o hwyl- 
longan (Jwnks), a theimlodd ei fod yn ddigon 
nerthol i fod yn Ymerawdwr: Trodd ei long- 
au yn llongau rhyfel, ac arfogodd ei for filwyr 
a chleddyfau. Hwyliodd yn nilaen, ac yn 
f uan meddianodd Fuh-Kun ; yna aeth i Pekin i 
sicrhau ei hawl yn ei deyrnas newydd. Ni fu 
yn, llwyddianus yn hyn, canys cymerwyd ef 
yn garcharor, ac yno bu farw, gan adael ei holl 
gyfoeth i'w fab, Koksinga, yr hwn oedd fel ei 
dad, yn llawn o anturiaeth, ac wedi cael add- 
ysg ymarferol. Hwyliodd gyda'i longau am 
ynys Formosa, ac wedi cyraedd yno, hysbys- 
odd yr Ellmyniaid fod arno eisiau cael ei 
wneyd yn Frenin ar yr ynys. Grwrthododd yr 
Ellmyniaid ei dderbyn ; ond gan fod ei ddyl- 
ynwyr yn lluosog a nerthol, gweithiodd ei hun 
i mewn, a gorchfygodd yr Ellmyniaid yn 1661. 
Yn mhen blwyddyn ar ol hyny, anfonodd 
Holland fyddin allan i ail-feddianu y sefydl- 
iadau yn Formosa, ond yr oedd y Junks yn 



YN CHINA. 435 

rhy ryrnus, fel y methodd llongau Holland 
ddal yn eu herbyn, a pharhaodd Koksinga yn 
Frenin Formosa. Yn mhen amser, bu yntau 
farw, a'r amser hwnw syrthiodd yr ynys i fedd- 
iant China. Mae y Chineaid wedi sefydlu eu 
liunain o'r naill ben i'r ynys i'r Hall, ac mae y 
gwastadeddau rawyaf ffrwythlon yn eu medd- 
iant. Maent wedi anfon y brodorion i'r bryn- 
iau a'r mynyddoedcl ; ac mae llinellau terfynol 
rhwng meddianau y brodorion a thiroedd y 
Chineaid. Ni fydd bywyd neb yn ddiogel os 
croesa y terfyn, sef y ffosydd, neu y mynydd- 
oedd rhwng y meddianau. Mae yn ymddangos 
oddiwrth y mapiau fod oddeutu haner yr ynys 
yn meddiant y Chineaid. 

Mae yn anhawdd deall pwy ydyw brodor- 
ion ynys Formosa, ac o ba le y daethaut yno 
ar y dechreu. Bernir, pa fodd bynag, mai 
cangen o'r Malays ydynt, gan eu bod yn deb- 
ycach iddynt hwy nag i neb arall o ran eu 11 iw, 
eu fEurf a'u hiaith. Maent yn bobl iach a 
heinif iawn. Arferant fyned i'r dwfr i olchi 
eu cyrff bob dydd, haf a gauaf. Nid oes cy 
maint ag un meddyg yn eu plith. Priodolir 
eu hiechyd diball i'r gofal a gymerant i ym- 
olchi mor fanwl a chyson. Mae llawer o 
ddefodau tra hynod yn eu plith, yn enwedig y 
gwaharddiad i fenywod ddyfod yn famau hyd 



436 O AMGYLOH Y BYD. 

nes y byddant yn 37 mlwydd oed ; ac os genir 
plentyn i fam fydd yn ieuengach na hyny, 
rhaid rhoddi y baban i farwolaeth ! Mae yn 
dra hawdd priodi yno, ac mae yr un mor hawdd 
dyfod yn rhydd oddiwrth yr amod priodasol. 
M chaniateir i ddyn fyw gyda'i wraig ond yn 
ystod y nos yn unig. Yn awr y mae llawer o 
Ewropeaid yn troi eu gwyneban tua Formosa J 
ac mae amry w wedi prynu rhandiroedd helaeth 
yno i godi te, y rhai ydynt yn llwyddo yn 
gampus. Agorwyd gwaith glo rhagorol yno 
amser yn ol, a darganfyddwyd haiarn a chopr 
ar yr ynys. Mae Tamswe a Taiwanfa wedi 
dyfod yn borthladdoedd pwysig, a llawer o 
agerloDgau, yn gystal a hwyl-longau yn galw 
yno yn wythnosol. 

Yn mhen tri mis ar ddeg o'r amser y cyr- 
haeddais Amoy, yr oedd y gwaith wedi ei or- 
phen ; ond wedi hyny cefais gynyg ar le arall 
i wneyd gwaith cyffelyb dan lywodraeth China, 
a chefais anogaeth i ymrwymo am ddwy flyn- 
edd. (ran mai y swyddi hyny oedd y rhai 
goreu a gynygiwyd i mi, er pan oeddwn wedi 
ymadael o Tdeheubarth Affrica, a chan fod y 
parth hwnw o'r byd yn lie iach i fyw ynddo, 
caraswn eu derbyn ; ond eto yr oedd fy iech- 
yd wedi rhedeg mor [isel, fel y collais han- 
er can pwys yn fy mhwysau mewn tri mis, felly 



YN CHINA. 437 

peuderfynais inai doethach oedd i mi ncwid 
yr hinsawdd; ac mewn canlyniad hwyliais o 
Amoy yn yr agerlong Chefoo am Shanghai. 
Yr oedd chwech o ddwylaw yr agerlong yn 
Ewropeaid, sef y cadben a'i ddau brif swydd- 
og, a thri o'r peirianwyr, ac yr oedd un o'r 
rhai hyny yn Gymro o'r enw Evan Jenkins. 
Cawsom dywydd hyfryd iawn, ac aeth yr am- 
ser heibio yn hynod o gynym, a myfi oedd yr 
unig deithydd Ewropeaidd ar y bwrdd. Yr 
oeddym yn ageru yn ngolwg y tir yn barhaus, 
a thir llwm yr olwg arno ydoedd, hyd nes y 
cyrhaeddasom enau yr afon fawr, Yang-tse- 
kiang. Mae yr afon yn fawr ac yn 11yd an, ac 
yn fordwyol am lawer o ganoedd o filldiroedd. 
Grwelir agerlongau mawrion yn rhedeg i fyny 
i Hangkow, i lwytho te, ac wedi i ni groesi y 
bar daeth cadlongau mawrion i'r golwg, yn 
nghyd a llnoedd o longau masnachol, a nifer o 
agerfadau, &c. Wedi angori cawsom ham- 
dden i edrych oddiamgylch, ac yr oedd yr ol- 
ygfa yn debycach i rai o longborthau America 
na dim a welais yn y Dwyrain. Cawsom ol- 
ygfa fawreddog ar y wyneb-heol, lie y mae 
adeiladau raawreddog iawn. Dangosodd y 
cadben i ni derfynau y sefydliadan, a'r uchaf 
ar yr afon a elwir Frenchtown, ac afonig fech- 
an y w y terfyn rhwng hwn a'r Sefydliad Pryd- 



438 O AMGYLCH Y BYD. 

einig, a changen o'r afon a elwir Blockwater 
yw y terfyn rhwng hon a'r American Town. 
Mae yn amlwg iawn mai y parth pwysicaf a 
mwyaf prydferth, yw y lie sydd yn perthyn 
i'r Prydeiniaid, canys yno y mae y prif adeil- 
adau, lie y gwneir y busnes mwyaf o lawer. 
Aethym i'r Ian mewn cwch, a llogais fath o 
ferfa i gario fy nghoffrau ; yna cyflogais jinri- 
hisha, math o gerbyd dwy olwyn yn cael ei 
dynu gan ddyn, i fyned a mi oddiamgylch i 
welcd rhyfeddodau y ddinas. Nid oedd y 
cerbyd yn costio ond 10c. yr awr, ac y mae y 
dynion hyny, wrth dynu y cerbydau ; yn gwneyd 
agos cystal amser ag y wneir gan geffylau. 
Cymerais le mewn Tempera/ace Hotel, ac yr 
oedd yn un o'r lleoedd goreu a pharchusaf yn 
Shanghai. Nid oedd y pris ond $1.25 a $1.50 
y dydd, tra y mae llawer o'r hotels eraill yn 
codi o $2 i $4 y dydd. Cefais yno newydd- 
iaduron Lloegr ac America, heblaw newydd- 
iadnron dyddiol, cylchgronau, <fec. Un o'r 
pethau cyntaf a wnaethym wedi myned i mewn 
i'r hotel oedd pwyso fy hun mewn dorian, a 
chef ais fy mod wedi enill tua phedwar pwys 
o'r haner can' pwys a gollais tra y buom yn 
Amoy. Bu hyn yn foddion i fy nghalonogi 
yn fawr. Yn fuan ar ol hyny cyfarfyddais a 
Mr. Williams, y pilot, yr hwn a fu gyda mi yr 



YN CHINA. 439 

holl amser a dreuliais yn Shanghai. Nid oedd 
dim byd neillduol i ddyddori neb yno, a lie 
mat a hynod boeth yn y tymor haf ydyw. 
Mae yr heolydd yn llydain ac yn Ian, yn 
enwedig yn y parthau a berthynant i dram- 
oriaid, a rhaid iddynt fod felly; ond y mae 
y parthau lie y preswylia y Chineaid eu bun- 
ain yn un mor o ailendid, oherwydd eu bod 
yn cael byw yn unol a'u defodau eu hunain. 

Mae China yn wlad ragorol am bob math o 
ffrwythau, ac mae Shanghai yn nodedig am 
danynt. Profais yr oil o'r ffrwythau, a chefais 
yr afalau a'r gellig yno mor ddiflas a maip 
wedi rhewi, fel mewn lleoedd eraill yn China. 
Nid wyf yn gwybod beth yw yr achos eu bod 
felly, ond dyna ygwirionedd; ac mewncanlyn- 
iad, y mae llawer o afalau yn dyfod i mewn o 
California, a lleoedd eraill yn y Talaethau 
Unedig. 

Ar Ian yr afon y mae Grardd Shanghai, he y 
mae canoedd o bobl yn cyrchu gyda'r nos i 
basio eu horiau hamddenol. Mae hono yn ardd 
brydferth, ond ei bod yn rhy fechan, ac heb 
ddim yn ei nodweddu fel pare. Mae Shanghai 
yn cynyddu yngyflym. Yn Mehefin 1880 cyf- 
rifwyd trigiauwyr tramor Shanghai, ac yr 
oeddynt yn rhifo 2,199. Hefyd, y mae cyfrif 
arall yn daugos fod 23 o genedloedd yn 



440 O AMGYLCH Y BYD. 

gwneyd i fyny drigolion y ddinas, ac yn eu 
plith nodir, Prydeinwyr, 1,044 ; Americaniaid, 
280; a 159 o Grermaniaid. Er pan rifwyd y 
deiliaid yn 1876,. y mae y Prydeiniaid wedi 
cynyddu 200, a lleihaodd yr Americaniaid 59. 
Profa hyn fel y mae Si on Darw yn gweithio 
ei hun i mewn i Shanghai, fel ag i bob parth 
arall o'r Dwyrain. Mae yn syndod fel y gwelir 
cynyrchion ac adnoddau anhysbyddadwy Cal- 
ifornia yn cael eu def nyddio yn rhanau mewn- 
ol China a Japan. Yr wyf yn credu yn ddi- 
ysgog y daw masnachwyr Americaniaid yn 
fuan yn fwy lluosog yn y Dwyrain, canys 
gwerthir nwyddau yn awr yn rhatach nag y 
gwerthir nwyddau Lloegr. 

Gradewais Shanghai, China, i Japan, ar fwrdd 
ager-lythyrlong o'r enw Houshima yn un o 14 
o Ewropeaid. Lywodraeth Japan sydd yn 
rhedeg yr agerlongau ar y llinell hon, fel y 
llinell i Hong Kong, a chan nad oes f awr o 
gystadleuaeth, y maent yn cymeryd eu ffordd 
eu hunain, ac yn codi y prisiau a welant yn 
dda. Y maent yn bur afresymol gyda'r clud- 
iad yn ami. Bu amryw o gwmniau yn rhedeg 
agerlongau yn eu herbyn am fyr amser, ond yr 
oedd llinell Japan yn gostwng y pris, a thrwy 
hyny eu rhedeg allan o wynt. Wedi hwylio 
am 48 o oriau, daethryr agerlong a ni i olwg 



?N JAPAN. 441 

ymerodraeth Japan ; ac yr oedd yr olygfa yn 
hollol wahanol i ddim a welais o gwbl yn 
China. 



PENNOD XIV. 

Mordaith i Japan — Nagasaki aH hynodion — 
Prydferthwch yr Inland Sea — Kobi aH hyn- 
odion — Gwweiddiad y bobl—Glanio yn Yo- 
kohama — Oynydd masnach — Ymweliad dr 
Hot Springs yn Ashinoyu — Hakone—Kiga— 
Miyanoshita — Tonosawa — Mynydd Fujiya- 
ma — Prydferthwch y tvlad — Ymweliad a 
Tolcio— Desgrifiad o^r ymerodraeth, d?c. 

Hwyliasom i longborth cul, prydferth a 
dymunol Nagasaki erbyn y boreu ; ac yn wir 
yr oedd golwg ardderchog ar ddwy ochr y 
llongborth fel yr oeddym yn hwylio drwyddo. 
Mae y llongborth agos yn grwn, ac ymddengys 
y dref fel pe buasai wedi ei hadeiladu braidd 
o'i arngylch oil ; ond nid ydy w y dref yn ym- 
ddangos yn dda o'r llongborth, o herwydd fod 
y tai yn hynod o isel, oddigerth y rhai agosaf 
i Ian y dwfr. Yr oedd baneri gwahanol wled- 
ydd yn chwyiio oddiar eu penau, ac yn eu 
plith yr oedd y faner Seisonig a'r faner 
Americanaidd yn dra amlwg. Yr oedd y 
baneri hyn, o angenrheidrwydd, ar nenau 
20 



442 O AMGYLOH Y BYD. 

swyddfau y trafnoddwyr, ac yn dangos fod 
cymundeb masnacliol rhwng y gwahanol wled- 
ydd. Tra dynmnol i mi oedd edrych ar y tir 
toreithiog oedd yn ynigodi yn mhob cyf eiriad 
oddiwrth y dref. Cymerais fad i fyned i'r Ian, 
f el y gallwn weled y ddinas yn iawn, ac yn 
fuan canfyddais y gwahaniaeth mawr oedd 
rhwng China a Japan, Yn lie edrych yn uch- 
elfrydig a ffromllyd ar dramoriaid, fel y gwna 
y Chineaid, y mae pobl Japan yn ymddangos 
yn hynod o falch wrth weled tramoriaid yn 
dyfod i'w plith, ac y maent yn foesgar a char- 
edig iawn wrth bawb. Cyflogais jinrihislia i 
fyned drwy y dref, ac yn mhob man yr oedd 
golwg lanwaith ar yr heolydd, y tai, ac ar y 
bobl hefyd. Yr oedd y ddinas yn llawer mwy 
dymunol wedi dyfod iddi na'i hymddangosiad 
o'r llongborth. Mae yn ymddangos fod pob 
peth yma yn rhagori ar China. Gwelir hedd- 
geidwaid yn ami, wedi en gwisgo mewn gwisg- 
oedd prydferth, heb fod yn annhebyg i wni- 
form heddluoedd gwledydd Ewrop ; ac yr oedd 
pob peth yn ymddangos yn daclus ac mewn 
trefn ragorol. Aethym i weled prif ryfedd- 
odau din as Nagasaki, ac yh enwedig y temlau. 
Yr oedd yr arddangosfa wedi myned heibio, a 
dywedid ei fod yn llwyddiant perffaith yn 
mhob modd. Dangosid yno holl adnoddau 
Japan, a chywreinrwydd ei chrefftwyr. 



YN JAPAN. 443 

Nid oedd ond ychydig o Ewropeaid i'w 
gweled ar yr heolydd, a dywedir wrthyf nad 
oedd yno baner y nifer welwyd yn y lie ychyd- 
ig o flynyddoedd yn ol, o herwydd fod y Chi- 
neaid yn eu gweithio allan. Cyfrifir fod yn 
Nagasaki oddeutu 100 o Ewropeaid. Mae 
gwaith glo mawr, yn cael ei gario yn mlaen ar 
raddfa helaeth, yn agos i'r ddinas ; eithr nid 
oes yno braidd neb yn gweithio ond y Japan- 
eaid, canys anfonwyd yr Ewropeaid i ffwrdd 
ar ol i'r brodorion ddysgu tori glo eu hunain. 
Mae yn yniddangos fod y Japaneaid yn bobl 
gyflym eu hamgyffredion, ac yn dysgu pob celf 
a gwyddor mewn ychydig iawn o amser. De- 
allais niai Cymro, o'r enw Lewis, oedd arolyg- 
ydd y gwaith glo ; ond nid oedd genyf amser 
i fyned i chwilio am dano, gan fod yr agerlong 
yn cychwyn am haner nos ar ei mordaith i 
Kobi, ac yr oeddwn inau wedi blino yn y 
jinrikislia. 

Aethym i'r gwely, a chodais yn foreu dran- 
oeth, i gael golygfa ar brydferthwch y mor o 
fewn y tir, y clywais gjnnaint o son am dano. 
Yr oedd yr agerfad yn myned yn hynod o 
gynym, a synwyd fi wrth weled mor gul oedd 
y mor mewnol hwn, fel y tueddir un i gredu 
mai afon ydyw mewn rhai lleoedd. Yr oedd 
yr olygfa ar y wlad werddlas, doreithiog, yn 



444 O AMGYLCH Y BtD. 

ardderchog dros ben, a'r ffrwythau i'w gweled 
ar bob Haw. Aethom heibio i lawer o ynys- 
oedd tra phrydferth, ar y rhai yr oedd y tir 
llafur yn ymddangos yn ffrwythlon a thoreith- 
iog. Maent yn wyrddion drwy y flwyddyn, 
ac yn addurnedig gan goedydd tlysion. Nis 
gallaf feddwl am un parth arall o'r byd mor 
brydferth a'r lleoedd a welais yn y cylchoedd 
hyn, ac nid y w y tymorau yma yn newid pryd. 
ferthwch y golygfeydd. Mae yr ysgrifenwyr 
goreu yn cyfaddef nas gallant gael iaith i 
ddesgrifio lianer prydferthwch dihafal y gol- 
ygfeydd hyn, sef ysbleneiddrwydd y Japan 
Inland Sea. 

Yn mhen deugain o oriau yr oeddym yn 
Kobi, lie y cefais ddiwrnod a haner o amser 
i weled y ddinas a'r golygfeydd cylchynol. 
Ceir golwg ddynmnol ar Kobi o bellder, a lie 
newydd ydy w i raddau, ac y mae adeiladau da 
i'w gweled yn mhob cyfeiriad. Arngylchynir 
y ddinas gan fryniau prydferth, ar y rhai y 
mae anedd-dai wedi eu hamgylchynu gan rod- 
fey dd a gerddi ardderchog. Wedi glanio yn 
y ddinas, llogais jinrikisha i fy nghymeryd at 
water-fall yr oeddwn wedi clywed cymaint am 
dano, ac yn mhen yr awr yr oeddwn yn ymyl 
y rhaiadr. Bu raid i mi gerdded i fyny y 
mynydd, am fod y ffordd yn rhy serth ijmrih- 



YH JAPAN. 445 

isha. Nid oes dim rhyfeddod neillduol yn y 
rhaiadr hwnw, am nad yw yn disgyn ond i'r 
dyfnder o 60 o droedfeddi, Lie rhamantus 
iawn yw, ac y mae teml yn ymyl y rhaiadr, yr 
lion sydd yn werth ei gweled. Dychwelais i'r 
ddinas drwy wlad fras, ffrwythlon, a dymunol 
dros ben, ac yr oedd y palasau a'r gerddi yn 
ardderchog . Rhaid fod y Japaneaid yn 
arddwyr anghydmarol. Yno yr oedd llawer o 
berthi prydferth, a'r boxwood yn ffurfio gwrych- 
oedd tewion a thlysion. Hefyd, yr oedd llawer 
o'r coed isel a'u cangenau wedi eu tori yn y 
fath fodd fel ag i wneyd llun gwahanol gread- 
uriaid ar y meusydd, yr hyn oedd yn dangos 
cynlluniau niedrus a chywreinrwydd mawr. 

Wedi blino yn edrnygu y golygfeydd an- 
nghydmarol hyny, a'r kin yn hynod o boeth, 
penderfynais fyned i'r baddon yr oeddwn 
wedi clywed cymaint o son am danynt, o ber- 
wydd rhinwedd meddygol y dwfr. Yr oedd 
y lie yn rhan u^haf y ddinas, ac yno gwelais 
adeiladau mawrion, glan yr olwg arnynt, a 
llawer o'r Japaneaid yn myned a dyfod o 
gylch y lie. Dyna y spri7igs y sonir cymaint 
am danynt. Teflais 10 cent i'r dyn yn y doll- 
fa, ond deallais mai 2 cent oeddynt yn godi 
Wedi myned i mewn i'r baddon, gwelwn yno 
tua haner cant o bobl yn yr ymdrochfa. Yr 



446 AMGTLOH Y BYD. 

oeddynt yn ymdroclii mewn tyllau yn y llawr 
coed uwchben y dwfr. Yr oedd y tyllau hyn 
tua phedair troedfedd ysgwar. Cefais fy synu 
yn aruthrol pan ddeallais fod yr haner cant 
oeddynt yn ymdroclii yn gymysg o ferched a 
meibion, hen ac ieuainc, llanciau a genethod. 
Mewn gair, yr oeddynt o bob oedran, yn wr- 
ywod a benywod, yn golchi ac yn rhwbio eu 
gilydd, mor ddigyffro a difrifol a phe buasent 
mewn ysgol Sul yn dysgu eu gilydd. Rhaid 
i mi ddweyd nad oeddwn yn ddigon digywil- 
ydd fy hunan i wneyd yr un fath a'r bobl 
hyny ; ond meddyliais am yr hen ddywediad, 
fod yn " Rhaid g wneyd pob peth yr un fath 
a'r Rhufeiuiaid tra yn Rhufain." Holais am 
ystafell ddirgel i mi fy hun, a chefais un, yn 
yr hon yr oedd ffynon o ddwfr lied boeth, tua 
thair troedfedd o ddyfnder, ac ymdrochais yn 
dda. Yr oedd pob man yn hollol Ian a dy- 
munol. Wedi darfod, aethym yn ol i'r dref, a 
gwelais lawer o ystordai, yn cynwys y cywrein- 
weithiau rhyfeddaf a welais erioed o'r blaen. 
Mae yn debyg fod y Japaneaid y rhai mwyaf 
cywrain yn y byd am wneyd man ddodrefn, a 
phethau eraill — pob cerfiadau i arddangos y 
deyrnas lysieuol, anifeilaidd, <fec, &c. Gellir 
aros dyddiau yno i edrych ar olygfeydd hy- 
nod, mewn celfyddydwaith o bob math. Mae 



YN JAPAN. 447 

rheilffordd yn rhedeg o Kobi yn mliell i'r 
wlad, ac y mae naw neu ddeg o agerfadau yn 
rhedeg yn ol ac yn mlaen i ddinasoedd eraill 
ar lanau y mor, yr hyn sydd yn gwneyd i Kobi 
yniddangos yn llawn o fywyd, yn enwedig yn 
y llongborth. 

Yn yr hwyr hwyliasoni all an o gulf or Kobi, 
ar ein mordaith am Yokohama, a chyraedd- 
asom yno ar foreu yr ail ddydd. Daeth 
deuddeg o deithwyr Japaneaidd o'r radd flaenaf 
i mewn yn Kobi, ac yn eu plith yr oedd y 
Gweinidog Rhyfel. Hefyd, yr oedd ar fwrdd 
yr agerlong, mewn lie israddol, 300 o Japan- 
eaid yn myned i Yokohama. Talasant $600 
yr un am eu eludiad yn unig. 

Yokohama yw prif borthladd yr Ymerod- 
raeth. Yr oedd y llongborth yn llawn olong- 
au masnachol o bob math, yn nghyd a chad- 
longau y gwahanol wledydd. Y cadlongau 
mwyaf nerthol, a'r rhai goreu o lawer oedd 
eiddo Bwsia ; ac mae hyd yn nod y Prydein- 
wyr yn cyfaddef hyn. Nid ydyw Yokohama 
yn brydferth o'r llongborth, nac yn gyffelyb i 
Kobi a Nagasaki ; ond er hyny ceir gweledruor 
fuan ag y rhoddir troed ar y Ian mai yno y 
mae busnes yn myned yn mlaen. Cyfarfyddir 
a llawer mwy o Ewropeaid ac Americaniaid 
yn Yokohama nag yn unrhyw ddinas arall yn 



448 O AMGYLOH Y BTD. 

y Dwyrain. Hef yd y mae yno lawer mwy o 
Japaneaid yn gwisgo dillad Ewropeaidd nag a 
welir mewn un lie arall. Eto gellir dweyd 
nad oes un o bob cant o'r brodorion yn gwisgo 
dillad Ewropeaidd, o herwydd f od yr arferiad 
cartrefol yn rhatach, a'r dillad yn llawer mwy 
hwylus na'r eiddo pobl Ewrop ac America. 

Yr oedd yn rhaid myned drwy y tolldy, a 
bu raid i mi ddefnyddio fy holl amynedd tra 
yr oeddynt yn chwalu fy holl gelfi, f el pe bu- 
asent wedi penderfynu gwneyd i mi dalu toll. 
Deallais mai bod yn amyneddgar yw y goreu~ 
ac agor y blychau a'r coffrau yn ddirwgnach ; 
ac wedi archwilio un, ei gloi cyn agor y Hall, 
yna gellir cadw y cynwysiad mewn gwell 
trefn. Ac heblaw nyny bydd yn haws felly 
i'r teithydd wylio y swyddogion fyddant yn 
archwilio y pethau, canys mae llawer o hon- 
ynt heb fod yn nodedig o herwydd gonest- 
rwydd. 

Wedi myned i'r dref rhoddais i fyny yn No. 
76. Nid oes enwau ar yr heolydd, ac wrth y 
rhifnod y deuir o hyd i bob man, ac mae yn 
debyg fod No. 77 yn mhen arall yr heol, yn 
yr hon yr oeddwn yn aros ! Beth bynag, ni 
raid ond cofio y rhif , a dodir y person i lawr yn 
ei ymyl gan y jinrickisha. Cludir person ar 
garlam gwyllt, a dodir ef i lawr yn ei gryn- 



YN JAPAN. 449 

swth wrtli ddrws y ty am 5c. neu 10c, hyd yn 
nod pe byddai y pellder yn ddwy neu dair 
milldir. Dechreuwyd y dull rhyfedd hwn 
gyda'r numbers wrth gymeryd y lots yn y 
dechreu, a rhoddi y rhifnod arnynt fel yr oedd- 
ynt yn cael eu cymeryd i fyny. Wrth fwyta 
ein ciniaw nid oedd ond tri o honom yn eis- 
tedd yn ymyl y bwrdd, a chredais yn y fan 
fy mod wedi gweled y ddau arall o'r blaen. 
Deallais yn fuan mai Proff Henneka a'i wraig 
oedd fy nghydymborthwyr, y rhai oeddwn 
wedi gyfarfod yn Melbourne, Australia. Yr 
oedd Madam Henneka yn ymddangos mor 
naturiol a phan welais hi yn Melbourne. Mae 
y Proff eswr yn frawd o waed coch cyf an i John 
Pope Hennessy, Llywodraethwr Hong Kong ; 
eithr nid yw John yn arddel ei frawd am iddo 
droi oddiwrth Babyddiaeth. Bu y Proffeswr 
drwy lawer o wledydd y Dwyrain yn actio 
Magic ; ond cafodd fod y Japaneaid yn gwy- 
bod llawn cymaint ag yntau am bethau felly. 
Bum yn gweled y Japaneaid yn perfformio 
Magic ; a chefais f wy o ryfeddodau a phleser 
am ddwy cent nag a gefais ar ol talu dolar am 
weled campiau Proff. Henneka. Mae y Japan- 
eaid yn rhyfeddol o smart gyda'r pethan hyn. 
Buom gyda'r Proff. yn gweled adar a addysg- 
wyd yn gwneyd campau, a chyfaddefodd y 



450 O AMGYLOH Y BYD. 

Proifeswr na welodd y fatli ryfeddod erioed 
o'r blaen, er iddo weled performing birds yn 
mhrif wledydd y byd. 

Ceir yn Yokohama rai adeiladau da } yn en- 
wedig yn y rhan Ewropeaidd o honi ; ond 
maent wedi eu gwneyd yn wahanol i ddim a 
welais erioed o'r blaen. Rhoddir ffram i fyny 
yn gyntaf, yna llenwir i raewn geryg meddal- 
ion, wedi eu riaddu a bwyall, y rhai ydynt yn 
dair troedfedd o hyd, 12 modfedd o led, a 6 
modfedd o drwch. Grosodir hwy ar eu hochr- 
au, y naill ar y Hall, hyd ben yr adeilad. 
Rhoddir cement rhyngddynt, ac mae bachau 
haiaro o'r eeryg i'r gwaith coed. Gellir dweyd 
fod yr adeiladau yn Yokohama yn ymddangos 
yn brydferth, ac er mor feddal yw y ceryg, 
dywedir y parhant yn hir iawn, a'u bod yn 
ateb yr un dyben a phriddfeini, neu wenith- 
faen. Mae y Chineaid wedi cael gafael yn 
mhob cangen o f asnach yn Yokohama. Adeil- 
adwyd anedd-dai yr Ewropeaid cyfoethog, yr 
ysbytai a'r adeiladau cyhoeddus, ar ucheldir 
(bluffs) gyferbyn a'r mor, ac maent mewn lie- 
oedd iach a dymunol. Rhaid cyfaddef fod 
yno lawer o balasau gwychion a phrydferth. 

Yr oedd yn rhaid i mi ymadael o Yoko- 
homa, a myned i'r wlad 52 o filldiroedd i'r 
ffynonau, a elwir Ashinoyu, yn y mynydd- 



YN JAPAN. 451 

oedd. Llogais jinricksha i fyned yno, yn 
nghyd a dau ddyn i fy nhynu i dre o'r enw 
Odawara, 38 o filldiroed.do Yokohama, a hyny 
ara fod yn aninhosibl i'r cerbyd rhyfedd fyned 
yn nihellach, o herwydd gerwinder y ffordd, 
yr hon oedd yn anarferol o arw. Daeth y 
ceffylau dynol a'u cerbyd at y drws yn ol en 
haddewid, erbyn saith yn y boreu. Teflaisfy 
sypyn i mewn, ac yr oedd y dynion yn barod, 
un fel ceffyl bon rhwng llorpiau y cerbyd, a'r 
Hall wedi sicrhau strap am dano, yn tynu yn 
geffyl blaen, rhyw bedair troedfedd o flaen y 
Hall ; ac yn fuan yr oedd yddau, fel dau geffyl 
yn union, yn aflonydd o eisiau cael cychwyn. 
O'r diwedd neidiais i mewn, a ffwrdd a liwy 
drwy y dref ar garlam gwyllt, ac yn mlaen 
dros y gelltydd a thrwy y dyffrynoedd heb 
arafu dim nes oeddym mewn ty te, chwe' mill- 
dir o'r dref ! Yn ol yr arferiad yn Japan, 
deuwyd a the i ni heb ddim siwgr ynddo, a 
hwnw mewn cwpanau bychain, ychydig fwy 
na gwniadur gyffredin; ond ceir mwy os de- 
wisir. Yr oedd hyny yn 11 awn ddigon genyf 
fi; eithr yr oedd y dynion yn yfed llawer, ac 
yn bwyta pytatws melusion gyda'r te, neu 
rywbeth arall agosaf atynt. Rhoddais 10c. i 
un o'r genethod tlysion am y te, a chafodd ei 
mawr foddloni. Gorphwysasom yno ddeng 



452 O AMGYLOH Y BTD. 

mynyd. Buasai y merched yn f oddlon ar dair 
neu bedair cent am y te, fel y deallais ar ol 
hyny; ond yr oedd yn ddigon rhad am 10c. 
Yr oeddym yn myned drwy wlad anarferol o 
brydferth, hyfryd a thoreithiog, wedi ei llaf- 
urio yn dda a'i plioblogi yn dew. Yn mhen 
pum' milldir yn mhellach, daethom at dy te 
arall, ac arosasom yno bum' mynyd. M thel- 
ais ond 3c. am yr holl de yma, ac yr oeddynt 
yn dra diolchgar. Os oedd y rhan gyntaf o'r 
ffordd yn arw a drwg, cawsom ffordd dda 
wedi hyny, yn cael ei hamgylchu gan y tir 
goreu amwyaf dymunol a welais erioed. Yr 
oeddym yn ami yn myned drwy bentrefydd 
tua milldir o hyd ; eithr nid oedd tai ond ar 
ddwy ochr i un ffordd. Yr oedd y tai te a'r 
hotels yn dra ami, a'r dancing girls i'w gweled 
yn mhob man. Yr oeddym yn cyfarfod a 
chanoedd o bobl ar y ffordd, mewn cerbydan 
yn cael eu tynu gan geffylau dynol. Pan tua 
15 milldir o'r ddinas, yr oeddym wedi gadael 
y bryniau, a dyfod i'r gwastadedd, lie y gallem 
weled mynyddoedd Japan. Cyrhaeddasom 
ddinas Odawara erbyn haner awr wedi tri yn 
y prydnawn, pellder 38 o filldiroedd o Yoko- 
hama, a hyny mewn ychydig dros wyth awr. 
Yr oedd yn anmhosibl myned yn mhellach 
gyda'r cerbyd, o herwydd y mynyddoedd serth 



YN JAPATT. 453 

oeddynt ar y ffordd. Telais dair dolar i'r 
dynion am eu llafur, ac yr oedd hyny yn fwy 
nag a fuasent yn enill yn Yokohama. Dichon 
iddynt enill ychydig wrth ddychwelyd. 

Dyna fi mewn tre Japaneaidd, heb nn Ew- 
ropead o'i mewn ond y fi f y hun, na neb yn 
deall cymaint a gair o'r iaith Saesonaeg, ac 
nid oeddwn inau yn deall ond dau neu dri o 
eiriau Japaneaidd. Ofnais y cawswn lawer o 
drafferth i gael neb i fy neall. Aethym i'r 
hotel fwyaf yn y ddinas, eithr nid oedd na 
ffenestri na drws ami ! Yr oedd y ffrynt i 
gyd yn agored, a'r llawr droedfedd yn uwch 
na'r heol, a hwnw wedi ei orchuddio i gyd a 
matting glan. Yr oedd yno fath o borth, ac 
yn hwnw cyf arfyddwyd fi gan ddwy ddynes, 
y rhai a'm cyfarchasant yn ol defod Japan, 
drwy fyned ar eu gliniau a tharo eu talcenau 
ar y llawr ! Dyna arwycld croesaw i'r ty ; 
ond cyn myned gam yn mhellach drwy y porth, 
yr oedd yn rhaid i mi dynu fy esgidiau ; yna 
rhoddasant ryw fath o slippers i mi, ond nid 
allwn gerdded ynddynt. Teflais y rhai hyny 
o'r neilldu, a cherddais ar ol y merched i'r 
llofft yn nhraed fy hosanau. Cymerwyd fi i 
ystafell fawr lie yr oedd dwsin neu ddau o 
Japaneaid yn barod ; a rhoddwyd finau i eis- 
tedd ar y llawr, yr un fath a'r lleill, canys ni 



454 O AMGYLOH Y BYD. 

ddefnyddir un math o gadeiriau yn Japan. 
Ar ol hyn dygwyd y sliiwng i mi, sef math o 
own, neu hugan i'w roddi am danaf ; canys y 
mae yn if asiwn yn Japan i ddyn dyeithr dynu 
ei ddillad oddiam dauo mor fuan ag y daw i 
niewn, a rhoddi y shiwng am dano, yn lie ei 
ddillad ei hun. Wedi hyny deuwyd a than i 
mi mewn llestr pridd, a thobaco i'w fygu mewn 
pibell. Blinais yn fuan wrth eistedd ar y 
Uawr yn y dull hwnw. Rhoddais fy nghw 1 - 
pet-hag dan fy mhen, a gorweddais i orphwys, 
a chysgais am awr. Wedi deffroi, meddyliais 
y dylwn gael ymolchi. Nid oes clychau yn 
Japan i alw ar y gweision, ond gwneir hyny 
drwy guro dwylaw yn nghyd. Curais fy nwy- 
law yn nghyd, a daeth dwy ferch ieuainc ataf, 
ac eisteddasant o fy mfaen i dderbyn gorchy- 
mynion. Llwyddais, fel y tybiaswn, i wneyd 
iddynt ddeall fod arnaf eisiau dwfr i ymolchi. 
Dylynais hwy i ran arall o'r adeilad, a dangosas- 
ant i mi le i ymolchi, sef pwll o ddwfr 8 troed- 
fedd o hyd, 4 troedfedd o led, a dwy troed- 
fedd o ddyfnder. Yr oedd y celwrn hwn i 
faddio ynddo yn y lie amlycaf yn y gwesty, a 
phobl yn pasio yn ol ac yn mlaenyn barhaus; 
ac nid oedd na dor na lien i fy nghysgodi. 
Bum yn myfyrio am amser beth a wnawn ; 
ond o'r diwedd cef ais ddigon o wroldeb i neid- 



YN JAPAN. 455 

io i'r dwfr i ymdrochi mor fuan ag y gallon, 
cyn i neb ddyfod heibio ; ond gwarchod pawb 
neidiais allan yn Uawer cyflymach, o herwydd 
meddyliais fod y dwfr agos yn ferwedig. 
Curais fy nwylaw yn iawn, canys yr oedd pob 
cywilydd wedi darf od yn awr, a daeth dwy 
ferch ataf, y rhai a roddasant i mi ddigonedd 
o ddwfr oer. 

Wedi dychwelyd i'r fan lie yr oeddwn cyn 
myned i'r baddon, rhoddais ar ddeall fod ar- 
naf eisiau yniborth, a dygwyd i mi reis, pysg- 
od ac wyau. Nid oedd dim i'w gael i fwyta 
reis ond yjopsticks, yn lie llwyau, ac yr oedd- 
wn yn hynod o anghelfydd gyda y rhai hyny 
yn y dechreu ; ond cyn dychwelyd o Japan yr 
oeddwn yn cael hwyl wrth fwyta gyda'r joy- 
sticks, nen breniau meinion, crynion. Yr oedd 
yn amlwg fod yn rhaid i mi wneyd fy meddwl 
i fyny i aros lie yr oeddwn y noson hono. 

Wedi cael swper, llety, a boreufwyd, deall- 
ais mai 75 cts. oedd fy nyled, bernais hyny yn 
dra rhesymol. Deallais fod Ashinoyu, lie yr 
oeddwn i fyned, ar ben mynydd ac yn 12 mill- 
dir o bellder. Yr oedd yn ofynol i mi gael 
rhywbeth i fy nghario yno, ac yn y cyfamser 
llogais fath o hamog i orwedd ynddo, a dau 
ddyni fy nghario — oil am $1.50. Oddeutu 8 
o'r gloch yn y boreu, daeth naw neu ddeg o 



456 O AMGYLCII Y BYD. 

forwynion yr hotel i'r porth, lie y rhoddais fy 
esgidiau am fy nhraed, yn benaf i fy ngweled 
yn cychwyn, ac i roddi moesgyfarchiad bon- 
eddigaidd i mi. Wedi fy mynediad i'r hamog, 
yr oedd y bow a roddasant yn cyraedd hyd y 
llawr, ac yn fawreddog yr olwg arno. Dyl- 
aswn ddweyd o'r blaen fod yn rhaid i mi 
ddangos fy nhrwydded (passport) i deithio, 
yr hwn a gefais gan y Trafnoddydd American- 
aidd yn Yokohama am 25c. Yr oedd yn rhaid 
ei ddangos yn y gwesty yn Odawara, ac ni 
cheir teithio yn Japan heb y fath drwydded. 
Wei, dyna fi yn yr hamog, yn cael fy nghario 
yn ddau ddwbl gan ddau ddyn, ac yr oedd y 
rhan gyntaf o'r daith gyda glan afon risialaidd, 
a golygfeydd hyfryd a dymunol ar bob Haw. 
Hefyd yr oedd mynyddoedd uchel, clogwynog 
a chreigiog, i'w gweled yn mhob cyf eiriad ; 
ond y fan yma, rhaid i mi ddweyd mai dyna y 
dull mwyaf annymunol ac annifyr i deithio a 
welais erioed yn fy mywyd. Yr oedd yr ham. 
og wedi ei wneyd yn y fath fodd fel nad oedd 
yn ddichonadwy bod ynddo ond yn unig ar 
eistedd, fel teiliwr, a fy nghoesau yn groesion 
a fy nhraed dan fy nihwysaii. Fel hyn y mae 
y Japaneaid yn hoffi cael eu cario; ond yr 
oedd fy nghoesau i yn myned i gysgu, acmewn 
cymon, nes yr oeddwn yn teimlo cawodydd o 



YN JAPAN. 457 

binau yn treiddio drwy fy nghnawd. Yr 
oeddwn yn methu aros pum' mynyd ar y tro 
yn y fath le, a'r canlyniad fu i mi gerdded y 
rhan fwyaf o'r daith. Yr oedd y llwybr i 
Ashinoyu dros y lleoedd niwyaf rhamantus a 
welais erioed, ac yr oedd y golygfeydd yn ys. 
plenydd ac ardderchog. Aethoni heibio i 
nifer mawr o dai te, a thrwy amry w o bentref- 
ydd, hyd nes y cyrhaeddasom le o'r enw Hata, 
haner y ffordd rhwng Odawara a Hakone. 
Mae Hata yn lie hynod mewn hanesyddiaeth, 
a'r trigolion yn enwog fel crefftwyr cywrain 
mewn gwaith coed, a phob math o gywrain 
bethau perthynol i Japan. Ymddengys eu 
bod yn wood-turners heb eu bath, a gellir 
prynu pob math o gywrain bethau wedi eu 
gwneyd o goed yno, yn rhyfeddol o rad. Yr 
oedd y ffyrdd yn y parthau hyn yn hynod o 
ddrwg, er i'r llywodraeth eu gwneyd yn dda 
yn ami ; ond dinystrir hwy gan ddaeargrynfau. 
Bu raid i ni gael ymborth yn y gwesty cyn 
dechreu dringo llwybr serth oedd o'n blaen. 
Deallais fod y mynydd yn 3,500 o droedfeddi 
o uchder, a'r llwybr i'w ben mor syth agrisiau 
i lofft ! Cerddais i fyny bob cam, er fy mod 
yn teimlo yn dra gwan a lluddedig ; ac wedi 
cyraedd gwastadedd y top, aethym i'r hamog, 
i gael fy nghario y gweddill o'r ffordd i Ashin- 
20* 



458 O AMGYLOH T BID. 

oyu. Bu raid i mi gael gorphwys yn awr a 
phryd arall i weled y golygfeydd mawreddog 
o ben y mynydd, a thrwy wydr yr oeddwn yn 
gallu gweled Yokohama, ac yr oedd Odawara 
a'r cylchoedd yn ymddangos wrth ein traed. 
Mewn gwironedd y oedd y golygfeydd hyn yn 
rhoddi yr oil a welais yr Nghymru yn hollol 
yn y cysgod. Yn y cyfamser, daeth Ashin- 
oyu i'r golwg, mewn tipyn o bant. Yn fuan 
deallais fod chwech neu saith o hotels at was- 
anaeth ymwelwyr, a'r ffynonau, ac mae hwn 
yn lie enwog iawn yn Japan. Aethym i 
mewn i'r brif hotel, a chefais allan yn fuan 
mai dwy ddolar y dydd oedd y pris, ac yr 
oedd yno bump o Ewropeaid ar y pryd. 
Deallais fod tri o honynt o Hong Kong, China, 
a'r lleill o Yokohama. Aethym yn gydna- 
byddus a'r boneddigion hyn rhag blaen, a chan 
fod gwraig y gwesty yn medru siarad Saesonaeg* 
cefais hwyl dda yn fuan. Yn y lie hwn, cefais 
gyllell, fforc, a 11 wy i f wyta, a siwgr i'w roddi 
mewn t'e a chom, ac felly teimlais mewn rhan 
fel pe buaswn mewn gwesty Ewropeaidd. Er 
y cwbl, yr oedd yn rhaid gwisgo yr hen hug- 
an dros y corff, yn lie dillad cyffredin yno ; 
ond rhaid cydnabod eu bod yn rhai hwylus 
iawn i rai fyddant yn cymeryd hath yn ami. 
Wedi cael ymborth, aethym i'r bath, yr hwn 



TN JAPAN. 459 

sydd yn ymyl yr hotel. Mae y baths oil dan 
do, ychydig i lawr dan y ddaear, a grisian i 
fyned i lawr iddynt. Ceir yno ddau le neill- 
duol i Ewropeaid, sef ystafell fechan yn cyn- 
wys bath tiia phum' troedfedd ysgwar, ac y 
mae y twll neu y ffynon yn 2J o droedfeddi o 
ddyfnder. Wedi agor dwfr-ddor fechan ar un 
ochr, ymffrydia y dwfr i mewn, yr hwn oedd 
yn ddigon poeth i ferwi wyau ; ond ar yr 
ochr arall mae dwfr oer, o'r un natur i'w oll- 
wng i mewn, i dymeru y bathon. Dwfr sul- 
phur a haiarn ydyw, ond fod sylweddau eraill 
yn gymysg ag ef, nad wyf yn cofio yn awr yr 
enwau oedd ganddynt arnynt. 

Penderfynais aros yn y lie dros ddigon o 
amser i gael rhyw fudd oddiwrth y baddon, 
os oedd hyny yn gyraeddadwy, a'rcanlyniad 
fu, i mi gymeryd y baddon dair gwaith yn y 
dydd am bynitheg o ddyddiau. Wei, yn lie 
cryfhau, fel y gobeithiwn wneyd, gwanhau yr 
oeddwn bob dydd ; ond wedi hyny canfydd- 
ais i mi dderbyn adgyfnerthiad. Yr oedd yno 
rai yn dyoddef dan ddirdyniadau poenus y 
cryd-cymalau, ac anhwylderau o'r fath, a Raw- 
er yn gwella yn holliach. Yr oedd yn y ffyn- 
onau hyny yn yr haf, o 200 i 300 yn barhaus 
o ymwelwyr Japaneaidd, a gellir dweyd eu 
bod hwy yn y dwfr agos yr oil o'r amser. Mae 



460 O AMGYLOH Y BYD. 

eu baddon yn debyg i ystablau, a matb o stalls 
rbyngddynt, ac yn y rbai byny gwelir y ddau 
ryw, sef y dynion a'r mercbed, oil yn gymysg, 
beb ddim swildod na cbywilydd. G-welais 
gynifer a 25 o Ewropeaid yn y lie am ddau 
ddiwrnod, ond anaml y gwelir yno fercbed 
Ewropeaidd. Mae yn debyg mai yr achos o 
byny yw, fod y Japaneaidd yn bynod o rydd 
yn eu barferion, ac nid oes neb o bonynt bwy 
yn rbyfeddu dim wrtb weled person yn ber- 
ffaitb noetb. 

Yr amser goreu yn y lie ydyw y gwanwyn 
a'r pryd bwnw bydd yr ymwelwyr yn dra llu 
osog, ond y mae Kiga, Miyanosbita, Hakone 
a Tonosawa yn meddu baddon mwy yn y ffas 
iwn. Oddeutu tair milldir o'r lie y mae pen 
tref Hakone, ac yno gwelir llawer o Ewrope 
aid yn barbaus yn misoedd yr baf. Aetb tri 
o honom yno un boreu, a cbawsom un o'r gol- 
ygfeydd mwyaf arddercbog a welwyd erioed 
o ben y mynydd. Mae yno lyn o'r fatb bardd- 
af, yn bum' milldir o byd, ac yn gwabaniaetbu 
o dair i bedair milldir o led. Mae tua milldir 
o'r llyn i'r pentref, ac y mae y coed ar ocbrau 
y ffordd wedi cael digon o amser i dyfu, nes 
ffurfio golygfa brydfertb a dymunol. Mae 
yr bin yn oer ac yn braf yn yr ucbder bwn yn 
yr baf, yr byn sydd yn denu ymwelwyr Ew- 



YN JAPAN. 461 

ropeaidd i'r lie. Cymerasom gwch ac aethom 
dros y llyn i'r pen arall, lie y canfyddasom fod 
y dwfr yn myned allan o hono drwy dwnel i 
le gwastad, yna dyfrha feusydd reis perthynol 
i 17 o bentrefydd, cyn ei hymarllwysiad i'r 
mor. 

Dychwelasom dros lechwedd y mynydd, lie 
nad oedd un math o lwybr, ond daear yn or- 
ckuddedig gan ludw, a daflwyd ryw dro o 
grombil y mynydd tanllyd. Mae canol y myn- 
ydd hwn yn dan ysol. Mae yn beryglus iawn 
myned yn rhy agos i'r hen agorfa yn y myn- 
ydd, canys gellir suddo i lawr i ganol lludw 
eiriasgoch. O'r lie hwnw yr oedd y mynydd 
byd-enwog, Fujiyama, yn y golwg, ac yn ym- 
ddangos yn ymyl, ond er hyny yr oedd yn y 
pellder o ugain milldir. Hwnw yw y myn- 
ydd uchaf yn Japan, ac a gyfrifir y mynydd 
mwyaf prydferth yn y byd ; ac y mae ei gopa 
rhwng 14,000 a 15,000 o droedfeddi yn uwch 
na gwastadedd y mor. Yr oedd awydd mawr 
arnaf i fyned i ben hwn, ond ofnais ddylanwad 
yr oerni. Dywedir fod y golygfeydd o'i gopa 
yn wir ardderchog; ond nis gallaf ddeall pa 
fodd y mae yn ddichonadwy i'r un olygfa fod 
yn fwy perswynol, rhamantus, a godidog na'r 
golygfeydd oddiar y mynydd lie yr oeddwn, 
sef Hakone. 



462 O AMGTLCH T BYD. 

Wedi aros pum' diwrnod yn hwy yn Ash- 
inoyu, aethym i Kiga, i ffynonau eraill, tua 
saith milldir, ac wedi hyny mentrais yn mlaen 
i ffynonau Miyanoshita a Tonosawa. Y lie 
blaenaf a gyfriiir yn oreu, ac yn anil gwelir 
boneddigesau gwynion yn baddio yno. Aros- 
ais chwe' diwrnod yn Tonosawa, a chefais 
bleser mawr yno, yn byw yn ol style y Japan- 
eaid, mewn ty glan, yn bwyta ymborth Japan- 
eaidd o'r fath oreu. Y mae llyn prydferth yn 
amgylchu yr hotel yr oeddwn yn aros, a digon 
o bysgod o bob lliw ynddo. Dyna le y car- 
aswn aros ar hyd fy oes, ac y mae yn sicr na 
fuaswn yn hiraethu am un lie arall. Yr oedd- 
wn wedi myned yn dra hoff o'r baddon a dull 
y Japaneaid o f yw, gan eu bod yn gallu rhoddi 
bias da ar bob peth wrth ei goginio. 

Wedi'r cwbl yr oedd yn rhaid ymadael, a 
chefais gwmni Sais i fyned i lawr i Odawara, 
a cherddasom yr holl ffordd. Llogasom^mr^- 
isha i'n cario i Yokohama. Nid oeddwn yn 
llawer gwell fy iechyd pan ddaethym yn ol i 
No. 76, ac ofnais fy mod wedi cymeryd gor- 
mod o'r baddon ; ond er y cwbl, teimlais yn 
fnan fy mod wedi derbyn lies, gan fy mod yn 
gallu bwyta yn awr yn well o lawer. 

Cymerais y gerbydres o Yokohama i Tokio, 
un o'r dinasoedd mwyaf ei phoblogaeth yn y 



YN JAPAN. 463 

byd, yn ol rhai awdurdodau, ac ni fuom ar y 
ffordd ond deugain mynyd, er y costiodd y 
daith gymaint ddwywaith ag a gostiasai teith- 
io yr un pellder yn rhyw ran arall o'r byd. 
Wedi cyraedd y ddinas, llogais arweinydd a 
cherbyd, i ddangos y dref i mi, ac aethyni 
drwy y temlau/y bazaars, y gerddi, y parciau, 
y pontydd, yr afonydd, yr adeiladau cyhoedd- 
us, amgueddfau, gwestai, tai te, ac yn y blaen. 

Mae dinas Tokio yn gorchuddio cant oiilldir- 
oedd ysgwar, ac mae yr heolydd yn llydain a 
glan, a'r rhodfeydd ar yr ochrau yr un modd. 
Mae heolydd y ddinas yn llawn o bobl, 
a chyfarfyddir llawer o'r Japanese ladies wedi 
ymwisgo yn ol ffasiwn y wlad yn olygus iawn ; 
ac ar y cyfan yr oeddwn yn cael merched Ja- 
pan yn brydferth a deniadol iawn ; ac nid oes 
perygl gwneyd camsyniad rhwng y merched 
dibriod a rhai sydd wedi priodi, o herwydd 
can gynted ag y bydd i'r merched briodi, bydd 
iddynt wneyd eu danedd yn dduon gyda math 
o sylwedd tebyg i baent, yr hyn sydd ar un- 
waith yn dangos nad ydynt y pryd hwnw yn 
y farchnad. 

Nihon yw enw priodol Japan, a'i feddwl 
yw, tir codiad haul. Mae y wlad yn un hy- 
nod o firwythlon a phrydferth, ac yn meddu 
31,000,000 o bobl. Ceir yno hinsawdd iachus, 



464 O AMGYLOH Y BYD. 

ac anfynych iawn y gwel y bobl eira ; ac er 
fod Japan yn gyfoethog mewn pob math o 
f wnau, nid oes ond ychydig yn eael eu gweith- 
io. Ffurfir yr ymerodraeth gan ddwy ynys 
fawr, yn cynwys 250,000 o filldiroedd ysgwar, 
a llawer iawn o ynysoedd llai. Buddhistiaeth 
yw y grefydd, ac mae y wlad yn llawn o deml- 
au ardderchog yn perthyn i'r grefydd hono. 
Y Portngeaid oedd yr Ewropeaid cyntaf i lan- 
io yn yr ymerodraeth, ac mae yn ymddangos 
fod Japan wedi taflu ei hnn yn agored i fas- 
nachu gydag Ewrop. Hefyd, y mae yno law- 
er iawn o Ewropeaid ac Americaniaid yn by w 
ac yn masnachu, er nad oes yno gynifer ag a 
fu. Mae y Japaneaid yn dysgu pob math o 
gelfyddydwaith yn fuan, ac wedi i'w hath- 
rawon Ewropeaidd eu dysgu mewn unrhyw 
grefft neu gelfyddyd, telir iddynt yn dda, yna 
anf onir hwy yn ol i'w gwlad eu hunain. Arian 
papyr sydd yno gan mwyaf, ac maent yn myn- 
ed i fyny ac i lawr, yr un modd ag y bu y 
greenbacks yn America. Pan oeddwn yno yr 
oedd yn ofynol cael $1.60 o bapyr ibrynu un 
ddolar arian ; ond daw pethau yn well, canys 
y mae Japan yn wlad ardderchog. 

Erbyn i mi ddychwelyd i Yokohama, yr 
oedd yr American mail wedi cyraedd o San 
Francisco ; a dyma lie yr oedd rhuthro am y 



O JAI'AN I SAN FRANOISCD. 465 

newyddiaduron, er cael gweled y newyddion 
diweddaraf ar bynciau y dydd. Y San Fran- 
cisco Weekly Bulletin oedd y newyddiadur 
wythnosol oedd yn cael mwyaf o gylchrediad 
yn China a Japan, a gallaf finau dystio mal 
hwn oedd y mwyaf dewisol genyf finau ac yr 
oeddwn yn ei dderbyn tra yn China, am fod 
Cymry gwladgarol ar staff y Bulletin. Mae 
mwy o newyddion Cymreig ynddo nag yn y 
lleill, a dyna un achos ei fod yn f wy dewisol 
gan y Cymry yn mhob man. 



PENNOD XV. 

Mordaith o Japan i California — Ymddyddan- 
ion y teithtoyr — Glanio yn San Francisco, 
a?' ol bod yn absenol bwm? mlynedd— Ycyfnew- 
idiadau — Y Cymry — Ymtveliad a Placer- 
ville — Newyddion tor-calonus — laith i Yu- 
7na, Arizona — Y mwngloddiau — New Mex- 
ico oHi lielyntion — Taith i Texas a Mexico, 
ac un ol i New Mexico — Tri mis yn y mwn- 
gloddiau — Cyraedd New York, &c. 

Yn Yokohama, ymdiechais fy ngoreu gael 
Hong i fyned i ryw borthladd yn America 
Ddeheuol, yna cawswn gyile i fyned i Pata- 
gonia ; ond methais, ac felly nid oedd dim i'w 
wneyd ond troi fy ngwyneb tua California. 
21 



466 AMGYLOH Y Bi'D. 

Cyfarfyddais ag athraw ysgol, ar ol enw yr 
hwn yr oedd M. A., a chymerasom gludiad yn 
yr agerlong Gity of PeMn, un o'r llestri rnwy- 
af ar y Tawelfor. Yr oedd y Llyngesydd 
Paterson yn un o'r teithwyr, yn dychwelyd i 
Washington, ar ol bod dair blynedd ar f wrdd 
y gadlong Richmond. 

Chwareuodd y seiudorf bres ar y Ian cyn i 
ni hwylio, " Home, Sweet Home" a darnau er- 
aill yn hynod o effeithiol. Yr oedd genym yn 
awr agos i 5,000 o filldiroedd o for i'w groesi ; 
ac yr oedd y teithwyr yn cynwys American- 
iaid, Prydeinwyr, a phobl o amryw barthau o 
Ewrop. Yn eu plith yr oedd un Ffrancwr 
ifraeth a doniol, yr hwn oedd yn hynod hwyl- 
iog wrth gydmaru y gwahanol wledydd yr ym- 
welodd a hwy a Ffrainc. Un diwrnod darfu 
i un o'r Americaniaid liaeru fod y Talaethau 
Unedig yn mhell o flaen y gweddill o'r byd 
mewn gwareiddiad, nioesgarwch, a phob peth 
rhinweddol arall ; ac amcanodd ddwyn ffeith- 
iau i brofi ei osodiad. Eithr yr oedd y Ffran- 
cwr yn ystyried yr hyn a ddywedodd yn ym- 
ifrost Yankeeaidd, a haerodd nad oedd dau o 
bob deg o'r Americaniaid yn gwybod sut i 
fwyta yn briodol. Mae wyth o bob deg o 
honynt yn rhoddi y gyllell yn eu cegau wrth 
fwyta; ac maent yn gwne)/d llawer o bethau 



TN CALIFORNIA. 467 

eraill a ystyrir gan foneddwyr a pbendefigion 
yn dra gwrthun. Hefyd haerodd nad oedd y 
Prydeinwyr na'r Aniericaniaid, yn deall pa 
fodd i goginio ymborth yn y dull goreu ; acyr 
oedd efe yn credu y gallai coginwyr Ffrainc, 
wneyd gwell pryd o fwyd gyda'r gweddill a 
deflir yniaith, na'r prydiau a gafodd ef mewn 
llawer o fanau yn America. 

Yr oedd hefyd tua 200 o Chineaid ar y 
bwrdd. Wedi i ni fod allan yn y mor un di- 
wrnod, daeth yragerlong Oceanic i'n cyfarfod ; 
eithr ar ol hyny ni welsom yr un lestr ar byd 
y daitb. Cyrhaeddasom y meridian, lie dech- 
reuir cyfrif y dydd, ddydd Sul, ac fel niae yn 
rhyfedd dweyd, cawsom ddau ddydd Sul, a 
chadwasom y cyntaf yn santaidd. Daliasom 
mor uchel i'r gogledd a lledred 47, ac "felly yr 
oedd y tywydd yn oer ac annymunol y rhan 
kelaethaf o'r daith ; ond yr oedd y gwynt yn 
deg i ni, a gwnaethom un o'r teithiau cyflymaf, 
sef mewn 14 o ddyddiau. 

Dyma fi eto yn San Francisco, sef y lie y 
cychwynais o hono bum' mlynedd yn flaenor- 
ol. Nis gall neb wrth lanio yn America, a 
myned drwy y tolldy deimlo fod ynddi ddim 
rhyddid, eithr yn hytrach i'r gwrthwyneb ; 
canys canfyddir eu bod yn codi toll droni 
iawn ar bob peth agos, Codir tollau yn Amer- 



468 AMGYLOH Y BYD. 

ica ar amryw o bethau a dderbynir yn rhad i 
wledydd eraill. Gwel y teithwyr fod llawer 
mwy o ryddid oddiwrth dollau yn Lloegr a'i 
Threfedigaethau, nagsydd yn America, " gwlad 
y rhyddid." 

Wrth gerdded prif heol San Francisco, y 
diwrnod y glaniais yno o China, yr oeddwn 
yn argyhoeddedig nad oedd pethau mor fyw- 
iog ag oeddynt pan ymadawswn bnm' mlynedd 
yn naenorol. Er fod rhai adeiladau gwychion 
wedi cael eu codi ar Market Street, yr oedd- 
wn yn methu yn glir a chredu fod agos gy- 
nifer o bobl i'w cyfarfod ar yr heolydd, na chy- 
maint o fywyd masnachol yn ganfyddadwy. 
Argraff gyffelyb a adewid ar fy meddwl wrth 
i mi ymlwybro ar hyd Montgomery a Kearney 
Streets ; a pban ddaethym i California Street, 
lie yr oedd bum' mlynedd yn ol filoedd o bobl 
yn amgylchu y Stock Exchange yn y gobaith o 
ddyfod i feddiant o gyfoeth drwy gam bio 
mewn stocks, cefais fod pethau wedi eyfnewid 
yn ddirfawr. Nid oedd ond ychydig o bobl 
bum' mlynedd yn ol, nad oeddynt yn delio 
mewn rhyw mining stock ; ie, gwelid hyd yn 
nod gweithwyr tlodion, a morwynion gweini, 
yn anturio eu boll enillion. Mae arian y bobl 
erbyn hyn wedi myned i goffrau Flood, 
O'Brien, Mackee, Fair, a'u cyffelyb. Pa fodd 



YN CALIFORNIA. 469 

bynag, y mae llawer yn dal i gamblo, a chly-. 
wir am rywrai yn feunyddiol yn colli eu holl 
eiddo. Cwrddais ag amryw o wynebau adna- 
byddus i mi o amgylch yr Exchange, a chefais 
ymgom a rhai o honynt ; ac yr oeddynt oil yn 
cyd-ddweyd eu bod wedi eu dyfetha, un ai 
trwy ddelio mewn cyfranau eu hunain, neu 
ynte trwy i'w dyledwyr golli trwyddynt. 

Gair am y Cymry : Pan oeddwn yn ymad- 
ael o San Francisco, yr oedd pedwar gvvesty 
Cymreig, neu Hotels, fel y gelwid hwy, ai heol 
Broadway ; ond erbyn hyn enw Italaidd sydd 
ar yr hen Cambrian House, a deallais nad oedd 
un Cymro yn cadw ty cyhoeddus ar yr holl 
heol. Ac ni welais neb a fedrai barablu yr 
iaith Gymraeg, hyd nes y cyrhaeddais swyddfa 
Proff. Price, yr hwn oedd yn brysurach, ac 
yn gwneyd mwy o fasnach nag erioed. Yno 
cyfarfyddais ag Obedog o Fon, J. R. Jones, ac 
amryw o Gymry caredig eraill mewn llawn 
gwaith. Ar ol hyn, ni chefais nemawr o draff- 
erth i ddyfod o hyd i gynifer o'm hen gyfeill- 
ion Cymreig ag oeddynt yn aros yn y ddinas. 
Yn mhlith y Cymry mwyaf nodedig, enwaf 
Mri. K. T. Roberts, N. L. Jehu, H. A. Powell, 
W. A. Jones, Evan Watts, Rees Llewelyn, ac 
yn olaf Samuel Williams, Ysw., golygydd y 
Bulletin, yr hwn oedd yn meddu meddwl 



470 AMGYLOH Y BYD. 

cryf a chorif gwan, ac erbyn hyn sydd yn 
gorwedcl yn nihriddellau y dyffryn. Collodd 
San Francisco un o'r meddylwyr mwyaf gall- 
uog, pan fu farw Mr, Williams, ac yr oedd yn 
un o'r ysgrif enwyr rhwyddaf a mwyaf dar- 
Uenadwy. Efe oedd LlywyddBudd Gym- 
deithas y Cymry yn San Francisco ; a thrwy 
ei lafnr ef y daeth y Gymdeithas i'r cyflwr 
llwyddianus y mae ynddo. 

Ar ol gwario wythnos yn San Francisco,, 
cychwynais i Placerville i weled fy mrodyr a 
llawer o gyfeillion. Eithr yn lie cyfarfod fy 
mrodyr mewn dedwyddwch a llawenydd, fel 
yr oeddwn yn dysgwyl gwneyd wrth ymadael 
o San Francisco, y newydd cyntaf a gefais, 
wedi cyraedd y lie, oedd fod fy mrawd Morris 
wedi cyfarfod a damwain erchyll drwy i bylor 
mewn twll danio arno. Cymerodd hyny le 
yn y mwnglawdd, tuag awr a haner cyn fy 
nyfodiad i'r lie. Mae yn boenus i mi orfod 
cofnodi id do golli ei olygon yn gwbl ; ac o 
herwydd hyny, yn lie llawenydd, tristwch a 
galar oedd yn fy nghyfarfod. 

Yr oeddwn wedi treulio amry w o fisoedd yn 
y cylchoedd hyny, cyn i mi gychwyn ar fy 
nheithiau ; a gallaf ddweyd fod Placerville yn 
un o'rpentrefydd prydferthaf, iachaf a ffrwyth- 
lonaf a mwyaf difyrus yn y wlad. 



JTN CALIFOKNIA. 471 

Ymddeugys f od y trigolion yn gwneyd mwy . 
tuag at gysuron eu gilydd na thrigolion ein 
pentrefydd yn gyffredin. Agorir mwngloddiau 
newyddion yn yr boll amgylchoedd hyny; ac 
felly y mae Placerville yn dangos cynydd 
amlwg. Ni chlywais neb erioed yn dweyd nad 
oeddynt yn horn* byw yno. Tua dwy filldir 
oddi yno y mae " Prospect Flat Mine," lie y 
mae Mr. Evan Rowlands ( Ynysog) a'i frawd 
yn arolygwyr; ymwelais a hwynt, a chymer- 
asant fi drwy y mwnglawdd. Richard yw yr 
head manager. Rhoddir gwaith i dros driugain 
o bobl wynion yno, ac mae y mwnglawdd yn 
talu yn well nag erioed. Efe yw y gwaith 
goreu yn yr amgylchoedd. Cefais atnser dif ■ 
yrus lawn yno yn nghwmni priod hawddgar 
Ynysog — Telynores Cybi. Aeth yr amser 
heibio fel mwg tatws, yn swn ei thelyn ber- 
seiniol. Gwyn fyd pe gallai pob hen lane 
gael gafael ar wraig fel hon ; byddai yn fath 
o nef oedd ar y ddaear. Y " Pacific Mine " y w 
yr agosaf at y " Prospect ;" a Chymro caredig 
o'r enw Thomas yw arolygydd hwnw hefyd ; 
ond rhaid oedd i mi beidio ymdroi yno, gan 
fod dyledswycld yn galw am i mi gyraeryd 
fy mrawd anifodus at feddygon medrus yn 
San Francisco. Gallaf ddweyd i mi gael 
pedair wythnos o lafur caled yn Placerville tra 



472 AMGTLCn Y BYD. 

yn gweini ar fy mrawd ; hefyd dylwn gry- 
bwyll fod yr hen gyfaill Marshall, yr hwn oedd 
y cyntaf i ddarganfod aur yn California, yn 
fyw ac iach yn y cylchoedd hyny. 

Cychwynasom un boreu o Placerville yn 
ngherbyd Mr. Thomas, i Single Springs, deu- 
ddeg milldir o bellder. Yr oedd y rheilffordd 
yn yr un cyflwr a phan y gadewais y lie flyn- 
yddau yn ol ; ond darogenir fod cwmni am ei 
gorphen i Placerville yn fuan. Byddai hyny 
yn gaffaeliad mawr i'r holl amgylchoedd. 
Cyrhaeddasom San Francisco yn ddiogel, a 
threuliais tua thair wythnos yno. Wedi hyny 
gadewais y ddinas yn llwyr argyhoeddedig ei 
bod wedi lleihau mewn poblogaeth amryw o 
filoedd. Ac yr oedd prisiau tai a lotiau mewn 
rhai parthau o'r ddinas wedi dyfod i lawr i'r 
haner, o ran gwerth, i'r hyn yr oeddynt bnm' 
nen chwe' blynedd yn flaenorol. Rhaid fod 
rhywbeth allan o le yn achos i wlad mor gy- 
foethog a California redeg yn ol yn lie myned 
ar gynydd; a'r gred gyffredin yno oedd yr 
achoswyd hyny gan y Chineaid. Nis gellir 
rhoddi y bai ar Kearney o herwydd gwelais ef 
yn gweithio yn galed fel cartman, gyda ffedog 
o ledr o'i naen. Gwelais a chlywais Moody 
a Sankey hefyd ; ond nid oeddynt yr hyn y 
dysgwyliwn eu cael. 



TAITH I MEXICO. 473 

Ar ol penderfynu ymadael o San Francisco, 
codais docyn gyda'r rheilffordd i Yuma, Tir- 
iogaeth Arizona, gan "feddwl ar y pryd am 
fyned i lawr i Grwaymas, Mexico, sef porth- 
ladd ar Ian Gulf of California. Honir gan 
lawer y bydd y lie hwnw yr un mor bwysig 
yn fasnachol a San Francisco, yn mhen ychy- 
dig o flynyddoedd. Wedi cyraedd Yuma, 
cymerais fy mherswadio i fyned i fyny yr 
Afon Colorado, rhyw haner cant o filldiroedd, 
sef i'r mwngloddiau. Mae agerlongau bych- 
ain yn rhedeg i fyny yr Afou Colorado am o 
400 i 500 o filldiroedd ; ond ar yr adeg yr 
oeddwn yno dygwyddodd yr afon fod mor isel, 
fel nas gallai y badau nofio ; ac o heiwydd 
hyny bu raid i mi fyned gyda'r cludgerbyd 
dros yr holl bellder. Yr oedd ffordd gyda 
glan yr afon, ond ni welais ffordd erioed mor 
lychlyd. Os na haner orchuddid ni gan lwch 
byddai y tywod hyd at echyl y cerbyd. ^Nid oes 
dim i'w ddweyd am lanau yr Afon fawr Colora- 
do, y ffordd yr oeddwn ni yn teithio, heblaw 
mai diff aethwch hollol ydy w. Yn gynredin y 
mae y tir isel gyda glanau yr afonydd a elwir 
Grwaelodion, yn dir bras, da a ffrwythlon ; ond 
nid felly y mae oddeutu glanau y Colorado. 
Mae yr iseldir ar lanau yr afon yr un modd a'r 
holl wlad oddi amgylch, yn anialdir mwyaf 
diffaith a welodd dyn erioed, 



474 O AMGYLCH Y B\D. 

Yr oedd arary w o fwngloddiau yn cael eu 
gweithio mewn llawer o leoedd yn agos i Ian 
yr afon ; ond yr oedd rhai o hcmynt o 20 i 30 

iilldiroedd oddiwrth yr afon. Yr oedd dwfr 
yr afon yn risialaidd, ac yn iach i'w yf ed ; eithr 
nid oedd dwfr i'w gael yno ond yn unig yn yr 
afon. Treuliais ddau fis yn gweithio bym- 
theng milldir oddiwrth yr afon, mewn gwlad 
hollol ddiffaith ; a3 yr oedd yn rhaid cario y 
dwfr ar gefnau asynod o'r afon at ein gwaith. 
Hefyd yr oedd yn rhaid i ni fyned lawn bum' 
milldir i ymofyn ycbydig o goed i wneyd tan ; 
ac yr oeddym yn by w mewn twll yn y ddaear. 
Wedi rhoddi prawf ar fy ffawd yno dros yr 
amser a nodais, a chan nad oeddwn yn iach, 
tellais y c 1 , bl i fyny, er fod golwglled addaw- 

01 ar y claim, a dychwelais i Yuma. Cyfrifir 
mai hwnw yw y lie poethaf yn America, yn y 
tymor haf, os nad yn y byd ; ac yr oedd yr hin 
yr haf hwnw yn 120 o raddau yn y cysgodion 
ar droion ; hefyd yr oedd yr un mor boeth yn 
y nos. Mae ganddynt hanes, neu chwedl yn 
Yuma am filwr fu farw yno, ac iddo fyned i 
uffern, ond yr oedd y lie hwnw gymaint yn 
oerach, fel y dychwelodd ei ysbryd i Yuma, i 
ymofyn ei blanced i'w gadw yn gynes ! 

Mewn trefn i fyned o Yuma prynais docyn 
i Tuson ; ac aethym drwy wlad hollol newydd, 



TAITH I MEXICO. 475 

lie nad oedd un creadur byw i'w weled, ond 
ambell i fran yn awr ac eilwaitb. Cyfrifir 
Tuson yn hen dref Fexrcanaidd, ond nid oes 
ynddi ddim byd neillduol i dynu sylw y teith- 
ydd, ond yr oedd yn bynod o fywiog ar yr 
adeg dan sylw drwy fod cynifer o bobl yn 
ymdeithio i weled y wlad a'r Tomestone 
Mines, sef y mwngloddiau cyfoetbocaf yn y 
Diriogaeth. Dywedir fod y cynog yno ar y 
pryd yn bedair dolar y dydd. 

Codais docyn o Tuson i Lordsburg, New 
Mexico, ar y Southern Pacific Railway, yr hon 
nad oedd yn codi ond 10 cent y filldir. De- 
allais fod 50 o filldiroedd o Lordsburg gyda'r 
cluclgerbyd i Silver City. Mae y lie hwn wedi 
bod yn enwog ; eithr deallais nad oedd ond 
. ychydig yn gweithio yno yr amser hwnw. 
Penderfynais fyned i'r ffrynt, fel y dywedir, 
neu ben pellaf y rheilffordd, yr hon oedd ary 
pryd yn cyraedd o fewn 20 railldir i'r fan lie 
yr oedd arnaf eisiau myned. Cymerais glud- 
gerbyd oddi yno dros y gweddill o'r daith, 
drwy wlad hynod o berygJus, drwy fod yr 
Indiaid a'r Cow Boys y pryd hwnw yn ys- 
beilio ac yn Uadcl yr holl deithwyr a allent eu 
goddiweddyd, a phawb mewn gwirionedd y 
deuant ar eu traws. Cyrhaeddais ben fy 
nhaith i El Paso, yn llwyddianus, heb i r neb 
ymosod arnaf. 



476 AMGYLOH Y BYD. 

Paso Del Norte, neu El Paso, Mexico, y 
gelwir y dref hon, a hi y w y f wyaf a'r harddaf 
a welais yn Mexico ; ac os nad wyf yn methu, 
hi yw yr ail mewn maintioli yn Nhalaeth 
Chihuahua. Mae poblogaeth Mexico tua 10,- 
000,000, ond ymddengys fod llawn eu haner, 
os nad mwy, yn Indiaid ; ac mae y gweddill 
yn gymysgfa o bob 11 iw. Dywedir fod yno 
tua 500,000 o Ewropeaid. Mae mwyafrif 
mawr y bobl o liw tywyll i'w gweled yn Paso 
Del Norte ; ond er y cwbl gwerin-ly wodraeth 
sydd yn y wlad ; ac mae y Cyfansoddiad wedi 
ei wneyd mor bell yn ol a'r flwyddyn 1824, yn 
rhoddi yr un manteision gwladol i bobl o bob 
lliw. Yr oeddwn yn gweled pethau yn El Paso 
yn hynod o farwaidd ryw fodd, er hyny yr oedd 
pawb yn cymeryd eu byd yn esmwyth. Mewn 
gwirionedd, ychydig iawn o bobl a welir ar yr 
heolydd am amser ar ol ciniawa, gan y bydd- 
ant oil wedi myned i gymeryd cyntun, ac felly 
bob dydd. Nid yw y Mexicaniaid, fel peth 
cyffredin, yn meddwl dim am y dyf odol, nac 
yn gofalu llawer am gasglu cyfoeth, ond gwell 
ganddynt fyw yn ol fel y daw y byd gyda 
hwy. Y cyflog a delir i'r Mexicaniaid yn 
nghylchoedd El Paso yw dolar y dydd; ac y 
mae yn rhaid iddynt gael eu tal bob nos, ar ol 
darfod eu diwrnod gwaith, 



YN MEXICO. 477 

Er fod El Paso, Mexico, yn hen ddinas, nid 
oes ynddi lawr o bethau rhyfedd. Mae ynddi 
Eglwys Gadeiriol Babyddol henafol, ac mae 
llawer wedi ysgrifenu ei hanes, ond nid oedd 
golwg fawreddog arni i mi mewn un modd, er 
na chefais gyneusdra i fyned i mewn iddi. 
Adeiladau o un uchder llofft yw y tai yn 
gynredin, ac mae llawer o honynt wedi eu 
gwneyd gyda rhyw fath o briddfeini, 15 mod- 
fedd o hyd, 8 modfedd o led, a phedair mod- 
fed d o drwch, Nid oes dim prydferthwch 
adeiladol yn y tai na'r adeiladu cyhoeddus. 

Nid oedd El Paso, Texas, yr amser hwnw, 
ond pentref bychan ; eithr y mae rhesymau 
dros gredu y bydd yn fuan yn un o'r lleoedd 
pwysicaf yn y De Orllewin ; canys yr oedd 
amryw o reilffyrdd yn cael eu hadeiladu i ddyf- 
od yno o wahanol gyfeiriadau, yr hyn a wna 
El Paso yn ganolbwynt masnach y parthau 
hyny. Afon y Rio Grande yw y terfyn rhwng 
Texas a Mexico, ac mae El Paso ar ochr Mex- 
ico i'r afon, sef hen ddinas y Mexicaniaid, ac 
nid yw El Paso Texas, ond megis ychwaneg- 
iad ati. Nid oedd y Rio Grande yr amser 
yr oeddwn yno, fel afon o ddwfr rhedegog 
ond cul a bas ; eithr y mae gwely yr afon yn 
llydan. Ar lifogydd mawrion y mae yr afon 
yn ami yn symud ei gwely, a chan ei bod yn 



478 O AMGYLCH Y BYB. 

llinell derf ynol rhwng y ddwy wlad, y mae 
hyny yn acliosi anghydfod yn ami rhwng 
Mexico a'n Hewyrthr Sam. 

Oymerais gludiad o El Paso, Mexico, yn y 
llythyr gerbyd i fyned i Chihuahua, Mexico, 
tua 150 o filldiroedd, o herwydd y cynwrf 
mawr a wnaed mewn canlyniad i adroddiadau 
am fwnau cyfoethog yn y lie hwnw; ond yno 
cefais fy siomi yn enfawr. Penderfynais ddych- 
welyd i El Paso, ac wedi prynu asyn i gario 
fy nghelfi, cyrhaeddais yn ol yn llwyddianus, 
ar ol pythefnos o absenoldeb. Wedi treulio 
ychydig o amser yn mhellach yn y cylchoedd 
hyny, cychwynais am Silver City, New Mex- 
ico, a chyrhaeddais y lie yn llwyddianus. 

Cefais gwmni Cymro o'r enw David Lewis, 
o El Paso, i Silver City — oriadurwr wrth ei 
alwedigaeth, ond un sydd yn awr wedi dewis 
yn hytrach fod yn fwngloddiwr. Cyrhaedd- 
asom Deming, sef junction y rheilffyrdd, yn 
ddiogel. Yr oeddym wedi cael ein rhybuddio 
lawer gwaith am i ni edrych ar ol ein hunain 
a'n harian yn Deming, am nad oedd yno, 
meddid, braidd neb ond hapchwareuwyr ac 
ysbeilwyr ; felly buom yn dra gwyliadwrus, 

gan drefnu i fyned yn y dydd pryd y gwel- 

som mai tua phymtheg o bebyll yn unig oedd 
yn gwneyd i fyny y dref, a saloons oedd y 



NEW MEXICO. 4V9 

rhai hyny i gyd oddigerth siop cigydd ! Gorfu 
i ni aros yno hyd nes y cawsom wagen yn 
myned i Silver City, pellder 55 o fllldiroedd. 
Yr oedd y tywydd ar y pryd yn oer iawn, 
felly chwilio am gysgod gwynt a bwyd oedd 
y peth cyntaf i'w wneyd ; ond nis gallem gael 
gvvell lie na box car oedd ar y side track. 
Dyna He y buom yn cartref u am dri diwrnod, 
pryd y cawsom gyfleusdra i fyned yn mlaen i 
Silver City. Rhyfeddais fod tref fechan mor 
brydferth, wedi cael ei hadeiladu mewn ang- 
hyfaneddle, mor bell o bob man. Mae yno 
dai o briddfeini hardd, gyda mansard roofs, 
ac ystordai, ysgoldai, <fcc., o'r gwnenthuriad 
goreu ; yn fyr, gellir dweyd mai Silver City 
yw y dref oreu yn y Diriogaeth. Eto ryw 
fodd, er cymaint o fusnes mae yn ei wneyd, 
ceidw y rheilffyrdd draw yn barhaus ; hyder- 
ir, modd bynag, y gwneir cangen o reilffordd 
yno yn fuan. O fewn tair milldir i'r dref, yr 
oedd mwnglawdd, ac amryw o Gymry yn 
gweithio. Cyrnro ieuainc hawddgar o'r enw 
Win. Owens, oedd yr arolygwr. Treuliais dri 
mis yn mwngloddiau yno. Cyfrifir y wlad 
oddiamgylch Silver City yn lie hynod o iach ; 
ond o herwydd fy mod yn wanaidd ac yn wael 
fy iechyd, mewn canlyniad i ddirdyniadau y 
crydcymalau, penderfynais fyned i chwilio am 



480 O AMGYLOH T BYD. 

le mwy gwareiddiedig na Silver City i gael 
adferiad. Aethym gyda'r stage i Deming, a 
phrynais docyn i ddinas New York gyda'r 
Atchison <fe Topeka R. R, yr hon oedd new- 
ydd ei hagor, a'r cludresi wedi dechreu rhed- 
eg y ffordd hono o San Francisco, i'r Dwy- 
rain. Cefais fod fy nghludiad o Deming i 
New York, yn costio yr un faint ag a gost- 
iasai i mi fyned yno o San Francisco; er fod 
deuddeg cant o filldiroedd o wahaniaeth yn y 
pellder, sef y ffiordd o Deming i San Francis- 
co. Cymerir raantais fel hyn bob amser wrth 
godi tocyn drwodd ar hyd y ffordd. Buom ar 
y ffordd am bed war diwrnod, ond gan nad 
oedd fy iechyd yn dda, ni chefais lawer o 
bleser wrth edrych ar y golygfeydd ar hyd y 
ffordd. Cyfarfyddais a fy mam, a f y chwior- 
ydd, yn New York, y rhai nad oeddwn wedi 
eu gweled er's naw mlynedd. Yr oedd fy 
nhad, Owen Thomas, wedi ei gladdu yn Nhal- 
aeth Virginia bedair blynedd yn flaenorol. 

Yn awr yr wyf yn terfynu hanes fy nheith- 
iau, gan obeithio y bydd y Uyfr hwn yn fudd- 
iol a dyddorol i'r darllenwyr. Ysgrifenwyd 
yr hanes dan lawer iawn o anfanteision, mewn 
bwthynod, yn yr awyr agored, ar fyrddau 
llongau, ac yn ami yn mhlith anwariaid. Barn- 
wyd y byddai i'r arluniau wneyd y Uyfr yn 
fwy dyddorol i'r darllenwyr ; ac os cant hwy 
gymaint o f wyniant wrth ei ddarllen ag a gef- 
ais i wrth ei gasglu, boddlonir ni oil. 

DIWEDD. 



, 



■■'V- §5 § a-;, '.■:■■ 



i «£££.? Y 0F CONGRESS 



021 648 971 8 




